Surapyl soǵys álemniń tynyshtyǵyn alyp, adamzattyń et-júregin ezdi ǵoı. Sóıtip talaı bozdaqtyń tamyryna balta shapty. Bir otbasy baýyrynan aırylyp jatsa, endi biri úmit kútip, urpaǵymnyń jalǵasy bolar dep otyrǵan jalǵyzyn joǵaltqany qaıǵynyń túpsiz tuńǵıyǵy edi.
Sonyń biri myna men – Ámzeuly Amankeldimin. Ana qursaǵynda jatqan kezimde ákem maıdanǵa attanypty. Soǵysta qaza taýypty. Es bilgeli ákemniń kózin kórgenderden ol kisi jaıynda surastyryp izdeýmen kelemin. Nátıje joq. Jasym 70-ke taıasa da áli kúnge deıin belgisiz ketken ákemniń óli-tirisin bilsem deımin. Nemese jatqan qabirin taýyp, taǵzym etkim bar. Sóıtip, balanyń áke aldyndaǵy boryshyn kózimniń tirisinde oryndaǵym keledi.
Sol armanmen talaı esiktiń tabaldyryǵyn tozdyrdym. 70-shi jyldardan bastap Máskeýge, ondaǵy arhıvterge hat jazdym. 1980 jyly qarasha aıynda ákem Kójekov Ámze týraly sol kezdegi Marksızm-lenınızm ınstıtýtynyń ortalyq partııa muraǵatynan jaýap kelgeni bar. Onda bólim meńgerýshisiniń orynbasary V.Anıkeev degen muraǵatshy ákemniń 1913 jyly týǵany, 1936 jyly №2177193 bıletpen partııaǵa kandıdat retinde tirkelgeni jáne 1942 jyldyń naýryzynda ásker qataryna shaqyrylǵandyǵyn aıtqan da qoıǵan. Al bul kisiniń qaı jerde soǵysta bolǵany, qaıda jáne qashan qaıtys bolǵany, ne aman qaıtqandardyń arasynda bar-joqtyǵy kórsetilmegen. Sol kezdegi Shymkent oblysy, Arys aýdanynyń áskerı komıssarıaty muraǵatynyń da bergen jaýaby joǵarydaǵyǵa uqsas. Mardymdy derek ala almadym.
Jasym kelgen saıyn: “Ákemnen bir habar ala almaı, myna ómirden bosqa ótemin be?” – degen oı basyma jıi keledi. Reseı astanasy Máskeý irgesinde burynǵy KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń arhıvi bar deıdi. Ol Podolsk degen qala eken. Oǵan barýǵa, izdenýge jaǵdaıym, densaýlyǵym kelmeıdi. Barǵanymmen izdeýdi neden bastaýdy bilmeımin ǵoı. “Egemenge” shyqqan osy hatymdy ákemmen maıdanda birge bolǵan ardagerlerdiń bireýi kórer me eken? Ol jaıyndaǵy málimetterdi qaıdan tabýǵa bolatynyna baǵyt-baǵdar kórsetip, qol ushyn beretin qandaı mekeme bar? Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligi kómektese ala ma? Bul rette elimiz Qorǵanys mınıstrligi nendeı aqyl-keńes aıtar eken? Maǵan habarlassa deımin. Adresim: OQO. Temirlan. Abylaıhan kóshesi, 5-úı.
Amankeldi ÁMZEULY, zeınetker. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Ordabasy aýdany, Temirlan kenti.
ÁKEMDI – STALINNIŃ SAIаSATY, AǴAMDY – GITLERDIŃ OǴY О́LTIRDI
Meniń ákem Tashımov Salı 1937 jyly jazyqsyz “halyq jaýy” atanyp sottaldy. 1941 jyly 17 qazanda qaıtys boldy. Keıin jazyqsyz dep aqtaldy. Biz otbasymyzben qatty qınaldyq. Joqshylyq pen kemsitýden azdyq, tozdyq, qatardan qaldyq, oqı da almadyq. Meniń bar bilimim – 6 klass dárejesinde. 1941 jyly soǵys bastalyp ketti.
