Bıyl Jýaly aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Bul tarıh úshin sanaýly sát bolǵanymen, osynaý ýaqyttyń ishinde aýdan áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵynan damyp, túrlene tústi. Erteden batyrlar eli atanyp ketken ólkede Baýyrjan Momyshuly, Dmıtrıı Pahomov, Dmıtrıı Koveshnıkov, Vladımır Vıshneveskıı jáne Fedor Kerdan sııaqty Keńes Odaǵynyń batyrlary shyqty. Sonymen qatar qazaq ádebıetiniń abyzy atanǵan Sherhan Murtaza, «Dańq» ordeniniń úsh márte ıegeri Taıyr Tastandıev esimderi de jýalylyqtar úshin úlken maqtanysh.
Jýaly óńirin búginde generaldar eli dep te ataıdy. Otanyna adal qyzmet etýdiń úlgisin kórsetken ishki ister salasyndaǵy Táttibaı Dúısebaev pen Esen Demesinov, ádilet salasyndaǵy Tilepaldy Ybyraev pen Ǵabıt Mırazov, elimizdiń Qarýly Kúshteri salasyndaǵy Alekseı Trombachev, Vladımır Tregýbkenko, Halyq Qaharmany Baqytjan Ertaev, ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy Seıithan Qoıbaqov sııaqty generaldardyń esimi búginde qurmetpen atalady.
Jýaly aýdany bilim básekesinde de aıtarlyqtaı jetistikterge jetip otyr. Aýdan ákimdiginiń málimetinshe, óńirde búginde ortasha bilim sapasy 99,7 prosentti quraǵan. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «...asa bilimdar adamdar ǵana, bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jete alady», degen bolatyn. Ústimizdegi jyly aýdanda eki kúnge belgilengen ulttyq biryńǵaı testileýge mektep bitirip otyrǵan 731 túlektiń 645-i qatysýǵa ótinish bildirgen. Nátıjesinde Y.Altynsarın atyndaǵy orta mekteptiń oqýshysy Arýjan Ilııa 133 ball jınap, úlken kórsetkishke ıe boldy. Alǵashqy kúngi synaq qorytyndysynda aýdannyń ortasha bilim sapasy 103,4 prosentti quraǵan. Al ekinshi kúngi testileý nátıjesi de oıdaǵydaı ótti. Nátıjesinde D.Qonaev atyndaǵy mektep-gımnazııanyń eki oqýshysy Qasymjan Parymbek pen Dına Aprel jáne S.Báıtikov atyndaǵy orta mekteptiń túlegi Dana Zaýytbek 134 ball ıelengen. Ulttyq biryńǵaı testileý kezinde aýdannyń bilim sapasy 98 prosentti quraǵan. Al eki kezeńniń qorytyndysy boıynsha kórsetkish 99,7 prosent bolǵan. Osylaısha Jýaly aýdany jyl saıyn oblysta joǵary kórsetkishke jetip keledi.
Jalpy, Jýaly – óńirdegi agrarly aýdandardyń biri. Bıylǵy jyly aýdanda sońǵy qyryq jylda bolmaǵan ónim alynǵan. Kezinde Qoshqarata aýylynyń dańqyn asyrǵan aq bıdaıdyń ónimi bıyl da jospardan kóp oryndalǵan. Qoshqarata aýylynda 8964 gektar egistik jer bar bolsa, sonyń 1250 gektaryna kúzdik bıdaı, 1350 gektaryna arpa, 2250 gektaryna maqsary sebilgen. Búgingi tańda 1500 gektar jer oraqqa túsip, gektarynan ortasha eseppen 32-37 sentner bıdaı, 27-32 sentner arpa alynýda.
Qoshqarata aýyldyq okrýginde 103 sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Al Halıpa Qanadanova jetekshilik etetin «Raýan» sharýa qojalyǵy 2014 jyly ashylǵan eken. Ieliginde 35 gektar jeri bar. Negizinen atalǵan qojalyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin satýmen aınalysyp, aýdan ekonomıkasynyń ósýine úles qosyp otyr. Máselen, munda ótken jyly gektarynan alynǵan ortasha ónim 12-15 sentnerden aınalsa, qazir gektarynan 35-40 sentnerden aınalyp otyr. Al «Qyzyl juldyz» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Núrıdın Ortaevtyń aıtýynsha, bıylǵy jyldyń ónimi úshin ótken jyly Almatydan 100 tonna elıta tuqymyn ákelip, aýdanǵa taratypty. Nátıjesinde mol ónim berip, aýdan ekonomıkasyn damytqan.
