Almatyda «Alataý» dástúrli óner teatry» qala kúni merekesine oraı TÚRKSOI halyqaralyq uıymymen birlesip «Alataý alabynda» atty halyqaralyq dástúrli óner festıvalin ótkizdi.
Qanaty qataımaǵan jas teatrdyń halyqaralyq bedeldi uıymmen birlesken is-sharasy bolyp tabylatyn festıvaldiń negizgi maqsaty – túrki halyqtary mádenıetiniń tutastyǵyn Almaty shaharynyń sahna tórinde nasıhattaý. Bul maqsat Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń: «Túrki halyqtary jaratylysynda árdaıym birge, bereke-birlikte bolý úshin jaratylǵan. Babalarymyz da bizge osyny mıras etken. Birlik – bizdiń barlyq jeńisterimizdiń altyn qaınary, el qorǵaǵanda kúsh-qýat berer asqaq aıbary» degen ataly sózimen, sondaı-aq túrki áleminiń basyn biriktirý ıdeıasymen bir arnaǵa toǵysady.
Festıval Almatynyń ortalyǵyndaǵy «Jańa Arbat» atalatyn jaıaý serýen kóshesinde halyqaralyq dástúrli óner merekesine qatysýshylardyń sherýimen shymyldyq ashty. On bir elden kelgen ónerpazdardyń óz elderiniń týyn, eltańbalaryn kóterip, qosyla án aıtyp, bı bılep, kósheni boılap teatrlandyrylǵan kórinis jasap júrip ótýi, bir jaǵynan, sharany dástúrli ónerdi kórneki túrde pash etetin flesh-mobqa da uqsatyp jiberdi. Qonaqtar men teatr ánshileri alańda án aıtyp, saz shalyp, qala turǵyndary men meımandaryna dástúrli oryndaýdan shashý shashty, kórermen qaýymmen estelik sýretke túsip, myń boıaýly Almaty kórinisin Kóktóbege shyǵyp, tamashalady. Erteńine Yqylas atyndaǵy ulttyq aspaptar mýzeıin aralap, murajaı qoryndaǵy túbi bir túrki áleminiń dástúrli aspaptaryndaǵy uqsastyqtardy kórip tań qalysty. Murajaı serýeni qonaqtardyń qatysýymen BAQ ókilderi men qala jurshylyǵyna aldyn ala josparlanǵan baspasóz konferensııasyna ulasty. Shetel ónerpazdary shaharymyzdyń búgingi tynysy jaıynda alǵashqy áserlerimen bólisti, ózderiniń etnomýzykasyna, aspaptaryna prezentasııa jasap, pikir almasty. Osy arada jınalǵandarǵa ár qatysýshy óz tilinde ulttyq aspabyn dáriptep, sheberlik synybyn kórsetti. Osy, negizgi ekinshi kúnniń keshinde qala jurtshylyǵymen jeke dara tanystyryp, dástúrli óner ókilderine degen el mereıin asqaqtatý úshin «Alataý» dástúrli óner teatrynyń» aldyna qyzyl kilem tóselip, festıval qatysýshylaryn zor qurmetpen teatrǵa kirgizý saltanaty ótti. Qoshemetpen bastalyp, qala jurty kópten kútken festıval konsertine jıylǵan teatrdyń konsert zaly kórermenge lyq toldy. Alataýlyq ónerpazdardyń teatrlandyrylǵan kórinisimen jáne TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinovtyń quttyqtaý sózimen festıvaldiń negizgi bóligi óz jumysyn bastady. Túrkııadan arnaıy kelgen Dúısen Qorabaıulynyń «Bizdi biriktirýshi memleketter emes, bizdi biriktirip turǵan – ortaq mádenıetimiz» degen sózi kóńilge túrli oı saldy.
Odan ári gala konsert bastaldy. Kúlli túrki áleminiń ulttyq ónerin pash etken dodaǵa elimizdegi ár óńirdiń ózine tán dástúrli mektebin nasıhattaýǵa — Qaırat Kákimov (Batys Qazaqstan), Uljan Baıbosynova (Syr óńiri), Saıan Aqmolda (Qarataý-Sarysý), Tileýles Qurmanǵalıev (Jetisý), Klara Tólenbaeva (Qaraǵandy-Semeı), Ardaq Isataeva (Arqa), Nurym Asqanov (Mańǵystaý) jáne «Alataý» dástúrli óner teatrynyń ónerpazdary Jáken Omarov (Ońtústik Qazaqstan), Qazybek Ádikeı (Altaı-Tarbaǵataı), Sáýlejan Taqzııa (Ile-Altaı) shaqyryldy.
