EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine Shyǵys Qazaqstannan «Turǵysyn-SES-1», «Turǵysyn- SES-2» sý elektr stansalary qurylysy jáne О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdar toby «aýa raıyn talǵamaıtyn» gıbrıdti jel elektr stansasy sekildi 3 joba usynǵan edi.
«100 jańa esim» jobasyna engen ǵalym
Kórmede kórsetilgen bul jobalardyń barlyǵy qaǵaz júzinde qalmaı, birtindep júzege asyrylyp jatyr. Sonyń biri – Rıdder qalasy mańyndaǵy Kedrovka ózenine salynatyn qýaty 500 kVt bolatyn «Ertis-Shyǵys» bógetsiz shaǵyn sý elektr stansasy jobasy. Bul jobany EKSPO kórmesinde ýnıversıtet ǵalymdary usynǵan aýqymdy jobanyń jalǵasy deýge de bolady.
Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasy energetıka bólimi mamandarynyń aıtýynsha, joba boıynsha bıznes-jospar jasalyp, barlyq qajetti esepteýler, sondaı-aq elektr jelilerine qosylý júıesi ázirlenipti. «VostokEkoEnergııa» JShS shaǵyn SES ornalasatyn jerdi anyqtaý úshin jobalaý-izdeý jumystaryn júrgizipti. «Salyný quny 254 mıllıon teńgeni quraıtyn jobanyń negizgi maqsaty – elektr energııasyn óndire otyryp, stýdentter men jas ǵalymdardyń bilimderin arttyrý úshin tájirıbelik sabaqtar ótkizý alańdaryn qurý.
Qazir jobany júzege asyrýmen atalǵan oqý ornynyń ǵalymy Álmıra Jylqashınova aınalysyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta ǵalym memlekettik grant alyp, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasap, jobany tolyq aıaqtap shyǵýǵa bel býyp otyr. Joba elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» ótý tujyrymdamasyna sáıkes keledi. Qurylys-montaj jumystary 2019 jyldyń ekinshi jartysynda bastalady. Bıznes-josparda kórsetilgendeı, bul elektr stansasyn 2020 jyly iske qosý kózdelgen», deıdi atalǵan basqarmanyń energetıka bóliminiń basshysy Nurlan Ramazanov.
Bul jobanyń avtory jas ǵalym, ónertapqysh Álmıra Jylqashınovanyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasyna engenin bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. 1981 jyly О́skemen qalasynda dúnıege kelgen ǵalym búginde Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ujymdyq ulttyq laboratorııasynyń zertteýshi-ınjeneri bolyp eńbek etedi.
Atalǵan bilim ordasyn fızık-ınjener mamandyǵy boıynsha bitirip, keıin oqýyn fızıka mamandyǵy boıynsha magıstratýrada jalǵastyrǵan ónertapqysh Reseıde, Ulybrıtanııada, AQSh-ta, Aýstrııada taǵylymdamadan ótip, birneshe grant jeńip alyp, birneshe stıpendııanyń ıegeri atanypty. Munyń bárin jipke tize bersek uzaqqa ketermiz. Onyń izdenisi, eńbegi elimizde de eskerýsiz qalmaı, tıisti baǵasyn alyp keledi. Á.Jylqashınova – respýblıkalyq «Made in Kazakhstan» baıqaýynyń úzdik ınnovasııalyq joba jeńimpazy. Respýblıkalyq «Úzdik ınnovasııalyq bıznes-joba» jáne Ádilet mınıstrligi uıymdastyrǵan respýblıkalyq «Shapaǵat» (bul syılyq jas fızıktiń 40 gradýs aıazda energııany óndiretin jel generatoryn oılap tapqany úshin berilgen) baıqaýlarynyń da jeńimpazy. «О́nertapqysh áıel – 2015» nomınasııasynyń ıegeri, «S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń úzdik zertteýshisi». 2015 jyldan beri halyqaralyq ınformatızasııa akademııasynyń akademıgi.
Oılap tabýdan, ony júzege asyrý qıyn
Elde alǵan bilimin shet memleketterde shyńdaǵan ǵalym jel generatory arqyly energııa alý jobasymen aınalysady. О́zi oılap tapqan generatorǵa «Jelken» degen at qoıypty. Ǵalymnyń talpynysyna tańǵalmasqa shara joq. «Alǵash jelden qýat óndirý týraly oı kelgende álemdegi tájirıbelerdi zertteý qajet ekenin túsindim. Ol úshin eń áýeli aǵylshyn tilin meńgerý kerek edi. Sóıtip ınnovasııa bıigin baǵyndyrýdy til úırenýden bastadym. Ýaqyt tańdaǵan baǵytymnyń durys ekenin kóp keshikpeı-aq kórsetti», deıdi ol.
Elýden astam ǵylymı jumystyń avtory, 14 patenttiń ıesi Álmıra Jylqashınovanyń jel generatory ózi jumys isteıtin S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń №7 ǵımaratyna ornatylǵan. Qýaty 5,5 kVt bolatyn qurylǵy jeldi jelkenderimen tosyp, gorızantal ornalasqan bilik boıymen aınalady. Qapalaqty generatorlardyń paıdaly áser koeffısıenti 38-40 prosent bolsa, jelkenniń arqasynda bul kórsetkish Álmıranyń qondyrǵysynda 49 prosentke teń. Osyǵan sáıkes generator jel sekýndyna eki metr jyldamdyqpen soqqan kezde de toq óndire alady. «Jelkenniń» taǵy bir ereksheligi, toq óndirý prosesine mańaıyndaǵy aýa aǵyndaryn meılinshe mol úıire alatynynda. Osy qondyrǵy arqyly oqý ǵımaratynyń eki bólmesi elektr qýatymen qamtylǵan.
Shet memleketterde kóp bolyp, jaqsysyn úırengen jas ǵalym bizdiń elde ónertabysty oılap tabýdan, ony ómirge kiriktirýdiń qıyn ekendigine, kedergilerdiń kóptigine qynjylady. «Máselen, Fransııada balamaly elektr qýatyn paıdalaný qarapaıym jolmen zańdastyrylǵan. Kez kelgen fransııalyq shaǵyn generator satyp alyp, ortalyq jelige qosyla alady. Osynyń arqasynda qýatty tegin tutynyp qana qoımaı, artylǵanyn elektr kompanııalaryna satady. Budan túsken qarjymen qondyrǵynyń shyǵynyn birtindep aqtaýǵa da bolady. Al Úndistanda jel qýatyn paıdalaný úshin áýeli almanııalyq tehnologııany patentimen qosyp satyp alǵan da, oǵan IT-tehnologııa jetistikterin engizgen. Búginde atalǵan elde tutynylatyn energııanyń 30 prosenti jel generatorlaryna tıesili. Bizde ınnovasııalyq ıdeıalardy qarjylaı qoldaý azdap bolsa da qolǵa alynǵanymen, ony naqty ómirge kiriktirýdiń zańnamalyq tetikteri rettelmegen. Mysaly, jel generatoryn satyp alyp, paıdalaný úshin ortaq jeli men transformatorǵa deıin kabel tartý shyǵyndaryn kim kóteretini naqtylanbaǵan. Tipti, úıińizge tikeleı jalǵaý úshin de arnaıy ruqsat kerek. Bul turǵydan alǵanda elektr qýatyn óndirip, taratýshy monopolısterdiń múddesi myqtap qorǵalǵan deýge bolady», deıdi ónertapqysh.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN