Ǵalııa Bókeıqyzy: «Oralhan aǵamnyń ustazy – Altaı, taqyryby – adam edi»

– Qadirli Ǵalııa apaı, Oral­han Bókeıdiń tabıǵatty erekshe jyr­laýy­­nyń syry nede?

– Bizdiń óńirdiń saı-sala, jyra-jyqpylyna deıin biletin bir adam bolsa, ol – ákem edi. Altaıdyń arǵy sheji­resi jaıly tarıhı derekterdi, jer-sý ataý­larynyń shyǵý tórkini týraly nebir qyzyqty hıkaıalardy aıtqanda qulaq quryshyn qandyratyn. Shabanbaı, Tarba­ǵataı jaılaýlaryndaǵy Altyqaz, Qarasaz, Jetiırek, Jetikezeń, Muzbel syndy jerlerdiń óz erek­she­likterin jeke-jeke bir-birinen daralap aıtatyn. Ol jerlerge baıla­nysty halyq ishindegi: 

Elimniń bir jaılaýy Shubaraǵash, Tasshoqy, aralasqan qalyń aǵash. Ústine О́skeleńniń shyǵa kelseń, Kóriner kól jaǵasy jap-jalańash, – degen qara óleńderdi de jatqa soǵatyn. Qudaı-aý, sol jerlerdiń tabıǵaty dál osy shýmaqtaǵydaı ǵoı, qalaı dál beınelegen?!

Ákem osy jerlerdi bárimizge aralatty. Jaılaýǵa shyǵarda Sarqyt apam biteý soıylǵan esh­ki­niń terisinen jasalǵan mesti, jantorsyǵyn, qorjynyn alatyn. Aǵam jaılaýdan túskende sonda otyr­ǵan el týraly aıtyp keletin. «Ana bireýler sań­qyl­dap tur eken» dep ony sheshem jaqtyń adamy dep, kóp sóıle­meıtin bir kisilerdi «ákem jaqtyń adamy sekildi» degendeı sol adamdardyń erekshe minezderi týraly áńgimeleıtin.

Ákemniń meni taýǵa alǵash ertip shyq­qany áli kóz aldymnan ketpeıdi. Sondaı qalyń buǵyny, sondaı qalyń elikti osy kúnge deıin kórgen emespin. Ákemniń tabı­ǵatty aıalaýy sondaı, tik qara­ǵaı jyqqan emes, ylǵı aıdaladaǵy kóldeneń aǵashty jınap, tazalap júretin. Osy kúni shyǵysqa barǵan jurt­tyń kózine qan elestep, buǵy múıiziniń qanyn iship, sorpasyna túsip jatady ǵoı, ákem de, aǵam da buǵy múıiziniń qanyna túsken de, ishken de emes. Dárigerler ákeme «endi úsh kúnnen keıin ólesiń» dep shyǵaryp salǵanda da ishken joq. Sýisherliginiń barlyǵy shyǵar, bir qazaqy emshi «Buqtyrmanyń balyǵyn sýdan alǵan bette qaı­natyp sorpasyn ish» depti. Qudaı jarylqap, sol sorpa em bolyp, ákem aman qaldy. Adamnyń tabı­ǵatpen úndestigi bir tylsym ǵoı. Anam sonaý Kóben taýy degen jerdegi bastaýdan sý aldyryp, sony samaýrynǵa qaınatyp iship otyratyn. 

Aǵam jyldyń tórt maýsymynda da Altaıǵa keletin. Shyǵar­mala­rynyń deni Shyńǵystaıdaǵy shaǵyn ǵana úıde jazyldy. Sońǵy jazǵan «Ataýkere» romanyn «qa­lada jaza almaı qınaldym» dep aýylǵa kelip, terezesi taýǵa qa­rap turatyn bólmesinde qymy­zyn iship otyryp jazdy. «Taý­ǵa qaraǵan saıyn oıdan oı týrady» deıtin. О́ziniń: «Ustazym – Al­taı, taqyrybym – adam» deı­tini de sondyqtan shyǵar. Ákem­nen qalǵan sol ádet ony ylǵı tabıǵatqa tartyp turdy. Tip­ti eki jastaǵy uly Aıhandy Shyń­ǵys­taıǵa alǵash ákelgende Tar­ba­ǵa­taı jaılaýyna shyǵardy. Aı­hanǵa jaılaýdyń taza aýasyn jut­qyzyp, Ardaq jeńgeme saýmal, qymyzyn ishkizdi. Sol sońǵy sapary eken...

