Sóz qýaty men qasıeti Eýrazııa qalamgerleriniń basyn qosqan halyqaralyq ádebı forýmda talqylandy

Astanadaǵy «Táýelsizdik saraıy» esiginiń aldyndaǵy qaýqyldasyp, bir-birin baýyryna basyp, uzaq ýaqyttan beri kórispegen qalamgerlerdiń jadyrap, jaırańdaı áńgime-dúken quryp turǵan jaıma-shýaq kóńil kúıi Arqa kúziniń salqynyn seıiltip, áp-sátte jahandy jylýyna bólep úlgergendeı... 2018 jyldyń 20-21 qyrkúıegi aralyǵynda bas shahar tórinde ótken «Qazirgi zamanǵy sóz energııasy» atty halyqaralyq ádebı forýmda bas qosqan qalyń qalamgerdiń kóńil túkpirinen oryn alyp úlgergen saǵynysh pen úmitke toly erekshe sezim edi bul.

«Qazirgi zamanǵy sóz energııasy» Eýrazııalyq forýmy – tek ádebı álemniń ózekti taqyryptary talqyǵa salynyp, máseleniń ońtaıly sheshimin tabýǵa talpynystar jasalatyn úlken pikirtalas ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq Eýrazııa keńistigi jazýshylarynyń júzdesip, shyǵarmashylyq pikir almasatyn, uzaq ýaqyttan beri kórispegen áriptesterdiń dostyq kóńili men darhan peıili saltanat quratyn tarıhı oqıǵa alańy desek, tıtteı de artyq aıtqandyq emes. «Táýelsizdik saraıyna» erekshe kóńil kúı ornatqan bul qaýym qazirgi zaman ádebıeti men jalpy aqparattyq tehnologııanyń kóz ilespes jyldamdyqpen damý dáýirindegi sóz óneriniń kıesi men mańyzyna súbeli saraptama jasap, tyń oılaryn ortaǵa saldy. 

Aıtýly sharaǵa elimizdiń barsha qalamgerler qaýymy men Iran, Ázerbaıjan, Túrkııa, Mońǵolııa, Tájikstan, Latvııa, Moldova, Bashqurtstan sııaqty birqatar elderden delegattar qatysty. Ádebı forýmdy Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly quttyqtaý sózimen ashyp, qatysýshylarǵa sáttilik tiledi.

«Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń arnaıy Jarlyǵymen ásem qala Astananyń 20 jyldyq mereıtoıy aıasynda ótip jatqan aıtýly joba «Qazirgi zamanǵy sóz energııasy» atty ádebı forýmǵa qosh keldińizder! Qazaq ádebıetiniń búgingi hal-ahýaly barshamyzdy alańdatyp otyrǵany daýsyz. El ádebıetin qaıtsek álemge tanytamyz degen másele barshamyzǵa ortaq. Endeshe, álemniń ádebı keńistigimen shyǵarmashylyq baılanys ornatý maqsatynda ótkizilip otyrǵan búgingi sharanyń orny erekshe», – dedi mınıstr A.Muhamedıuly quttyqtaý sózinde. 

Forýmnyń alǵashqy kúni «Adamzat. Sheksizdik. Máń­gilik» taqyrybynda úsh bólim­nen turatyn plenarlyq otyrys ótti. Qazaqstan Jazý­shy­lar odaǵy basqarma tór­aǵasy Ulyq­bek Esdáýlet mode­ra­torlyq etken «Ádebıet jáne ja­handyq máseleler» atty alǵash­qy bólimde Iran jazýshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Hadı Saedı Kıasarı «Zamanaýı ádebıet: О́rkenıetter qaqtyǵysyndaǵy adam máselesi», Ázerbaıjan qalamgeri Iýnýs Oǵýz «Álem qaýipsizdigi jáne ádebıettiń róli», Mońǵolııa eliniń belgili aqyny, ǵalym Gýn-Aajavyn Aıýýrzana «Ádebıet transformasııasy: básekege qa­biletti janrlar», jazýshy Tólen Ábdik «Jańa zamandaǵy qalamger taǵdyry» jáne pýblısıst Rasýl Jumaly «Ádebıet jáne ıdeologııa: memlekettiń róli» taqyrybynda baıan­dama jasap, zamanaýı ádebıettiń jaı-kúıi men qoǵamdaǵy róline, qa­lam­ger taǵdyry men kórkem áde­bıettiń álem tilderine sapaly aýdarylý máselesine jan-jaqty toqtalyp, utymdy usynystar aıtyldy. Máselen, Mońǵolııadan kelgen meıman Gýn-Aajavyn Aıýýrzana óz baıandamasynda: «Bizdiń dáýirdiń ýaqyt kóligi kóz ilespes jyldamdyqpen zymyrap ketip barady. Kóp nárse ózgerdi. Sonyń ishinde, ásirese ádebıettiń jedeldiligine qaıran qalýǵa bolady. Búginde «Mine, osy – zamanaýı ádebıettiń baǵyt-baǵdary», «Bul – qazirgi zamanǵy ádebıettiń basty janry» dep saǵatty saǵatqa jalǵap teorııany túgendeıtin ýnıversıtet tórindegi qart ustazdyń semestrden semestrge jalǵasar leksııasynyń kúni kelmeske ketkenin kórdik. Baǵdar sát saıyn ózgerip, «janr» degen uǵym tól anyqtamasynan aýytqyp barady. Oqyrman – sóz óneri syılar turaqty rýhanı lázzattan, jazýshy qalamyna ar­qaý eter turaqty úlgiden ketti. Qazir ádebıette «mynaý osy janr» dep túbegeıli anyqtama bere almaısyń. Kórkem shyǵarma san túrli janrdyń sıntezine aınaldy. Sondyqtan búgingi ádebıette «janr» degen qalypty túsinik joıy­lyp barady. Onyń ornyn janrlar sıntezi basady jáne aldaǵy ýaqytta bul ózgeris áli de jalǵasa beredi» dep ádebı janrlardyń keleshektegi taǵdyryna qatysty taldaý jasasa, belgili jazýshy Tólen Ábdik kórkem ádebıettiń álem tilderine sapaly aýdarylýy men tárjimashylardyń biliktiligin arttyrýdy, sondaı-aq kitap basý isi tek memlekettik tapsyryspen shektelmeı, shetelderdegideı kommersııalyq óndiris deńgeıine kóterilýin, sóıte tura kórkemdik talaptardan ajyramaýyn, árbir shyǵarmanyń nasıhaty laıyqty deńgeıde júrgizilip, jarnamalanýyna jaǵdaı jasalý qajettiligi kezek kúttirmeıtin másele ekenin alǵa tartty. 