«Alataý alabynda» halyqaralyq dástúrli óner festıvaliniń shymyldyǵyn ashyp-japqan teatrdyń dástúrli ánshileri Alataýdyń alabyn jandy daýysta shyrqalǵan áýezdi ánge bólep, myń buralǵan alataýlyq bıshiler án shyraıyn kirgizip, jıylǵan jurtqa merekelik kóńil kúı syılady. «Alataý» teatrynyń folklorlyq-etnografııalyq ansambli men bıshiler toby ázirlegen sahnalandyrylǵan kompozısııadan keıin ortaǵa qobyzshy Saıan Aqmolda shyqty.
Jalpy festıvaldi uıymdastyrýshylar alǵa qoıǵan maqsattyń biri – jahandaný dáýirinde dástúrli ónerimiz jat áserlerdiń tasasynda qalyp, jutylyp ketpeýi úshin Qazaqstannyń ár óńirindegi dástúrli óner mektepterine tán án-kúı murasyn bir keshtiń ónboıynda kórsetý bolatyn. Osy oımen festıvaldiń mádenı baǵdarlamasynda konsertti bastaý mártebesi qazaqtyń kásibı qobyz mýzykasynyń órnegin salǵan dáýlesker kúıshi-qobyzshy Yqylas shyqqan Qarataý-Sarysý dástúriniń ókili Saıanǵa, onyń oryndaýyndaǵy Yqylastyń «Jalǵyz aıaq» kúıine berildi. Aımaqtyq dástúrler boıynsha odan ári sahnaǵa Jetisý dástúrin laıyǵymen jalǵastyryp kele jatqan Tileýles Qurmanǵalıev kóterilip, Barmaqtyń «Máti dáýren» ánin shyrqady. Festıvalde sondaı-aq ejelgi Shyǵys Túrkistan aımaǵyna tán Ile-Altaı dástúrin «Alataý» teatrynyń ánshisi Sáýlejan Taqzııa tanystyrsa, tamyryn oǵyz-qypshaq dáýirinen tartatyn, sol dáýirge tán án-jyrdy kómeıden qaıyrý mashyǵyn joǵaltpaı saqtaǵan Syr boıy dástúrin Uljan Baıbosynova usyndy. Al aspaptyq-aıtýshylyq mashyq-mánerine qarap daýsyz tanyp alýǵa bolatyn Mańǵystaýdyń án-jyr mektebi qarshyǵadaı umsynǵan Nurym Asqanovtyń ónerimen kórindi. Keshte qobyz eki márte kúńirendi, ekinshisinde Altaı-Tarbaǵataı dástúrinde Qazybek Ádikeı atalǵan aspap súıemelimen halyq ánin oryndady. Sol sııaqty syrnaı da eki ret – birinde Jáken Omarov aıtqan Ońtústik Qazaqstan óńirine tán terme súıemeli retinde, al ekinshi márte Qaraǵandy-Semeı óńirlik dástúriniń jarqyn úlgisindeı Shashýbaı ánin Klara Tólenbaeva oryndaýynda qoldanyldy. Elimizdiń Shyǵys, Ortalyq, Soltústike aımaqtaryn qamtıtyn Arqa óńirlik dástúriniń ajaryn osy joly dástúrli ánshi Ardaq Isataeva odan ári asha tússe, án men jyrdyń alýan túrli órnegin Batys óńirinen kelgen Qaırat Kákimov Muhıttyń kókke tip-tik shanshyta salatyn ántek ashy, lepti ánimen túıindedi. Sóıtip kórermenderdiń kóz aldynan bir mezette ulan-ǵaıyr qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy jasalǵan birneshe mýzykalyq dástúr zamanaýı úlgidegi LED-ekranda árbir oryndaýshy shyǵarmasyna oraı ázirlengen beınebaıanmen qabysyp, qulaq quryshyn qandyra tizbektelip ótti.