– Bókeı aqsaqal júırik te baptaǵan eken?..

– Iá, Ǵabıt Músirepov «Boshaı­dyń úsh qarasy» dep jazatyn atbegi Boshaı Kitapbaev alǵashqy báıge atyn ákeme baptatqan edi. 1969 jyly ǵoı deımin, kúni-túni qasynda bolyp ákem baptaǵan attary shetinen báıgeniń aldyn bermedi. Sol Boshaı aǵanyń al­ǵash báıge atyna mingen shabandoz bala qoıshy Hamıtov Aqaı­dyń uly Baýyrjan edi.  Báıgeden ozyp aıaqtan qalǵan attardy keı­bireýler etke ótkizetin. Ákem sondaı jylqylardy etke ótkizýge qımaı sovhoz basshylarynan su­rap alyp qalatyn. «Shoraıaq» degen qula at boldy, «delebesin qoz­dyryp shappaı aqyryn ǵana aıańdatyp minińder» deıtin. Sol atpen jylqyshynyń balasymen jarysamyn  dep meniń de oń­baı jyǵylǵanym bar. Aǵamnyń  «Qaıda­syń qasqa qulynym», «Tor­taı mingen aqboz at», «Qu­ly­nym meniń» shyǵar­malaryn jazýy, tipti 1965 jyly vengr jazý­shysynyń jylqy týraly elegııasyn aýdarýy onyń jylqyǵa erekshe jaqyndyǵynan edi. Bizdiń úı bıebaýynan qulyn ketpegen, sabasynan qymyz úzilmegen shańy­raq desem de bolady.

Al jalpy, Shyǵysta túıe kóp emes qoı. Bizdiń úıde túıe boldy. Jazǵyturym ingen botalaǵanda kishkentaı balalar eki-úsh kún sol botanyń qasynda bolýshy edik. Sheshem oǵan úki taǵyp, úıdiń ishinen shymyldyq quryp sonyń ar jaǵynda ustaıtyn. Bota erekshe súıkimdi ǵoı, biraz ýaqytqa deıin moıny jerge jetpeı, qaıta-qaıta sozyp umsynǵany da erekshe. Bir kúni Buqtyrma ózeni tasyp jatqanda álgi bota sýǵa aǵyp ketti. Ene­si onyń sýǵa aqqanyn kórmeı qalsa kerek, esik aldyna kelip bozdaıdy da turady. Botasyn ishte dep oılaıdy ǵoı, keıde tipti esikten basyn kirgizip bozdap turatyn, kózinen jas parlap, saı-súıegińdi syrqyratady. Aqyry, ony Juldyz aýylyna aparyp berýge týra keldi. Aǵamnyń «Jetim bota», «Býra», «Aıpara» atty shy­ǵar­­malardy jazýǵa onyń da áse­ri bolmaı qoıǵan joq. 

Ákem óle-ólgenshe mal ustady. Aǵam keıde: «osy maldyń azaby aýyr ǵoı, demal­sańyzshy» degende, ákem: «mal ólige de, tirige de kerek. Erteń óle qalsam kimnen mal izdep júresińder» deıtin. 

1984 jyly edi. Ákem bir kúni úlken qyzy Sholpanǵa poshtada is­teıtin Zarqumar degen kisini sha­qyr­typ alady. Ol – aǵamnyń «Bes tıyn» deıtin áńgimesindegi bas keıipker ǵoı, erekshe adal adam edi. Sóıtip ákem bar jıǵan aqshasyn jınaq kassasynan  alyp shyǵyp, Zarqumarǵa ekige bólgizedi. Sodan keıin jartysyn Sholpanǵa ustatyp, «mynaý kempirdiki, sen­derge amanat. Ol qaı kúni dúnıe­den ótse, sol kezde alyp shyǵyp iske jaratar­syńdar. Myna bóligin ózim­­niń qazama jumsańdar» depti. Sóıtip, Sholpan ol aqsha­ny qalaı saqtaıtynyn bilmeı, aqyry ban­kilerge salyp kómip tastapty. Keıin anam qaıtys bolǵanda alyp shyqqan.

