Osy aıdyń 25-26-sy kúnderi Astanada medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek (MSAK) jónindegi jahandyq konferensııa ótedi. Birikken Ulttar Uıymynyń Balalar qory men Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qoldaýymen uıymdastyrylyp jatqan forým MSAK jónindegi Almaty deklarasııasynyń 40 jyldyǵyna arnalady. Biz konferensııa qarsańynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń MSAK jónindegi jahandyq konferensııany uıymdastyrý jáne ótkizý jónindegi shtab basshysy, Astana medısına ýnıversıtetiniń Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ınstıtýtynyń bólim basshysy, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Dúısebaı Jańabaevpen áńgimelesken edik.
– Medısına qyzmetkerleri arasynda keńinen tanymal Almaty deklarasııasy týraly bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Biletinder bul qujattyń dúnıe júzi elderiniń medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek júıesin qurýǵa negiz bolǵanyn aıtady. Sol týraly taratyp berińizshi?
– Álemde densaýlyq saqtaý júıesin jetildirý úshin qabyldanǵan mańyzdy qujattar barshylyq. Dese de, olardyń arasynda Almaty deklarasııasynyń jóni bólek, sondyqtan da ol zamanymyzdyń Uly hartııasyna teńestiriledi. Sebebi shet memleketter de óz elderindegi MSAK júıesin Almaty deklarasııasyna súıene otyryp damytty. Bul qujat 1978 jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda ótken Medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek (MSAK) jónindegi jahandyq konferensııada qabyldandy. Ol jıynǵa 157 elden ókilder qatysqan bolatyn. Jalpy, atalǵan jıynnyń Almatyda ótýine sol kezdegi Densaýlyq saqtaý mınıstri Tóregeldi Sharmanovtyń sińirgen eńbegi orasan. Ol kezde Máskeýge baǵynamyz ǵoı. Mine, sol Máskeýde MSAK jónindegi jahandyq jıyndy qaıda ótkizemiz degen másele sóz bolǵanda, Tóregeldi Sharmanuly bizdiń eldi usynyp, uzaq taıtalastan keıin jeńiske jetken edi. О́ıtkeni mundaı mańyzdy jıyndy ótkizýge basqa respýblıkalar da múddeli boldy. Bul jıynnyń bizdiń elde ótýi aýyl-aımaqtardaǵy medısınalyq, sanıtarlyq kómek kórsetýdiń damýyna tikeleı yqpal etti. Sebebi Almaty deklarasııasynyń negizgi prınsıpteri men qaǵıdattary negizinde aýyldarǵa medısınalyq qyzmet jetti. Al oǵan deıin eldi mekenderdiń kóbinde dáriger joq edi. Al bizde sol jyldary 7 700-diń shamasynda aýyl bolǵanyn eskerseńiz, olardy medısınalyq qyzmetpen qamtamasyz etýdiń qandaı ózekti bolǵanyn túsinesiz. Densaýlyq saqtaý júıesi jáne halyqtyń densaýlyǵy degen zańda ár eldi mekende medısına qyzmetkeri bolýy kerektigi kórsetilgenimen, aýyl degen uǵymdarǵa zańdyq turǵydan túsinikteme berilmegen edi. Kóp uzamaı ol zań da qabyldandy. Sóıtip eldi mekende 50 jáne odan kóp adam tursa, aýyl dep atalady degen anyqtama paıda boldy. Endi biz medısına qyzmetkerin halyqtyń sanyna baılanysty bóle bastadyq. Máselen, 50-300 adam turatyn aýylda medısınalyq mekenjaıy joq medbıke, 300-800 adam turatyn eldi mekende feldsherlik pýnkt, al 800-2000 adam turatyn aýmaqta feldsherlik-akýsherlik pýnkt ashyldy. Halyq sany 2000-nan asatyn eldi mekende dárigerlik ambýlatorııa ashyldy. Sonyń barlyǵy úkimet qaýlysymen bekitildi. 1997 jyly Aqmolada aýyldardaǵy densaýlyq saqtaýdy damytýǵa arnalǵan medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek jónindegi konferensııa ótti. Sol konferensııaǵa aýyl-aýyldan kelgenderdiń qolyna úkimet qaýlysyn ustattyq. Osylaısha is alǵa jyljydy. Búgingi tańda barlyq eldi mekende medısınalyq qyzmetkerler jumys isteıdi. Atalǵan ıgilikti ister Almaty deklarasııasy qaǵıdattaryn oryndaýdyń nátıjesinde júzege asty.
– Almaty deklarasııasy medısınalyq oqý oryndarynyń oqýlyǵyna engizilgeni ras pa?
