«Qazaqtanýdyń» qaryshty qadamy

Jobany jurtshylyqqa tanystyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵa­sy­nyń orynbasary L.Prokopenko bul jobanyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarla­ma­sy aıasynda, qazaq mádenıetin, tarıhyn, fılosofııasyn, sondaı-aq qazaq hal­qynyń qundylyqtaryn nasıhattaýǵa baǵyttalǵanyn atap kórsetti. Tarıhqa sholý jasaı otyryp, qazaq halqynyń ult­tyq qundylyqtaryna aınalǵan qaıy­rym­dylyq, keńdik, qonaqjaılylyq, senim men dostyq sııaqty qasıetterdi dá­ripteý arqyly jastardyń boıyna elge degen súıispenshilikti darytý ekenine nazar aýdartty. 

Budan keıin sóz alǵan sheshender de jobanyń basty maqsaty – ulttyq qundylyqtarymyz negizinde halyq birligin odan ári nyǵaıtý jáne eldegi turaqtylyqty saqtaý máselesine den qoıyp, tipti jobanyń tusaýyn kesken oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ǵosman Tóleǵul bergen batada da sol oı aıshyqtaldy:

Qyzmet etip halqyńa.

Úıretip, dástúr-saltyńa.

«Qazaqtaný», ómir súr,

Syıly bolyp jalpyǵa!

«Qazaqtaný» jobasynyń bir erek­she­ligi – ol lektorııge qatysatyn ǵalymdar men jazýshylar, qoǵam qaıratkerleri, etnosaralyq qatynas salasynyń sarap­shylary, medıatorlar oblys orta­ly­ǵynan qaıtpaı, óńirdegi shaǵyn qala­larǵa, eldi mekenderge, bilim ordalaryna, kásiporyndar men mekemelerge baryp, joba maqsatyn túsindiretini.

Bul maqsat Aqmola oblysynda «Qa­zaqstannyń qasıetti geografııasy», «Jıdebaıdyń juldyzdy dalasy», «Shyǵystyń rýhanı kerýeni», «Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy», «Aqmola obly­synyń tarıhı toponımıkasy», «Rýhanı jańǵyrý sheńberindegi Qazaqtaný má­se­lesi», «Qazaqstantaný jáne qazaq­ta­ný: uǵymdardyń araqatynasy», t.b. ta­qy­ryptar boıynsha sóılengen sózderde tereńinen qamtyldy. Bir qýanarlyǵy – halyqtyń joba maqsatyn túsinip, qabyldaǵany, sheshender sózine óz ómir­lerinen mysal qosyp, aqparatty baıyta túskenderi. Iаǵnı, bul – halyq arasynan osy baǵytty dáripteıtin eriktiler pýlyn jasaqtaý múmkindiginiń kórsetkishi.

*  *  *

Jobanyń at basyn tireıtin kelesi óńiri Qyzylorda oblysy ekendigin esti­gende «qazaqylyqtyń qaımaǵy tunǵan jerdiń halqyna «Qazaqtaný» boıynsha ne úıretesizder?» deýshiler de tabyldy. 

Bul jerde joba ataýyna ústirt qa­raýshylyqty baıqaýǵa bolady. «Qazaq­tanýdyń» bir ereksheligi – onyń úırete júrip, úırenetin formatynda. Iаǵnı, qazaqtyń tarıhy men dástúrlerin, gý­manıtarlyq jáne adamgershilik qaǵı­dattaryn dáripteı otyryp, ushqyr zaman aǵymynyń saldarynan umytylyp bara jatqan sol qadir-qasıetterimizdi jahandanǵan jastarǵa úıretý. Keńes dáýirinde týǵan ózimiz de kitaptan oqyp qana biletin salt-dástúrlerimizdi tiriltip, kórip, úırený, onyń fılosofııasyn túsiný. Bul týraly «Aıqyn» gazetiniń bas redaktory N.Júsip: «Qazaqtaný» degen sózdi tereńine boılap oqysaq, eki maǵyna shyǵady, biri «qazaqty taný», ekinshisi – ózimizdiń qazaqtanýymyz», – dep jaqsy aıtty. 

Bıyl eki ǵasyrlyq tarıhı meje­sine shyqqan Qyzylordanyń soń­ǵy jyl­dary erekshe kórkeıip, túle­geni bir­­den baıqalady. Muny Assam­bleıa Tór­aǵa­sy­nyń orynbasary L.Proko­penko óz só­zinde atap kórsetip, ólkede Qazaq­stan­nyń úshinshi jańǵyrýy, «Rýha­nı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy jáne Prezı­dent­tiń Bes áleýmettik bastamasyn iske asy­rýda úlgi bolyp otyrǵan isterdi sana­­malap ótti. Olardyń ishinde «Uly Da­la eli» ta­rıhı-tanymdyq ekspedısııa­sy, «Rý­hanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asy­rý maqsatynda ótkiziletin Qaıy­rym­­gerler men mesenattardyń forýmy da bar.