Sol kezdegi úlken kisilerdiń osyn­daı qasıetine qaıran qalmaı tura almaısyń. Ákemniń ónegeli isteri óte kóp edi. Ol aǵamnyń shy­­ǵar­malaryndaǵy kesek kisilik jaıyna arqaý bolǵany anyq. Bir joly bizdiń qoraǵa ury tústi, ákem iz shalyp olardy artynsha-aq ustap alypty. Aýyldyń adamdary bolǵan soń qatty uıalsa kerek, «eshkimge aıtpańyzshy» dep ákeme ja­lynypty. Ákem keshiripti. Úıge kelgende sheshem suramaı ma, sonda ákem: «Urylarǵa ýáde berdim. Áıel adamnyń aýzy jeńil bolady, bir jerde bolmasa bir jerde aıtyp qalsań, urylardan uıat bolady» dep aıtpaı qoıdy. Aǵamnyń «Kók taıynsha» áńgimesindegi taıynshany urlap soıyp alǵan kisi de qudamyz edi. Ákem qamshysynan tanyp qoıǵan ǵoı. Ony da «qudan­daly adam, uıat bolady» dep jurt­qa jaımaı, jyly jaýyp qoıdy.

– Jalpy, Oralhan Bókeı shy­ǵar­ma­larynyń keıipkerleri aýyl adamdary, mazmuny olar­dyń boıyndaǵy erekshe qasıet­ter ǵoı...

– Iá, «Bizdiń jaqta qys uzaq» pove­sinde ákesi men sheshesin prototıp qylyp alady, ondaǵy qoı­shy­lardyń prototıpi – Orynbaı men Kúmis degen erli-zaıyptylar.  «Saıtan kópirdegi» Aspan shaldyń prototıpi kóshkinniń astynda qa­lyp eki aıaǵynan aıyrylǵan Qa­dyl­bek Kúndebaev degen kisi boldy. «Bes tıyndaǵy» Zákeń – joǵaryda aıtylǵan Zarqumar Oraltaev. «Tortaı mingen aqboz attaǵy» Nurtaı Janbolatov óziniń bala kúngi dosy. Bala kúndegi dos­tary barlyq shyǵarmalarynda derlik bar desem de bolady. Trak­torıst bolyp júrgen kezdegi dos­tary týraly «Qar qyzy» dramasyn  jazdy. «Izdegenińdi taptyń ba?» áńgimesindegi keıipker Muh­tar Tuqymetov degen kisi bola­tyn. «Qula­shanyń shoty edi» áńgi­mesindegi Qula­sha aýylda dá­rýish bolyp júretin shal. «Ataý­keredegi» Nurke kempir de bizdiń aýyldyń adamy. Onyń óler al­dyn­daǵy áreketi de ómirde bol­ǵan oqıǵa. Kóńil aıtýǵa barǵan aýyl adamdaryna týystary ol kisini musylmansha, ıá basqasha qoıa­ryn bilmeı daǵdarǵany bar... Sol kezdiń adamynyń peıilinen be, aǵam jazǵan keıipkerleriniń áıteýir bir qyrynan kisiliktiń keremet úlgisi kórinip turatyn. Ázilqoı qýy da bar árıne. «Bıǵań» deıtin áńgimesindegi sálemdemege tuz alyp júretin Bıǵań – Bımyrza degen kisi bolatyn. О́ziniń on balasy bar edi, bir joly aǵamdy úıine qonaqqa shaqyrypty. Barsa, úıinde eshbir zat joq, shaı taqtaı, onyń ústinde dastarqan ǵana bar deıdi. «Bul qalaı?» dep surasa, «Túgim joq» deıdi. Sóıtse, Ásem degen bir qyzy bar edi, erekshe sulý, jaqsy oqıtyn, sonyń oqýǵa túsýine kómektes, beretin eshteńem joq degeni eken. О́zinshe qýlyǵy ǵoı jasap otyrǵan. Aǵam Ásemniń de, Zarqumar men Orynbaıdyń  qyzdarynyń da oqýǵa túsýine kómektesti. Sóıtip aǵam keıipker­lerine járdemdesetin. 

– Aýyl adamdarynyń erekshe is-áreketin, tapqyr sózderin esti­seń jazyp al dep sizge de tapsyrady eken?..