Mektep jabyldy, kolhozdyń qara jumysyna sheshemdi, meni, qaryndastarymdy aıaýsyz jumsady. Sóıtip, kolhozdyń aýyr jumysyn jastaı atqarýǵa týra keldi. Ákemdi – Stalınniń saıasaty, Habdesh aǵamdy – Gıtlerdiń oǵy óltirdi. Kórgen kúnimizdi aýyzsha da, jazbasha da aıtyp jetkizý qıyn, eshqandaı kómek bolǵan joq.
KSRO Mınıstirler Keńesiniń 1955 jylǵy №1655 qaýlysy boıynsha repressııaǵa ushyraǵandardyń otbasyna 7 bólimnen turatyn jeńildikter berilgen. Sonyń 5-tarmaǵy boıynsha Aqtóbe qalalyq ákimshiliginiń uıǵarymymen 2005 jyly bir bólmeli úı aldym. Bul úshin ákimshilikke báıbishem Úmbasııa ekeýmiz alǵysymyzdy bildiremiz.
Osy № 1655 qaýlynyń 3-bólimi boıynsha repressııaǵa ushyraǵandardyń otbasyna eki aılyq eńbek aqy onyń artynda qalǵan otbasyna tólensin delingen. Sol qarjyny jergilikti jerdegi tıisti organdardan áli surap kelemin. Bermeıdi. Zań oryndarynyń jaýaby: “Bul eski nárse. Sizge tıesili emes,” deıdi. Men tiri turǵanda meniń ákeme qatysty nárse eski bola ma? Qaýly shyǵaryp, tólensin dep zańdastyryldy. Al artynan oryndalmaıtyn qylyp qoıady. Nege?
Endi osy qaýlynyń 4-bólimine keleıin. Onda jazyqsyz jazalaýǵa ushyraǵan jan ólgennen keıin, artynda qalǵan 18-ge tolmaǵan balalaryna asyraýshysynan aıyrylǵan dep zeınetaqy taǵaıyndalýy kerek. Biraq bizge bul buıyrmady, dálirek aıtqanda, ol kezde eshkim de bizdiń jaǵdaıymyzdy oılamady. Qazir de solaı, memleketke de, úkimetke de kerek emespiz. О́ıtkeni joǵary turǵan tıisti memlekettik organdardan járdemaqyny surasaq, birine-biri silteıdi. Basshylardyń mundaımen aınalysýǵa óreleri jetpeıdi. О́ıtkeni ózderi aman, japa shekpegesin, zábir kórmegesin bizdi ne qylsyn.
Sonymen, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1955 jylǵy № 1655 qaýlysynyń 3-shi, 4-shi bólimderi men úshin oryndalmaı tur. Oryndaıtyn kim? Oryndattyratyn kim?
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Zańyna sáıkes ákem úshin maǵan ótemaqy qalaı tólenedi? Qansha mólsherde? Tıisti mekemelerge barsam: “Siz 22-bapqa jatpaısyz”, – degen sózdi basa aıtyp, shyǵaryp salýmen keledi. Ákemniń jazyqsyz halyq jaýy bolǵany, sottalǵany, sottalǵannan keıin qaıtys bolǵany anyq. KSRO Mınıstrler Keńesiniń joǵarydaǵy qaýlysy boıynsha kómek retinde beriletin ótemaqy qaı bappen, qansha mólsherde tólenedi? Buǵan naqty eshkim jaýap bere almaıdy. Endi gazet arqyly tıisti oryndardan jaýap kútemiz. Meniń zarym sheneýnikterdiń qulaǵyna jeter me eken? Izdenisimniń bir nátıjesi bolar ma eken?
Nohym SALIEV, 82 jastaǵy zeınetker. Aqtóbe.