Áıtse de teatrdyń 724 oryndy konsert zalyna jınalǵan kórermen qaýymnyń taǵatsyzdan kútkeni – ózge baýyrlas elderden kelgen dástúrli án-kúı sheberleriniń óner kórsetýi edi. Festıvalǵa barlyǵy on túrki elinen, jyraq jerden jaqyn kóńilden – Chengız Býtýn (Túrkııa), Chınara Geıdarova (Ázerbaıjan), Ravshanjon Iýnýsov (О́zbekstan), «AKAK» komýzshylar ansambli (Qyrǵyzstan), Alfıs Galıýllın (Tatarstan), Ishmorat Ilbakov (Bashqurtstan), Cheınesh Baıtýshkına (Taýly Altaı), Iýlııana Krıvoshapkına (Saha-Iаkýtııa), Jargal Omoktýev (Býrıatııa) syndy ónerpazdar qatysty. Olardyń arasynan sahnaǵa birinshi bolyp Taýly Altaı ókili Cheınesh Baıtýshkına shyǵyp, «Aq tilek» halyq kúıin oryndady.
Cheınesh – altaı-kıjıdiń kómeı áni kaıdy oryndaıtyn az sandy áıel zatynynyń biri jáne biregeıi. Ol kómeı ánin qos ishekti topshýrǵa qosylyp ta, shańqobyz komýstyń súıemelimen de, shoor delinetin sybyzǵy aspabymen de birdeı súıemeldeıdi. Onyń repertýaryndaǵy ánder karkyra, sygyt, sybysky, koomeı stılderimen oryndalady. Cheınesh esimi álemdik etnık mýzyka súıermenderi arasynda óte tanymal, sebebi ol Sayan-Ring 2007 álem mýzykasy festıvaliniń laýreaty, «Altyn Irııa» halyqaralyq baıqaýynyń jeńimpazy, ol ol ma, AQSh-ta, Gollıvýdta ótken óner birinshiliginiń «Orıgınaldyq janrda aspaptyq oryndaýshy» nomınasııasy boıynsha Absolıýtti Álem chempıony.
Býrdonnyń kelesi bir kórnekti oryndaýshysy Býrıatııadan keldi. Jargal Omýktýev talantty kompozıtor, ári óz elinde mońǵoldyń ever-býree aspabyn birinshi bolyp ıgergen, ıaǵnı etnoorganologııaǵa talasy bar qabilet ıesi. «Salhıar Dýlagch – 2013» kómeı ánderi halyqaralyq baıqaýynyń, «Hýýraım naadan» aımaqaralyq baıqaý-festıvaliniń laýreaty. Festıvalda óner kórsetken shyǵys túrkileriniń jáne bir talantty ónerpazy sahalyq Iýlıana Krıvoshapkına da ándi kómeıden qaıyrýmen qatar, túrli ult aspabynda oınaıdy. Iýlıananyń Álemniń sheber homýsshysy deıtin resmı ataǵy bar, osy homýs súıemelimen ol bir ándi osýohaı, toıýk, degeren, chabyrҕah sekildi folklorlyq áýenderge salyp, tipti pop stılinde oryndaıdy, tyrna bolyp tyraýlaıdy, túrli qustardyń daýysyna salyp shyqylyqtaıdy, qasqyr bolyp ulıdy. Almatyda Iýlıana osynyń bárin kórsetip, zal toly jurtty tań-tamasha qaldyrdy. Sirá, sahanyń vokalıst artısiniń bir mýzykalyq jobasy «Túrkishoý» dep atalýy tegin bolmasa kerek.