– Aǵam aýyldaǵy jańalyq­tar­dy aldyn ala bilip keledi. Úı­de telefon bolsa da maǵan «hat jaz» deıtin. Men aýyldyń bú­kil jańalyǵyn jazyp jibe­re­min. Aýylǵa kelgende balalar­dy jınap alyp ótirik áńgime aıt­qyzatyn. Syılyqqa aqsha beredi. Balalar birinen biri asyryp nebir áńgimelerdi aıtady. Aǵam, «mynalaryń aqsaqty tyń­daı, ótirikti shyndaı qylyp soǵa­dy ǵoı» dep máz bolatyn. Aǵam aýylǵa kelgende úıge de qyzyq ki­retin. Alystan kelgen adam se­kildi emes, úıde júrgen kisi sııaq­ty áreket jasaıdy. Daladaǵy qozy­ny kótere «myna qozyny nege alma­ǵansyńdar?» dep nemese eki-úsh jumyrtqany ala kelip, «myna jumyrtqalar balapan bolýǵa aınalypty ǵoı» dep túrli qyzyq jasaıtyn. 

Bizdiń úıde aǵamnyń qasynda eń kóp júrgen adam – men. Es bilip birinshi synypqa barǵansha, aǵam menimen birge boldy. Meni oınatty, kishkentaı kezimdegi barlyq sýretterimdi aǵam túsirgen eken. Sodan ınstıtýtta oqydym, odan keıin sol úıde turyp qyzmet bas­tadym. Qyzmet istep júrgenimde Áı­men apaıym qaıtys boldy. Ol kisiniń qyrqyn berip jatqanda ákemiz dúnıe saldy. Sol kezde aǵam ekeýmizdiń aldymyzda tańdaý boldy. «Aýylǵa ne sen barýyń kerek, ne men barýym kerek» dedi. Sodan keıin men baraıyn dep sheshtim. Tórt jyldaı aýylda sheshemniń qasynda boldym. Mektepte muǵalim boldym. Aýylǵa da, aýyldyń ty­nys-tirshiligine de beıimdelip kettim. Aǵamnyń tapsyrǵan tapsyr­mala­rynyń bárin oryndaımyn, «ja­zylý» arqyly kitaptar satyp alyp jiberip turdym. Sodan keıin eki aıýdyń terisin ılep ber dedi. Aǵamnyń tapsyrmasynyń arqasynda aıýdyń terisin ıleýdiń de qyr-syryn jaqsy meńgerip aldym. Sol kezderde aǵammen aradaǵy qatynasymyz odan ári tipti de jaqyndaı tústi. О́ziniń qınalǵan sátterinde hat jazyp jibe­retin. Meni aýylda qalyp qoımasyn dep qatty alańdady. Sheshem qaıtys bolǵannan keıin qalaǵa shaqyrdy. Men mekteptegi balalardy qımaımyn, aýyldy qımaımyn. Bir kúni aýdannyń basshysy meni aǵań shaqyryp jatyr dep, ushaqqa otyrǵyzyp jiberdi. Sonymen Almatyǵa kelip, Ulttyq kitaphanaǵa qaıtadan jumysqa ornalastym.

– Anańyz qaıtys bolǵanda qasyn­da bolypsyz.

– Iá, ol da bir erekshe jaǵ­daı. Alla ózi bildiredi eken ǵoı. Meni qasyna shaqyryp alyp, qalaı jatqyzatynymdy, júzin qalaı qaratatynymdy, qalaı jerleıtinimizdi, kimge ne bertinimizdi bárin aıtty. Sodan baıaǵyda tórkininen kelgen taıtuıaq kúmisin alyp shyǵyp, ózin jýyndyratyn sýǵa sony jáne arsha salýdy tapsyrdy. Jáne «men tań aldynda júrip ketem, eldi erte dúrliktirmeı, kún shyǵyp 7-8 bolǵan kezde aıt» demesi bar ma. Bári aıtqanyndaı boldy. Tańǵy saǵat beste jan úzdi.

Sheshemiz keremet adam edi. Ándi tamasha salatyn. Birde Raqııa Qoıshybaeva aýylǵa barǵanda ánin tyńdap «átteń Kúlııa-aı, oqy­maı qalǵanyń-aı, naǵyz ánshi ekensiń ǵoı» dep edi. «Árııa-aı dep salǵanym jalǵan ánim, Jalǵy­zymdy saǵynyp salǵan ánim» dep únemi yńyldap án salyp júredi. О́ziniń bir ustanymdary bar. Odan ońaı qaıta qoımaıtyn. 

Bir áńgimesin aıtaıyn. Aǵam ákemiz Oral qalasynda eńbek armııasynda júrgen kezinde dúnıege kelipti. Ákesi Oraldan aman-esen oralsyn dep aǵamnyń atyn «Oralhan» qoıypty. Kindigin kór­shi Anna degen orys áıel kesken eken. Onyń kúıeýi Grısha degen orys aǵash sheberi boldy. Anam qaýyrt jumys kezinde aǵamdy sol úıge aparyp tastaıdy eken. Bir kúni ýaqytynan erte barsa Anna sútke mak qosyp bergeli jatyr eken. Aǵam kúnde sony iship alady eken de mańdaıy tership balbyrap uıyqtaıdy eken. Anam oıbaı salyp alyp kelipti. Keıin aǵam, kindik sheshemniń sonysy da durys bolǵan shyǵar dep kúletin. 

Aǵamnyń Aıman jeńgeme úıle­nýi bir tarıh. Aıman Moskva­dan oqyp kelgen qyz. Jáne bir aýyz qazaqsha bilmeıtin. Degenmen ol óte tekti, tárbıeli adam edi. Aýyl­ǵa kelgende úı ishinde jalań­aıaq, ıá, jalańbas júr­gen emes. Anam keıde erkeleıtin bolýy kerek, istegen tamaǵyn ishpeı qoıa­dy. Sol kezde dereý ol tamaqty kór­shilerge berse de, iske jaratyp qaıtadan tamaq ja­saı­tyn edi. Aǵam ekeýi keremet jarasym tapty. Shyny kerek, aǵam kóp shyǵarmasyn sol Aıman jeńgemizben birge turǵanda jazdy. О́ıtkeni ol bárin emeýrinnen túsi­netin, babyn jasaıtyn. Qıyn tıgeni balanyń joqtyǵy edi. Ol taqy­rypqa biz de, olar da barmaıtyn. Odan bala bolmaıtynyn aǵam da bildi, óıtkeni Aıman jeńgemniń ápkesi de solaı bolǵan eken.  Keıin aǵam Ardaq jeńgeme úılengende Shyńǵystaıǵa alyp barmaq boldy. Biraq anam «ózim bosaǵa attatqan Aımandy kelin dep bilem» dedi. Aǵam aıtatyn «mundaı qataldyq ta árkimniń qoly­nan kele bermeıdi» dep. Aǵam ár kitaby shyqqanda «senderge syılaǵan balam osy» dep jazyp qol qoıyp jiberetin. Aıman jeńgem ekeýiniń mahabbaty baladan da bıik turdy. 

– Oralhannyń minezi sheshe­sine tartqan ba?

– Oralhannyń arǵy atasy Qarataı batyr bolsa, odan keıingi sońǵy atasy Dos bı degen sheshen kisi. Al naǵa­shysy Shyǵys Qazaq­stannan shyqqan sybyzǵyshy Mu­qamedı ata edi. Menińshe, onyń boıyn­da ákesiniń de, sheshesiniń de qasıetteri bar. Ol óte meıirimdi edi. Ata-ana, qaryndastaryn óte jaqsy kórdi. Meni tipti erekshe jan tartty. Alaıda sol jaqyn­darynyń bárinen erte aıyrylyp qatty qı­naldy. 1984 jyly aýdandyq aýrýhanada jatqan Mán­shúk máńgilikke attanyp, qabyr­ǵamyzdy qaıystyryp ketti. Ol myqty ádebıetshi bolatyn edi. Sol kezdiń ózinde Almatydaǵy Qyz­dar pedagogıkalyq ınstıtýtyn Karl Marks atyndaǵy stıpendııamen úzdik bitirip, aspırantýrada oqyp júrgen.  Rábıǵa Syzdyq apamyz ǵylymı jetek­shisi boldy. «Abaı tili men Muhtar tiliniń stıldik erekshelikteri» degen taqy­rypta jazylǵan zertteý jumysy aıaqtalmaı qaldy. Sol Mánshúk dúnıeden ótkende máıitti Katonqaraǵaıdan Shyń­ǵystaıdaǵy úıge ákelgenshe aǵam toqtaý­syz jylady. Kádimgideı joqtap, daýystap jylady. Odan keıin Lázzat, Sholpan da baqılyq saparǵa attandy...