Plenarlyq otyrystyń «Aı­maqtyq ádebıetterdiń damýy» atalatyn bóliminde ádebıettanýshy, aýdarmashy Safar Abdýllo «Ja­­handaný zamanyndaǵy Or­ta­lyq Azııa halyqtarynyń áde­bıeti», Eýrazııalyq Jazý­shy­lar odaǵynyń tóraǵasy Iаkýb О́meroǵly «Túrki dúnıesi áde­bıetiniń damý perspektıvalary», «Roman-gazeta» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy Iýrıı Kozlov «Jańa zamandaǵy orys ádebıeti», pýblısıst Aıdos Sarym «Ulttyq kod jáne mádenıet. Sana modernızasııasy», aqyn Meıirhan Aqdáýlet «Qazaq ádebıeti jáne qazirgi álem» taqyrybyndaǵy baıan­dama­laryn kópshilik nazaryna usyndy. 

Al jıynnyń III bólimi jaryssózge arnaldy. Onda Qazaq­stan jazýshylarymen qatar, Tájikstan, Latvııa, Moldova, Ma­­jarstan elderinen kelgen qa­lamgerler sóz alyp, qazirgi za­manǵy sóz energııasy men jalpy til kórkemdigi, oı oralymdylyǵy máselelerine naqty mysaldarmen taldaý jasap, óz oı-pikirlerin bildirdi. Ásirese búgingi aqp­a­rattyq tehnologııanyń jetis­tikteri alǵa shyǵyp, ǵalamtor mádenıeti kitap oqý mádenıetimen básekege túskende, sonymen qatar aýyzdan shyqqan árbir sózdiń súzgisiz, elekten ótpeı suraýsyz jarııalana berýiniń ózi sózdiń qýaty men qadirin túsiretinin, tildiń urpaq tárbıesine óz deń­geıinde qyzmet etýine zardabyn keltiretini jóninde de basa aıtyldy. Jıynda budan da basqa ádebıettiń ózekti máseleleri sóz bolyp, tushymdy usynystar ortaǵa tastaldy. 

Shara sońynda sóz alǵan Qazaq­stannyń Eńbek Eri, aqyn Oljas Súleımenov mundaı ádebı basqosýlardyń ulttyq áde­bıe­timizdiń damýy men álemdik deń­geıde nasıhattalýyna, tanylýy­na tıgizer paıdasyna toqtaldy. Budan bólek, aıtýly ádebı forým aıasynda Ulttyq Akademııalyq kitaphanasynda Qazaqstan – Reseı qalamgerleriniń kezdesýi ótip, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men Iran Jazýshylar qaýymdastyǵy arasynda yntymaqtastyq me­morandýmyna qol qoıyldy. 

Sondaı-aq búgin, ıaǵnı 21 qyr­kúıek kúni «Hilton Garden Inn Astana» qonaqúıinde 4 seksııa bo­­ıyn­sha ótetin: «Jańa za­man po­ezııa­sy: kóteretin negiz­gi taqyryptar men máse­leler», «Jańa zaman prozasy: kóteretin negizgi taqy­ryptar men máseleler», «Dra­matýrgııanyń ózekti máseleleri», «Qazirgi zamanǵy aýdarma isiniń hal-ahýaly» taqyrybyndaǵy basqosýlar da zamanaýı qazaq ádebıeti men dramatýrgııasynyń jahandyq aýqymda moıyndalýy men nasıhattalýyna keń jol ashatynyna senemiz. 

Nazerke JUMABAI,  «Egemen Qazaqstan»