Iýlıana 2012 jyly Iаltada ótken VIII Halyqaralyq estradalyq oryndaýshylar konkýrsynda Dımash Qudaıbergenovpen birge qatysyp, 2-shi dárejeli laýreat atanǵan. Al Dımash jaqynda ǵana Sochıde ótken «Novaıa volna» ánshiler baıqaýyna qonaq retinde qatysyp, «Greshnaıa strast» kompozısııasynyń kaver nusqasyn oryndaǵan kezinde vokalızde túrkiniń kómeıimen aıtylatyn áýenin sátti qoldanyp, talǵampaz reseılikterdi tań-tamasha qaldyrǵan edi. Iаǵnı kómeı áni qazaq úshin de áste jat emes eken. Kórermen qaýymnyń Iýlııanaǵa erekshe qurmet kórsetýiniń bir syryn osydan da izdeý kerek shyǵar. Kómeı ánin ózge óńirlerdegi túrki jurty dál qazaq sııaqty qabyldaı bermeıdi, mysaly túrikter, ázerbaıjandar, tipti qarluq butaǵyna jatatyn ózbekterdiń dástúrli mýzykasy da budan alshaqtaý. Degenmen festıvalda óner kórsetken О́zbekstannyń eńbek sińirgen artısi Rovshanjon Iýnýsovty Iýlıanamen týystyryp turǵan ortaq bir erekshelik boldy, ol – mýzykalyq nómirdegi shoý elementteri. Jeti jasynan doıranyń qulaǵynda oınaǵan, ustazy Abbos Kosımovtan doırada oınaýdyń tyń tásilderin úırenip, jalǵastyryp kele jatqan Rovshanjonnyń dúbirli dodada tuıaǵy qyzyp, ózin de, ózgeni de arqalandyryp, eliktirip áketetin alabóten artıstik qasıeti bar eken. Bul joly da zal onyń ónerinen qoshemetin aıap qalǵan joq, tipti ol kórermendi elitip, baýraı kele óz oryndaýyndaǵy «Zarbga-zarb» áýenine zal shapalaǵymen qosylyp ta ketti.
Bakýlik Chınara Geıdarovanyń festıvalǵa «úı tapsyrmasyn» oryndap, ıaǵnı arnaıy daıyndalyp kelgeni baıqaldy. Chınara ázerbaıjannyń ganýn aspabynda baǵdarlamada kórsetilgen Shýshter stılindegi ımprovızasııasyn «Qamajaı» áýenine ulastyryp, baýyrlas qazaqqa degen ystyq yqylasyn mýzyka tilinde bildirip, kórermen kózaıymyna aınaldy. Oǵyz sazy, sondaı-aq Túrkııadan kelgen Chengız Býtýnnyń baglama saz aspabymen oryndaǵan «Ata Qorqyt» kúıinde jalǵasyn tapty. Baglama sazy qanshalyqty názik, muńly bolsa, esesine Qazannan kelgen Alfıs Galıýllınniń qulashtaı tartqan baıanynan tógilgen tatar halyq áýenderiniń oınaqy da, ójet tabıǵaty zalǵa bir ýaq yrǵaqty kúı ákeldi.
«Alataý alabynda» festıvali gala konserttiń aıaǵyna taman «Qamshy» aqparat agenttigi Túrki jastarynyń úlken quryltaıy qarsańynda ázirlegen jańa án — «Túrkiler uranyn» (mýzykasy Oralhan Sádýaqasovtiki, sózin jazǵan Qýanysh Bilál) teatr ánshisi Qýanysh Altybaev oryndap, tusaýyn kesýmen shymyldyǵyn túsirdi.