Aǵamnyń bastalyp ári qaraı jazylmaı qalǵan shyǵarmasynyń biri qytaıdaǵy qazaqtar týraly «Aldanǵan urpaq» bolsa, endigi bir qarttar úıi jaıly edi. Sońǵy kezde sonda kóp baryp qarttarmen áńgimelesip júrdi. «Sóıtip, otyryp balalaryna shań jýytpaıdy, qandaı ǵajap adamdar» dep tamsanyp otyratyn. Osydan onyń kóńilshektigin kórýge bolady. Jomarttyǵy janda joq edi. Ol týraly talaı oqıǵa bar. Taksıge esh ýaqytta aqsha qaıtartpaıtyn. Jáne aýyldyń talaı kómek surap kelgen adamdaryna qol ushyn berdi. Ol dostarymen óte tatý boldy. Albaty urys, tóbeleske bar­ǵan joq. Keıde kóńilin qat­ty qaldyratyn adamdar bolady árıne. Bir joly túnde kelgen aqyn-jazýshylardyń ishinde bireýi «balań joq, neńe jetpeı barady quısańshy» degendeı sóz aıtty. Ol sóz aǵama qatty tıdi. Qarap turdy da betine shaıdy shashyp kep jiberdi. Olar ketken soń maǵan, «sen baqylap júr, mynaý balasynan opa tappaıdy» dedi. Rasynda solaı boldy, keıin sol qalamger qaıtys bolǵanda jalǵyz uly topyraq salýǵa da kelmedi...

– Jazýshylyqtan ózge kindik atasy Grıshadan úırengen aǵash­­­shylyǵy, garmon tartyp, án sa­latyn óneri jaıly aıty­ńyzshy.

– Aǵam garmondy da jaqsy tartty, ándi de tamasha aıtty, bıdiń tóresi valsti de jaq­sy bı­leıtin. Ol kisi áýeli, Alma­ty­daǵy konservatorııanyń akter­lik bólimine oqýǵa túsken. Ol ýaqyt­taǵy túsinik tym bólek qoı. Jalǵyz ul bolǵandyqtan, sheshem kórshiniń qyzy Baǵılaǵa hat jazǵyzyp: «Ártis degen jynnyń oqýy, odan da úıge kep traktor aıda, úıge qaıt», – depti. So­dan aǵam, QazGÝ-diń jýrnalıs­tıka fakýltetine aýysty. Aǵam ne istese de sońyna deıin tyń­ǵylyqty jasaıtyn. Aǵash ustasy Grısha aǵaıdyń janynda júrip, sol kisiniń kómegimen úıge kitap sóresin, oryndyq, dóńgelek jer ústel jasap ákeldi. Biz úshin barlyq otbasy múshelerin bir dastarqan basyna biriktirgen jáne aǵamnyń qoltańbasy qalǵan ústel erekshe qımas zatymyz, qara ­shańyraqta saqtalǵan qundy dúnıemiz.

Ol óner týraly kóp jazdy. Aǵamnyń ómiri ónerdiń ár salasymen tyǵyz baılanysty boldy. Aǵamnyń keıin «Qulynym meniń», «Qar qyzy», «Teketires», «Men sizden qorqamyn» atty dramalyq shyǵar­­malary Almatydaǵy eki teatrda keze­gimen qoıyldy. Ak­ter, rejısserlermen de dos bolyp ketti. Olar týraly da jazdy. 1993 jyldyń sáýir aıy edi. Aǵamnyń úıine bardym. Ardaq jeńgem úıde joq eken. Aǵam birtúr­li kóńilsizdeý sekildi.  Meni jazý ústeliniń qasyna shaqyryp: «Myna ocherkter men esselerimdi jınaqtap, iriktep baspaǵa ázirlep qoıdym. «О́nerge ólerdeı-aq ǵ­a­shyq edim» dep, eki bólimge bó­lip, birinshisin – «Netken ǵajap dúnıe», ekinshisin – «О́nerim – ómi­rim» degen aıdar qoıyp, ár bó­limge kiretin materıaldardy bólip qoıdym. Endi tek «Meniń pirim – Qarakóz», «Taý basynda úsheý tur» esselerin qosý kerek. Sony taýyp qoı», – dedi. Bul – maǵan berilgen sońǵy tapsyrma eken...

– Qaryndastyń kózimen qa­raǵanda, jazýshy esimi óz deń­­geıinde laıyqty atalyp, shy­ǵar­­malaryn nasıhat­ta­ý jú­ıeli júrip jatyr ma?

– Aǵamnyń izdeýshisi – qalyń oqyr­many. Ol artpasa tolastaǵan emes. So­ǵan kózim anyq jetti. Sonymen birge aǵama Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń yqylasy erekshe boldy. Aǵamnyń 50 jyl­dyǵy tusynda Elbasy basqa bir sharýamen Shyǵysqa barypty. Sodan bastaýshylar bizdiń aýyldan ótip, Jambyl degen aýylǵa toqtap dastarqan basynda otyrǵanda Elbasy «osy jaqta Oralhan degen jazýshynyń aýyly bar emes pe?» depti. «Bar, osydan eki aýyl keıin qaldy» depti janyndaǵylar. Sonda Elbasy «Ol óte talantty jazýshy, Sara ekeýmiz de kitaptaryn súıip oqydyq. 50 jyldyǵyn durystap ótkizińder» depti. Osy áńgimeni Ýálıhan Qalıjan aǵamyz aıtyp berip edi. Aǵamnyń Elbasymen birge saparda bolyp jazǵan «Prezıdenttiń bir aptasy» degen maqalasy bar. Jáne Prezıdenttiń taqqa otyrǵanyna júz kún tol­ǵanda ol kisiniń portretin qara­sózben salǵan sıpattamasy bar. Kórkem shyǵarmalardan bólek eldik máseleler jóninde biraz dúnıe jazdy.

«Prezıdentke partııa kerek pe, joq pa?», «Oshaq­tyń buty úsheý bolǵanmen jaǵar oty – bireý», «Halyqqa qal­qan bolatyndar bar, halyqty qal­qan qylatyndar bar» degen maqa­lalary der kezinde ortaǵa salynǵan oılar edi. Oralhan shyǵar­malaryn qazirgi jastar da kóp izdeıdi. О́tkende Marhabat Baıǵut aǵa­myz­dyń «Oralhannyń tamasha áńgimeleri qazir kitap retinde jastarǵa qoljetimsiz, olar umy­typ barady. Sony kitap etip shy­ǵarsa. Shyndyǵynda qazir de ondaı jazyp júrgender sanaýly» degenin oqyp qaldym bir jerden. Halyq jaqsy kóredi, myqty shyǵarma ólmeıdi. Aǵamnyń esimi – dúnıe júzine tanys. Shyǵar­malary orys, aǵylshyn, fransýz, nemis, japon, arab, qytaı, cheh, bolgar, majar jáne kóptegen týysqan túrki tildes tilderge aýda­rylǵan álemdik deńgeıdegi ja­zýshy.  Aǵamnyń tirep turǵan izdeý­shisi joq. Men anda-sanda suh­bat bergennen basqa ne isteı ala­myn? Budan birneshe jyldyń al­dynda Pen-klýbtyń basshysy Bı­geldi Ǵabdýllınge «aǵań da sonda istep edi ǵoı, shyǵarmalaryn aýda­rýdyń bir retin qarasańshy» degen edim, sózimdi jerge tastamady.  Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty mem­lekettik baǵdarlamasy aıasyn­da, jýyqta ǵana birqatar qazaq klassıkteriniń kitaptary, sonyń ishinde Oralhan Bókeıdiń kitaby da aǵylshyn tiline tárjimalanyp, London­daǵy kitap jármeńkesine qoıyldy. Osylaı Altaıdyń týmasymen, Alash­tyń talantty uly­men, qazaqtyń qalamgerimen álem oqyrmandary taǵy da til­desti. Oralhan Bókeıdiń 70 jyl­­dyq mereıtoıyn joǵary deń­geıde uıymdastyrǵan Berdi­bek Sapar­baevqa, 7 tomdyq shy­ǵar­­ma­lar jınaǵyn shy­ǵarýǵa mu­ryn­­dyq bolǵan Muhtar Qul-Mu­ham­­med sekildi basqa da janashyr azamattarǵa alǵysym shek­­siz, jaq­sylyqtary Alladan qaıtsyn. En­digi armanym – Oral­han shyǵar­malarynyń tolyq jınaǵyn bir shyǵarsam deımin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»