– Almaty deklarasııasy qabyldanǵan jyldan bastap medısınalyq ınstıtýttarynyń 5-6 kýrs stýdentterine oqytylyp keledi. Men Astana medısına akademııasynda Almaty deklarasııasyna súıenip, densaýlyq saqtaý isin uıymdastyrýdyń jańa tehnologııalary degen taqyrypta dáris oqydym. Kóp jyl buryn qabyldanǵan qujatta qaıdaǵy jańa tehnologııa degen suraq týyndaýy múmkin. Biz deklarasııa qabyldaǵannan soń, ár bes jyl saıyn mereıtoılyq konferensııa ótkizip kelemiz. Sol konferensııalarda deklarasııaǵa zaman talabyna saı tolyqtyrýlar engizip otyrdyq. Áli kúnge deıin medısınalyq mekemeler men dárigerlerdiń qaısysy MSAK-ke jatady degen máselede talas týatyn sátter bar. Ondaıda birinshi kezekte, MSAK degenimiz ne degen suraqtyń jaýabyna júginemiz. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tilimen aıtsaq, MSAK pasıent pen medısınalyq qyzmetkerdiń alǵash kezdesetin jeri. Pasıent medısınalyq kómek alý úshin birinshi kimmen kezdesedi? Aýylda medbıkemen, feldshermen, ambýlatorııada dárigermen kezdesedi, qalada qaralý úshin ýchaskelik dárigerge barady. Aýyr halde jatsa, jedel járdem shaqyrady, demek naýqaspen birinshi bolyp baılanys jasaıtyn medısına qyzmetkerleriniń barlyǵy MSAK kórsetýshiler qataryna kiredi. MSAK dárigerleri men medısına qyzmetkerleri – medısınanyń alǵy shebindegi jaýyngerler ispetti. Qaı maıdanda da aldyńǵy sheptiń birinshi bolyp soqqy alatyny belgili. Qalalyq jerlerde jalpy tájirıbe dárigerleri turǵyndar tarapynan jıi sóz estip jatatyny sodan. Jalpy tájirıbe dárigerine aldyn ala jazylý múmkin emes, kezek kóp degen syn aıtylyp jatady. Osynyń ózi 8-10 mamannyń biliktiligin bir ózi meńgergen jalpy tájirıbe dárigerlerinde búginderi júkteme kóp ekenin kórsetedi. Bizdegi ereje boıynsha jalpy tájirıbe dárigerine qarasty ýchaskedegi adam sany jaqyn keleshekte 1700-den aspaýy kerek. Osy jyldyń alǵashqy jartysyndaǵy statıstıka boıynsha ol kórsetkish 1950 boldy. Burnaǵy jyldary bul kórsetkish 2220-2400 edi. Bul norma ár elde árqalaı, mysaly, Kýbada 1 dárigerge 700 pasıentten keledi, keı elderde 1300.
– Konferensııada Astana deklarasııasy qabyldanady eken, siz joǵaryda bes jyl saıyn Almaty deklarasııasyna tolyqtyrý men ózgerister engiziletinin aıttyńyz, olaı bolsa, jańa deklarasııa qabyldaýdyń qajeti bar ma?
– Búgingi medısına osydan qyryq jyl buryn problema sanalǵan aýrýlardy, ınfeksııalyq aýrýlardyń kóbin jeńdi. Qazirgi kúni aýrýdyń basqa túrleri paıda boldy. Adamdar salamatty ómir saltyn ustanbaý saldarynan týyndaıtyn dertke ushyrap otyr. Onyń ústine sıfrly medısına qarqyndy damyp keledi. Emdelýshi men dáriger arasyndaǵy qatynas ta ózgerdi. Osynyń barlyǵy Almaty deklarasııasyn jańǵyrtatyn ýaqyttyń kelgenin kórsetedi. Sondyqtan Qazaqstan konferensııa qorytyndysy boıynsha zamanaýı syndardy eskere otyryp, jańartylǵan Astana Deklarasııasyn qabyldaýdy usyndy. Usynys qabyldandy. Endi jańa Deklarasııa erejeleri 2030 jylǵa deıin BUU-nyń Turaqty damý maqsattarynyń biriniń negizi retinde densaýlyq saqtaý qyzmetterimen jappaı qamtýǵa qol jetkizý úshin negizgi mánge ıe bolady. Sondaı-aq MSAK-ty zamanaýı sıfrly tehnologııalardy paıdalana otyryp damytýdyń negizinde halyqqa kórsetiletin medısınalyq qyzmetterdiń qoljetimdiligin jaqsartýǵa yqpal etedi. Astana deklarasııasy qabyldanǵan soń DSU Assambleıasynyń qaraýyna usynylady. Bul qujat BUU-da qaralýy múmkin.
– Siz jahandyq konferensııany uıymdastyrý shtabyn basqaryp otyrsyz. Jıynǵa kimder keledi, daıyndyq qalaı júrip jatyr?
– Bul konferensııa «Almatydan bastalǵan densaýlyq saqtaý qyzmetterimen jappaı qamtýǵa jáne turaqty damý maqsattaryna» dep atalady. Konferensııa MSAK jónindegi Almaty deklarasııasynyń 40 jyldyǵyn atap ótýge, onyń bastapqy qaǵıdattaryn rastaýǵa jáne MSAK isine saıası adaldyqty jańǵyrtýǵa baǵyttalyp otyr. Konferensııany Memleket jáne úkimet basshylarynyń deńgeıinde ótkizýdi Memleket basshysy qoldady. Sondaı-aq BUU Bas hatshysy Antonıý Gýtteresh myrzanyń, DDU Bas dırektory Tedros Gebreıesýs myrzanyń, densaýlyq saqtaý, bilim berý mınıstrleriniń, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdar, akademııalyq, ǵylymı orta ókilderi, 190-nan astam memleketten MSAK jónindegi mamandarmen qatar, jas dárigerler jáne bizdiń bolashaǵymyz stýdentter de qatysady dep josparlanyp otyr. Qazirgi kúni 52 eldiń mınıstrleri keletinin rastady. Bul aqparat áli de tolyǵa túsedi. 7-8 eldiń basshylary da keledi dep kútip otyrmyz. Táýelsizdik saraıynda ótetin konferensııa sheńberinde birqatar is-sharalar uıymdastyrylady. Máselen, Ulttyq mýzeıde densaýlyq saqtaý salasyn sıfrlandyrý kórmesi, Botanıkalyq saıabaqta júrý men júgirýden marafon, al Nazarbaev Ýnıversıtette medısınalyq JOO stýdentteri men jas dárigerler forýmy ótedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıdana BEGIM