Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtyń syryn shertedi, árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar» dep jazǵan bolatyn.
Sonaý 1955 jyldary balalyq shaǵymyz ótken Egindikól aýylynda tyńdaǵan kisini eleń etkizer eski áńgimeler kóp. Sonyń biri – aýyl ortasyndaǵy bulaqqa baılanysty órbıdi. Aıtýshylardyń ańyzyna súıensek, baǵzy bir zamanda úı ornyndaı bulaq kózi atqylap boı bermegesin aýyl shaldary aqyldasyp, basty kózdi qurym kıizben bitep, jabady. Áıtse de bulaq sýy áli toqtamaı aǵyp, aýyl irgesindegi kólge quıylyp jatyr.
Segizsaı aýylyna barar bıik joldyń sol jaǵynda qaraǵan men jyńǵyl ósken tóbede buryn jaıaý kisi boılap kiretin «Borly úńgir» bar. Aýyl ony «Qunyskereı úńgiri» deıdi.
Bulaı atalý sebebi 1921-1923 jyldary Gýrev oblysy, Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Kózdiǵara aýyldyq keńesiniń tóraǵasy Qunyskereı Qojahmetov óz elinde «isti» bolyp, Qaratóbeniń Jarly boıyndaǵy bıik jardyń etegin, ózen boıyn jaǵalap qashyp kele jatyp, Egindikólde osy úńgirdi panalaıdy. Bul jóninde jazýshy Hamza Esenjanovtyń «Aq Jaıyq» romanynda jazylǵan.
* * *
Shyńǵyrlaý aýdanynyń Segizsaı aýylynyń irgesinde uzyndyǵy birneshe shaqyrymǵa sozylǵan Aqqum alaby Qaratóbe aýdanynyń Egindikól aýylyna jaqyn jatyr.
El aýyzyndaǵy ańyzda Aqqum HV ǵasyrda qalmaqtyń hany Alshaǵyrdyń ordasy bolǵan desedi. Joryqqa ketken Qaraqypshaq Qobylandy batyr jeńispen aýylyna kelse, Alshaǵyr aýylyn shaýyp, ata-anasy men inisin tutqyndap alyp ketipti. Qobylandy sodan Alshaǵyr hanmen soǵysyp, tutqynda jatqan týystaryn qutqarǵan. Osy soǵysta Qobylandy batyr Alshaǵyr hannyń ordasyn talqandaıdy. Talqandalǵan orda keıin qumǵa aınalǵan.
* * *
Balalyq shaǵymyz ótken Egindikól aýyly jasymyz jetpis besten assa da, esimizden keter emes. Onyń jazda bolatyn qum borany erekshe. Egindikólde qum sýyryla soqqanda Aqqumda da boran bolyp, talaı tarıhı jádigerlerdi ashyp tastaıdy. Osy kezde barsań, oljaly bolǵanyń. Endi bir boran soqqanda olardy kóshken qum jaýyp tastaıdy.
Aty ańyzǵa aınalǵan Aqqum meni 1969 jyly qyrkúıekte Egindikól orta mektebine muǵalim bolyp kelgesin de qyzyqtyrdy. Aýylda soqqan qum boran basylǵan boıda birde Aqqumǵa bardym. Jezden jasalǵan eki qyrly, úsh qyrly jebe ushtaryn, qumyra synyqtaryn taýyp, maǵan deıin tarıh pániniń muǵalimderi Ǵabdolla Jamaev, Amankeldi Aımashev aǵalar uıymdastyrǵan mektep murajaıyna ákelip qoıdym. Endi bir barǵanymda, ushy synǵan, syrtyn tot basqan qaıqy qylysh taptym. Qaratóbe aýdandyq «Eńbek týy» gazeti redaksııasyna jumysqa kelgesin, jergilikti murajaıǵa osy qylyshty tapsyrdym. Bul qylysh qazir M.Meralıev atyndaǵy aýdandyq tarıhı- ólketaný murajaıyndaǵy Aqqum týraly jádigerdiń biri.
* * *
Jigerlen aýylyna bara jatqanda oń jaǵyndaǵy tóbe – Dáýqara tóbesi dep atalady. Dáýqara degen kisi batyr bolǵan. Qalmaqtarmen bolǵan jaýgershilik kezdegi joryqtarda jasaǵan erlikteri úshin onyń aty Baıbaqty rýynyń uranyna aınalǵan. Baıbaqtylar jaýǵa «Dáýqaralap» shabatyn bolypty.
Tóbeniń shyǵys beti – kóne zırattar. Qulpytastaryn múk basqan. Batys beti – keıingi kezde jerlengen adamdarǵa kóterilgen qazirgi sılıkat tastan qalanyp salynǵan kúmbezdi molalar men qulpytastar. Dáýqaranyń basy topyraq oba etip úıilgen eken desedi.
Osy kóp mola jatqan bıik tóbeniń qaq ortasynda qulpytas tur. Bul – Dáýqaranyń qulpytasy.
Qulpytastyń sýretin bergen «Batys Qazaqstan qulpytastary» kitabynda Qazybek Quttymuratuly (Oral, 2014. 46-47 better) bylaı dep jazǵan. «Batys Qazaqstan oblysy, Qaratóbe aýdany, Egindikól aýyldyq okrýgine qarasty Jigerlen eldi mekeniniń kúnbatys jaǵynda 2-3 shaqyrym qashyqtyqta bıik tóbe basyna ornalasqan kóne, jańa zırattar aralasqan qorym. Munda Kishi júz, Baıuly quramyna kiretin Baıbaqty rýynyń uranyna aınalǵan Dáýqara batyrdyń molasy bar. El-jurt basyna táý etip, aqtyq (shúberek) baılaıtyn zııarat oryny sanalady.
Dáýqaranyń basyna túneýshilerdiń úzilmeıtindigin, onyń qulpytasyna baılanǵan jasyl jibek sharqat kerek pe, aq jibek oramal kerek pe, áıteýir baılanǵan aqtyqtar men temir jáshikke salynǵan teńgelerdiń kóptigin kórýge bolady.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hamıt Madanovtyń «Kishi júz shejiresi» atty kitabynda da Baıbaqty rýynyń uranyna aınalǵan Dáýqara batyrdyń ata-tegi týraly jazylǵan. Ol shejirege qaraǵanda, Baıbaqtynyń aǵaıyny Janbaqtydan – Andas, Andastan – Qaraqoja, Qaraqojadan – Dáýqara taraıdy.
* * *
Aıta berse eldi eleń etkizerlik jer-sý attary da, tulpar minip, tý ustaǵan tulǵalar da jeterlik bul ólkede. Biz solardyń keıbirin ǵana sóz ettik. Ár óńirdiń ózindik shejire-ańyzdarynan Qazaqstannyń tutas tarıhy quralatynyn umytpaıyq, aǵaıyn!
Qaıyrjan HASANOV,
ólketanýshy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ-dyń qurmetti professory
ORAL