Sonymen qatar Jýaly aýdanyn bıyl oraq kezeńinde de tabysty boldy deýge negiz bar. Iаǵnı, rekordtyq ónim alynǵan. «Alataý» sharýa qojalyǵy bıylǵy jyldyń ónimi úshin 150 gektarǵa bıdaı, 90 gektarǵa arpa, 50 gektarǵa maqsary, 20 gektarǵa kartop ekken. Sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Nurmaǵanbet Isaqov ortasha eseptegende gektarynan 25 sentnerden ónim alǵanyn aıtady. Al Alataý aýylynyń egis alqabynan ortasha eseppen 50 sentnerge deıin ónim alý josparda bar eken. Bul jumystyń nátıjesin aýdan ákimi Baqtııar Kópbosynov joǵary baǵalaıtynyn, óıtkeni rekordtyq ónim alynyp jatqanyn aıtyp otyr.
Aýdanda sút baǵytynda qurylǵan «Aqsaı-2016» aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıviniń qatary Qaırat, Dıqan jáne basqa da kórshiles aýyldyq okrýgterinen 131 adamǵa tolyǵyp, mal basy ósýde. Aýdan boıynsha 80 azamat sút baǵytynda, al keıin qosylǵan 51 azamat et baǵytynda jumys istep jatyr. «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ esebinen berilgen barlyǵy 468 mıllıon teńgege múıizdi iri qara satyp alynyp, kooperatıv ózin laıyqty deńgeıde kórsetip otyr. Máselen, kooperatıv músheleri Bekzat Ábeev, Bıbigúl Sarıeva memleketten 5 mıllıon teńgeden alsa, Gaýhar Baıtasova 4,5 mıllıon teńge alyp, tirlikterin durys jolǵa qoıa bilgen. Qalǵan kooperatıv músheleri 2 jáne 3 mıllıon teńgeden nesıe alǵan.
Búginde oblys aýdandarynda birinshi bolyp Jýaly jerinde «Nur Otan» partııasynyń «Qazaqstan kitaphanalary – zamanaýı bilim ortalyqtary» bastamashylyq jobasy aıasynda «Kvorkıng» ortalyǵy ashyldy. Ortalyq eki bólmeden turady. Birinshi bólme eýropalyq stılde jabdyqtalsa, ekinshi bólme ulttyq naqyshta jasaqtalǵan. «Mynadaı keremet jobaǵa bastamashylyq tanytqan «Nur Otan» partııasyna alǵysymyz sheksiz. Onyń ústine, oblys aýdandary ishinde birinshi bolyp bizdiń aýdanda ashylyp otyr. Biz partııanyń bul bastamasyn qoldaımyz. Múmkindiginshe qoldaý da jasaımyz. Yńǵaıy kelse, mundaı ortalyqtardy aýdandaǵy úlken aýyldarda da ashýǵa qoldaý kórsetýge daıynbyz», deıdi aýdan ákimi Baqtııar Kópbosynov.
Jýaly aýdanynyń Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrýda atqaryp kele jatqan jumysy az emes. Eki aıǵa jýyq ýaqyt buryn Teris aýylynyń shyǵysynda ornalasqan Jylqyshy tóbedegi kóne qala jurtynyń orny qazylǵan bolatyn. Osy aralyqta arheologtar topyraqqa kómilip jatqan qalanyń qabyrǵalaryn tapty. Tarıhshylar muny bizdiń dáýirimizge deıingi I jáne II ǵasyrlarda ómir súrgen Qańly memleketiniń astanasyna jatqyzyp otyr. Bul pikirdi jýyrda ǵana qazba ornynda bolǵan ǵalym Karl Baıpaqov ta quptady.
Sonymen qatar búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııalyq mádenı kıeli oryndarynyń kartasy jasalyp, oǵan aýdannan Momysh bulaǵy endi. Endigi jerde aýdan halqy Baqaly aýylynyń sol jaǵyndaǵy kóne qalanyń da enetindigine senimdi. Al uly joldyń boıyndaǵy «Shókken túıe» aldaǵy ýaqyttarda rekordtar kitabyna enýi múmkin. Aýdan ákimi Baqtııar Kópbosynovtyń ıdeıasynan týyndaǵan «Dala kemesi», ıaǵnı uly joldyń boıynda shókken túıeniń beınesi kópshilikti tańyrqatqany ras.
Jýaly aýdany Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqandyqtan, úlken kúre joldyń boıynan aýdan ortalyǵyna kireberiste osyndaı demalys aımaǵy salynǵan bolatyn. Búginde munda kelip, shókken túıeniń beınesin qyzyqtaýshylar kóp. Aýdan basshysynyń bul ıdeıasy Teris aýylynyń boıynan qazylyp jatqan ortaǵasyrlyq kóne qala jurtymen de ǵajap úılesim taýyp tur.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy