«Asa qupııa» qujattar alǵash ret jarııalandy

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin tarıhqa jańa kózqaraspen qarap, tarıhı oqıǵalarǵa ádil baǵasyn berý úrdisi bastalǵanda, ótken ǵasyrdyń 1930 jyldaryndaǵy asharshylyq qasiretin shekken áleýmettik tap – qazaq aýyldary týraly qalyptasqan dástúrli kózqarasqa da ózgeris endi. KSRO halqynyń ortaq qasireti – mıllıondaǵan taǵdyrdy qıyp túsken 1930 jyldardaǵy uly náýbet bolsa, Qazaqstannyń basyna bul zulmat aıryqsha aýyr bolyp tóngen edi. Mine osy taqyrypqa oraı qurastyrylyp, arhıv derekteriniń negizinde daıyndalǵan «Qazaq aýylynyń qasireti. 1928-1934 jj.» atty jańa jınaq baspa betinen jaryq kórip otyr. Bul jınaqtyń 1928 jyl men 1929 jyldyń arasyn qamtyǵan birinshi tomy 2013 jyly oqyrman qolyna tıgen edi. Al 1929 jyl men 1932 jyldyń aralyǵyndaǵy arhıvtik málimetter jınaqtalǵan jańa kitap bıylǵy qyrkúıek aıynda oqyrmanǵa jol tartty. Kitap «Mádenıet pen óner salasyndaǵy básekege qabilettilikti kóterý, qazaqstandyq mádenı murany saqtaý, zertteý jáne tanymal etý, arhıv isin paıdalanýdyń tıimdiligin kóterý» baǵdarlamasynyń negizinde jaryq­qa shyqty. Kitapty qurastyrýshylar – Anargúl Zulqasheva, Ǵazıza Isahan jáne Janar Sataeva sekildi arhıv mamandary. Kitapty ázirleýge Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasynyń qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy men Prezıdent Arhıvi sekildi irgeli mekemeler qatysqan.

Asharshylyq týraly jınaqtyń 2-tomynda dástúrli qazaq aýyldaryndaǵy túbegeıli ózgerister: kúshtep kollektıvtendirý, baılardy jappaı kámpeskeleý, májbúrli túrde otyryqshyǵa aınaldyrý sekildi buryn qazaq aýylyna jat bolyp kelgen ómir saltyna baılanysty jazylǵan qujattar jarııalanǵan. Bul ózgeristiń bári de ákimshilik sharalar arqyly asqan qatygezdikpen júzege asyryldy. Astyq, nan daıyndaıtyn, mal etiniń óni­min ázirleıtin oryndardyń birtindep jabylýy Qazaqstandaǵy ashtyqtyń ór­shýine, aýyl turǵyndarynyń jappaı syrt­qy elderge jóńkile kóshýine, ereýilder men bas kóterýlerge, bıliktiń olardy aıaýsyz basyp-janshýyna alyp keldi. Kitapta respýblıkalyq eki bas arhıvtiń: Prezıdent Arhıvi men Ortalyq memlekettik arhıvtiń derekteri men málimetteri kórinis tapqan. Jınaqta jalpy sany 172 arhıvtik qujat jarııalanǵan. 

1929-1932 jyldardyń aralyǵyndaǵy kezeń tarıhta qazaq aýyldarynyń ómir saltyn tolyqtaı talqandaǵan ýaqyt bóligi bolyp esepteledi. Osyny aıǵaqtaǵan qu­­jattardyń kópshiligi jınaq arqyly ǵy­lymı aınalysqa alǵash ret enip otyr. О́t­ken ǵasyrdyń sońy men osy ǵasyrdyń basyna deıin qupııa bolyp kelgen Qazaq Avtonomııaly sovettik respýblıkasynyń ortalyq, respýblıkalyq, jergilikti ke­ńes­tik, partııalyq, sharýa­shylyq or­gan­darynyń, OGPÝ О́kiletti ýákildiginiń aýqym­dy qujattar kesheni, Qazaqstandaǵy urys qımyldary týraly 11-Qyzyltýly kavalerlik dıvızııasy komandovanııasynyń esebi tuńǵysh ret osy kitapta jarııalandy. Sol ýaqyttaǵy Qazaqstannyń naqty ahýalyn aıǵaqtaıtyn bul qujattardyń barlyǵy «qupııa» jáne «asa qupııa» atty aıryqsha belgilermen saqtalǵan. Muqııat saralap oqyǵanda bul qujattar ashtyqtyń qoldan jasalǵanyn anyq qýattaıdy. Ná­tıjesinde qazaq ultyn qurap otyrǵan aýyldyq turǵyndar sany kúrt tómendedi. О́lkeniń ózindik ereksheligin eskermes­ten syńarjaq, soqyr ádispen qaýly qa­byldaǵandar «joǵarydan» kelgen jar­lyqtardy múltiksiz oryndap otyrdy. 

Memlekettik baǵdarlama aıasynda ja­ryqqa shyqqan jınaqta jarııalanǵan qu­jattarmen oqyrman Qazaqstannyń barlyq kitaphanasy arqyly tanysa alady.   Janar SATAEVA,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń baspasóz hatshysy