Folklortanýshy, «Alataý» dástúrli óner teatrynyń dırektory Berik Myrzalyulynyń tikeleı bastamasymen teatrda alǵash ótkizilgen «Alataý alabynda» dástúrli óner merekesin jyl saıyn turaqty túrde ótkizý josparlanyp otyr. Byltyrǵy jyly bul mereke el ishindegi dástúrli ónerpazdardy biriktirse, bıyl túrki elderi ónerpazdaryn bir arnaǵa toǵystyryp, dástúrli ónerdi halyqaralyq dárejede nasıhattap otyr. Ony uıymdastyrýshylardyń oıynsha, búginde jalpy sany 230 mıllıonnyń ústine shyǵyp otyrǵan 40-qa jýyq túrki halyqtarynyń rýhanııaty álem mádenıetiniń quramdas bóligi bolyp sanalady jáne soǵan saı túrki rýhanııatynyń sahnalyq sıpaty túrki mádenıetiniń qara shańyraǵy bolyp esepteletin Qazaq elindegi eń iri megapolıs — Almaty qalasynyń brendine aınalsa qanekeı. Onyń ústine qazirde myń boıaýly shahardyń biraz boıaýy etnık mýzykanyń irgeli bir ortalyǵy retinde de túzilip qaldy, mysal retinde jylma-jyl ótkizilip kele jatqan iri The Spirit of Tengri mýzykalyq jobasyn atasaq ta jetkilikti. Mundaı tekti jobalar kóbinese dástúrli mýzykany zamanaýı mýzykaǵa bólep berýdiń san qıly joldaryn izdestirýmen erekshelenedi, munyń ózi qajet te, sebebi ósken, ózgergen tyńdaýshy talǵamyn eskerý zaman talabynan týyndap otyrǵany belgili, alaıda dástúrli mýzykanyń tól tabıǵatyn, ózine tán boıaýyn solǵyndatyp, ózgertip jibermesek boldy. Sońǵy jyldary álemdik deńgeıde jańbyrdan sońǵy qozyquıryqtaı qaýlap ketken halyqtyq jáne tanymal mýzykanyń ózara tonnyń ishki baýyndaı jaqyndasýy, qaıta órkendegen halyqtyq stılder (folk-rıvaıvl), aralas stılder qazaq etnık mýzykasynyń álemdik saz mádenıetine kirigýine birshama septeskenimen, mundaı tekti týyndylarda ekvalaızerlik plagınnen bastap sıntezatorda oınalatyn semplderge deıingi aralyqtaǵy alýan zamanaýı qurylǵylar, olardyń kómegimen jasalatyn qyzdyrma pırotehnıkalyq jáne dybystyq-úndik jarqyldaqtar dástúrli mýzykanyń negizin shaıyp jiberýde: etnomýzykaǵa elektrondyq aspaptarlyń aralasýy taza kúıindegi bul uǵymdy joqqa shyǵarady, elektronıka aralasqan mýzykanyń akýstık emes mýzyka qataryna jatqyzylatyny da sondyqtan. Bul jerdegi gáp eki nárseniń araqatynasynda jáne álgi aralas qospa mádenı ónim retindegi etnık mýzykany qanshalyqty tolyqtyryp, baıyta alatyndyǵynda, tutas alǵanda onyń halyqtyń qazyna úlgilerin shyǵarmashylyq turǵydan qaıyra uqsatý isinde alatyn sybaǵaly salmaǵynda bolsa kerek. Búginde shetelge tanylyp úlgergen, akýstık dombyra men qobyzdan jáne elektrondy gıtara aspabynan turatyn belgili etnotop dástúrli qazaq mýzykasyn zamanaýı óńdep, djaz stılinde oryndap júrse, bul — etnomdern, ıaǵnı kórkemdik sheshim men kórermen yntyqtyǵynyń arasynan unasymdy úlgi piship shyǵarý jolyndaǵy qareket. Basqasha aıtqanda, mundaı ádis arqyly mýzykanyń baǵyttalǵan assosıasııalary, ıaǵnı kórkem obraz jasalady, dese de, bul jerde de dástúrli oryndaýshylyq óziniń basty erekshelikteriniń biri — akýstıkalyq sıpatyn joǵaltqany anyq. Akýstık saz tyńdarmanǵa týra baǵyttalmaıdy, ol mıkrofonsyz, elektrsiz, oryndalatyn operalyq partııa sııaqty aýdıtorııaǵa, zalǵa túgel shashylyp, aınalany túgel orap-shymqap, sóıtip baryp «qulaqtan kirip, boıdy alady». Al dástúrli mýzykanyń osyndaı táý tabıǵatyn saqtaı otyryp jańa tyńdarmannyń jan-júregin baýraýǵa, baıaǵysynsha esh qospasyz taza án-kúıge balqyp, lázattanýyna múmkindik berýge bola ma?!
«Alataý alabynda» osy suraqqa is júzinde jaýap berdi: bolady eken. Jáne dástúrli ónermen sýsyndaı alatyn dástúrli tyńdarmandarymyzdy da joǵalta qoımaǵan ekenbiz. Uly dala ónerin tikeleı sahna tórinen, jandy daýys, naq aspappen nasıhattaý úshin kerek nárseniń kóbi bizde saqtalypty. Halyqtyq mýzyka merekesinen jurt kókeıine túıip qaıtqan oıdyń biri de osy bolsa kerek.
Gúlmıra ASYLBEKQYZY