Qaratastaǵy petroglıfter

Jýaly aýdanynyń Kú­reń­bel aýyl­dyq okrýgine qaraı­tyn Qaratas degen aýyl bar. Aı­­na­lasy tunǵan shejire, tun­­ǵan tarıh. Aýyl turǵyny Nil­debaı Baıǵonysov shırek ǵasyr buryn egin ekpek nıetpen jer jyrtyp júrip taýyp alǵan bal­bal tasqa qashalǵan adam músi­niniń ózi nazar aýdarady. Al ǵa­syrdan asa jasap ke­le jatqan qa­raǵashtyń qarapaıym kel­beti de qyzyqtyrmaı qoımaıdy. О́z sózinde Nildebaı aǵamyz bul qa­raǵashtyń tarıhyn ákesinen es­tigenin aıt­ty. «1880 jylda­ry osy jerge Reseıden bir orys ke­lip, dıirmen salypty. Bul aǵash sol kezde egilgen eken. Úsh ǵa­syrǵa kýá aǵash sodan beri ja­sap keledi. Eshkimge tıgizbeı qa­raı­lap júremin», deıdi aýyl turǵyny. 

Qaratastaǵy qasıetti dúnıe­niń biri – petroglıfter. Qaýynbaı saıynda bir tóbeni tutas alyp jatqan jartasta este joq eski zamandardan beri jasap kele jat­qan qundylyqtar tunyp tur. Ań aýlap­ jatqan qasqyrdyń, túıe men taýeshkilerdiń sýretteri de kó­ne dáýirdiń turmysynan habar berip tur­ǵandaı. Sonymen qa­tar qupııasyn ishine jasyrǵan tań­baly tastar da bar. Al kelesi qyrattardan kóptegen sýretterdi kórýge bolady. О́kinishke qaraı tas­qa qashalyp salynǵan kóp sý­retter talaı ǵasyrlyq jaýyn­ men daýyldyń ótinde turyp óshý­ge aınalǵan eken. Onyń ús­tine jartas tastyń kóp jeri qu­laǵan. Kópti kórgen kónekóz qarııa­lardyń aıtýyn­sha, bul jar­tastyń eki myń jyl­dyq tarıhy bar eken. О́kinishtisi sol, ǵasyrlar boıy saqtalyp kelgen jádi­gerlerdiń Uly Dalamyzdan óship ketý qaýpi basym bolyp tur. 

Qaratas mańyndaǵy Qaýyn­baı saıynda shashylyp jatqan shaq­paq aq tastar da kóne saq dáýirine jatatyn jádigerler bolyp sanalady. Sonymen qatar bul jerden birneshe obany da kezdestirýge bolady. Al bir-birimen ushtasyp jatqan eki qor­ǵannyń aınalasy aryqpen qorshalypty. Bul jerlerden de tarıh qoınaýynda talaı syrdyń jatqanyn kórýge bolady.

Jalpy, Qaratas aımaǵy qa­sıet­ti sanalady. Qazaq dalasyn­da­ǵy árbir jerdiń ózindik tarıhy men taǵdyry bar. Munda qart Qara­taýdyń qara tústi úsh tasy jer­ge qıǵashynan qada­lyp tur eken. Aldyńǵy tas úlken bol­sa, soń­ǵy ekeýi kishkentaı tastar. Alaı­­da tylsym syrly bul qara tas­tardyń qashan, qalaı paıda bolǵany jaıly eshqandaı derek joq. Biraq aýyl turǵyndary bul tastardy áýlıe tas sanaıdy eken. Bul jerden sál áride áýlıe bastaý bar. Ańyz boıynsha, erterekte Arystan bab áýlıe kelip osy qara tastyń yǵyna túnepti deıdi. Babtardyń baby bastaýdan dám tatqan soń ol bulaq áýlıe bastaý sanalǵan. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, tip­ti munda atbegiler báıgege qosatyn tul­parlaryn ákelip, alamannyń aldynda qara tasty aınaldyryp shy­ǵady eken. Al perzent súıe almaı júr­gen kelinshekter de osynda kelip, Jara­týshyǵa duǵa jasaıdy deıdi.

Irgesin tarıhtyń ózi qalaǵan Qa­ra­tas aımaǵy tabıǵattyń tylsym sy­rynan paıda bolǵan ashyq aspan astyndaǵy mýzeı sııaqty. Eki myń jyl boıy uly dalamyzda saltanat quryp kelgen uly qundylyqtar ur­paq­qa ulaǵat. Tek ókinishtisi, kún qaq­tap, jaýyn shaıǵan jádigerlerdiń kelbeti óship ketýdiń az aldynda tur eken. Al mundaı dúnıelerdi saqtaı alsaq, kóne zaman kýágerleriniń boıyndaǵy talaı qundylyqqa qanyǵa túsetin edik...

Hamıt ESAMAN,

«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy