Eksportqa baǵdarlanǵan ónim

Bankrot bolǵan «Bıohım»

2006 jyly astyqty ólke­de HHI ǵasyrdyń bıoteh­no­lo­gııalyq klasterine «qyr ǵajaıybyna» balan­ǵan zaýyt­tyń boı kóterýi agrarlyq sala­ny dúr silkindir­gen aıtýly oqıǵa boldy. In­dýst­rııa­­lyq-ınnovasııalyq, Ag­ro­­azyq baǵ­darlamalary aıasyn­da júzege asyrylyp, 11,5 mıl­lıard teńge qarajat jumsal­ǵan TMD-daǵy tuńǵysh joba as­tyqty qaldyqsyz óńdep, joǵa­ry sapaly ónim shyǵara ala­tyn jańa tehnologııalyq aýqym­dylyǵymen, eksportqa baǵdar­lan­ǵan sıpatymen erekshe­lendi. Alaıda «Bıohım» kompa­nııa­synyń bas dırektory Aleksandr Sýtıagınskıı jylyna 57000 tonna bıoetanol, 19200 tonna kleıkovına, 24000 tonna jem­azyq ashytqysy, 25600 tonna kómir qyshqyl gazy, 58000 tonna un, 50000 tonna kebek ón­di­rilip, 70 paıyzǵa jýyǵy syrt­qa satylady, klasterlik júıe negizinde et kombınaty, qus fer­masy, jylyjaı salynady dep sendirgenimen, berilgen ýáde­lerdiń birde-biri oryndalmady. 

Bastapqyda kásiporynnyń 15-30 paıyzdyq qýaty ıgeril­geni­men, keıin sý tapshylyǵy, shıkizat jetispeýshiligi, kásibı mamandarmen qamtamasyz etil­meýi saldarynan jumysyn do­ǵarýyna týra keldi. Basty sebep­terdiń birine TMD kedendik taýar­lar nomenklatýrasynyń jetilmegendiginen bıoetanoldy shetelge shyǵara almaý kedergi­sin aıtýǵa bolady. Sol kezderi «QazAgro» ulttyq holdıngi» AQ basqarmasy: «TMD aıasyndaǵy syrtqy ekonomıkalyq alys-beri­ste taýar nomenklatýrasy degen bolady. Ony keden organdary qandaı da bir taýardy birizdendirý úshin jáne de salyq salý, bolmasa baj salyǵy men tarıfterdi belgileý úshin paıdalanady. Bul nomenklatýrada etanol «azyq-túlik etanoly jáne otyn etanoly» dep ekige bólinbegen. Etanoldyń bári bir topqa jatqyzylady jáne odan aksız alynady. Eger etanoldy óndirýdiń ózindik quny 1 lıtr bıoetanolǵa shaqqanda 0,21 sentti qurasa, aksızden keıin ózindik quny 16 esege ósedi. Ony mundaı baǵamen Eýropada da, el ishinde de satý múmkin emes», degen málimdeme taratty. 

Osylaısha týa sala jerden taıaq jegen sábıge uqsaǵan zaýyt azyq-túlik jáne otynǵa bólý kodynyń bolmaýyna baılanys­ty úlken suranysqa ıe ónimdi eksporttaı almaı qaldy. Bul másele TMD elderiniń úkimetaralyq komıssııa otyrysy qaraýyna usynylmaǵandyqtan, taýar nomenklatýrasyna tıisti túzetýler engizilmedi. Onyń ústine Parla­ment Májilisiniń depýtattary Qazaq­standaǵy bıoetanol bola­shaǵyna qatysty árqıly pikirler bildirip, kúmánmen qarap, ortaq túsi­nistikke kelmeýdiń aqyry «Bıo­otyn óndirisin jáne aınaly­myn mem­lekettik retteý týraly» zań­nyń qabyldanbaýyna soqtyrdy. 

Tehnıkalyq qujattar rásim­delip, aınalymǵa engizilgende hımııa, medısına, azyq-túlik ónerkásibine arnalǵan bıoetanol ónimderi men azyq-túlikter shy­ǵarýǵa kásiporynnyń tehno­logııalyq múmkindikteri óte zor edi. О́kinishke qaraı ónimdi tereń óńdeýge baǵyttalǵan klasterlik jú­ıe qazynanyń mıllıardtaǵan qa­ra­jatyn jelge ushyryp tyndy.

 Qaıta jandanǵan kásiporyn

Ǵylym tilinde «bıoetanol, bıootyn» atalǵanymen, jurt­shylyq onyń strategııalyq mán-mańyzynan góri kóbine janar-jaǵarmaıdyń oktandyq sanyn arttyratyn qosymsha retinde túsinedi. Sondaı-aq kópshilik arasynda tek joǵary sapaly astyqtan ǵana óndiriledi degen jańsaq pikir basym. Tipti de olaı emes. Tıisti tehnologııalyq talaptar durys saqtalsa, sapasy tómen tórtinshi, besinshi surypty bıdaıdy da jaratýǵa bolady. Ol Brazılııada qant qamysynan, AQSh-ta júgeriden alynady. Munaı-gaz, taǵy basqa tabıǵı qazbalardyń azaıýyna, olardyń qor­shaǵan ortaǵa keltiretin ora­san zııandyǵyna baılanysty álem­de bıoetanolǵa degen sura­nys ar­typ keledi. Onyń aýany las­ta­maıtyn, ýly gazdar ból­meı­tin, tolyq janyp ketetin jaǵym­dy qasıetterine Eýropa asa yqylysty.

Qyzyljar – iri astyqty aımaq­tardyń biri. El rızyǵynyń úshten biri osynda ósiriledi. Jylyna kem degende 5-6 mıllıon tonna dán qambaǵa quıylady. Demek, osynsha astyqtyń azdaǵan ǵana bóligin tereńdete óńdeý arqyly suranymǵa ıe, básekege qabiletti birneshe ónim túrin alý áleýeti zor degen sóz. Qumar Aqsaqalov osydan 1,5 jyl buryn óńir basshysy retinde qyzmetke kiriskende bıoetanoldy óndirý isine eksportqa baǵyttalǵan taýar retinde basymdyq berip, segiz jyl boıy qańtarýly tur­ǵan kásiporyndy qalpyna kel­tirý­diń tıimdiligin tıisti oryn­darǵa dáleldep baqqan. Júıe­li júr­gizilgen mámileler arqa­syn­da «Qazaqstan ınvestısııa qory» AQ toqtap qalǵan ón­di­ris oshaǵyn óz qaramaǵyna alyp, «QazMunaıGaz» AQ pen «BioLinekz» JShS ınvestısııa quıýǵa kelisken.

Qalpyna keltirý jumys­tary­na 11 mıllıard teńge bóli­nip, jýyrda ekinshi kezeńi iske qosyldy. Taıynsha aýdanynda ornalasqan kásiporynnyń ashylý saltanatyna «Qazaqstan ınvestısııalyq qory» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Ermek Sakıshev, «BioLinekz»» JShS-niń bas dırektory Álıhan Talǵatbek, oblys ákimi Qumar Aqsaqalov qatysty. Jıynda sóılegender «Bio operations» eli­m­iz úshin ekonomıkalyq ma­ńyzy zor iri óndiris oshaǵyna aınalatynyna senim bildiristi. Jylyna 300 myń tonna bıdaıdy qaldyqsyz óńdeı alady. Tek jergilikti shıkizat qoldanylady. 

– Zaýytta 400 jergilikti tur­ǵyn eńbek etetin bolady. Osy mańda 50 myń basqa shaqtalǵan shoshqa kesheni de óz jumysyn bastady. Keleshekte Ortalyq Azııada teńdesi joq et kombınaty iske qosylady. Jylyna 15 myń tonna et, 9 myń tonna shujyq óndiredi. Qosymsha júzdegen jumys oryndary qurylady. Aýdandyq bıýdjetke jylyna 100 mıllıon teńge salyq túsedi, – dedi óz sózinde Qumar Irgebaıuly.

 Álıhan Talǵatbektiń aıtýynsha, mundaı kásiporyndar álemde sanaýly, al Qazaqstanda ázirge balamasy joq. «Qondyrǵy­lar túgel jańartyldy. Olar Ang­lııa­dan, Túrkııadan, Reseıden, Qytaı­­­dan ákelindi. Byltyr un úgý kesheni boı kóterse, ekinshi kezeń­­­de kleıkovına men krahmal ón­­di­retin seh, quramy proteınge baı jemazyq ashytqysy jelisi paıdalanýǵa berildi. Táýligine 600 tonna astyq óńdeledi», dedi ol. «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» demekshi, ónim ótkize almaý saldarynan taǵy da problema týyndap, «taz kepeshtiń kebin» kıip júrmeı me degen qaýpimizdi aıtyp edik, bul saýalymyzǵa ol: – Oǵan qam jemeńizder. Ekologııalyq taza ónimderdi Eýropa men Ortalyq Azııa elderine jóneltýge naqty kelisim­sharttar jasalǵan. As­p­a­n­as­ty eliniń naryǵyn da oılastyrýdamyz. Otandyq munaı zaýyt­tarynyń «eýro-5», «eýro-6» benzınin shyǵarýǵa kóshke­nin eskersek, suranystyń joǵa­ry bolary anyq. Olarǵa da jet­kizý­diń joldary kúni buryn qaras­ty­ryl­ǵan. Kelesi jyly boı kóteretin bıoetanol sehy 60 myń ton­naǵa deıin ónim shyǵarýǵa qaý­qar­ly bolady. Eresen tehno­lo­gııa­nyń ereksheligi mynada, báse­kege qabilettilikti odan ári damy­tý, óndiriske az shyǵyn jum­­saı otyryp kóp kiris tabý. Bı­­daı­­dy sapasyna qaramastan qal­dyq­syz óńdeıtin bolsaq, nátı­jesin­de 1 sentner ónimniń quny 3-5 ese ulǵaıady. О́ndiris qaldy­ǵy tú­gel­­deı kádege asady. Kebek, kún­­jara maldyń jemazy­ǵyna qo­sy­lady. Ishki naryq shek­teýli bol­ǵan­­dyq­tan, bizdi ónim ón­di­rý emes, qaıda satý kerek  degen saýal únemi oılandyrýy kerek, dep jaýap berdi.

О́tkenniń qateligi qaıta­lan­baýyna biz de tilektespiz.

 О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Taıynsha aýdany