Stýdentter saraıynda ótken jalpy otyrys aldynda qazaqtyń kóne buıymdary men olardyń jańǵyrtyl­ǵan túrleri, qolóner sheberleriniń, zergerlerdiń buıymdary qoıylǵan kórme jurt nazaryn erekshe aýdartty. Al ǵalymdar men jazýshylar Qul­bek Ergóbek, Myrzageldi Kemel, Sábı Ańsat, Nurtóre Jú­sip, Berik Ábdi­ǵa­lıulynyń Syr eli halqyna, ásirese jastarǵa arnaǵan maǵy­naly, tereń oıly sózderin aýdıtorııa uıyp tyńdaǵanda, bul jaqta «sózdiń jetim» emes ekenine kóz jetkizdik.

Osy sapar barysynda bir toby­myz­ǵa Qorqyt ata memorıaldyq-arhıtek­týralyq keshenin kórý buıyrdy. Qupııasy mol tulǵaǵa arnalǵan keshenniń salyný ereksheligi, avtorlary B.Ybyraev, S.Isa­taevtyń qııalynyń ushqyrlyǵy tańǵaldyrady. Oıyma ózim jaqynda ǵana jarııalaǵan ult ustazy Ahmet Baıtur­synuly dúnıege kelgen úıdiń júdeý-jadaý jaıy oraldy. Byltyr Aqtó­be oblysynyń Oıyl aýdanynda bolyp, Shyǵanaq Bersıev atamyzdyń kese­nesin kórgende de kóńilim alaı-dúleı bolǵan. Asqaqtaǵan eskertkishke, onyń abattandyrylǵan alqabyna qarap turyp, «Topyraǵynda týǵan ulylaryn ulyq­taýda óńir basshylary Qyrymbek Kósher­baevtan úlgi alýy kerek qoı!» dep oılaǵanym ras. 

Qyzylorda oblystyq assambleıasy 41 is-shara («Qazaqstannyń 100 jańa esi­mi» jobasy boıynsha – 3; «Týǵan jer» – 22; «Qazaqstannyń qasıetti jer­leri» – 8; «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qa­zaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» – 5; «Latyn álipbıine kóshý» – 3) ótkizgen eken. Qata­rymyzǵa qosylǵan Sábı Ańsat, Aıtjan Orazbaqov, Sáýlet Sahıev sııaqty zertteýshi ǵalymdardyń áleýetteri olar­dyń «Qazaqtaný» jobasyn da tabyspen júrgize alatynyna senim uıalatty. 

*  *  *

Qostanaı jaq týraly aıtylsa, onyń eldi asyrap otyrǵan egini men adamdarynyń orys tildi ekendigi qatar aıtylady jáne solaı ekeni ras. 

«Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen sóz teginnen aıtylmaǵan. Tyń ıgerý, birneshe qalasynyń «Búkilodaqtyq komsomol qurylysy», «Jastar qalasy» dep jarııalanýy oblysqa odaqtyń túkpir-túkpirinen ózge ult ókilderiniń aǵylyp kelip, ornyǵýyna jol ashty. Keńestik dáýirde mundaǵy qazaq halqy­nyń sany múlde azaıyp ketýine sebepshi bolǵan da solar.

Táýelsizdik jyldary jaǵdaı óte baıaý da bolsa, túzele bastady. Degen­men, paıyzdyq turǵydan alǵanda turǵyn­da­ry­nyń shıregine ázer jetip otyrǵan, eń ásem kóshesi Lenınniń atymen atalǵan qalalar áli de bar. Olardy túzetýge sanasy jańǵyrmaı, sol baıaǵy keńestik, «aǵa halyqtyq» psıhologııany ustaýshy toptar kedergi keltirýde. Sondyqtan «Qazaqtaný» tap osyndaı jerlerge kerek joba. 

Qazaqstan halqy Assambleıasy Tór­aǵa­synyń orynbasary Vıtalıı Iono Tvarıonas bastap Qostanaıǵa kelgen toptaǵy qoǵam qaıratkerleriniń, ǵalym­dar men etnosaralyq qatynastar boıyn­sha sarapshylardyń maqsaty soǵan sáı­kes-ti. Ol – «Qazaqtaný» jobasy aıasyn­da Qazaqstan etnostaryna qazaq hal­qy­nyń salt-dástúrleri, mádenıeti, ádebıeti, fılosofııasy týraly tereń aqparat berý, olardy jalpyulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrýdyń, onyń qyzmet etýiniń jáne odan ári jetildirýdiń biriktirýshi negizderiniń biri retinde mańyzyn túsindirý. Jáne olar osy maqsatty iske asyrý úshin elimizdiń túkpir-túkpirinen shaqyryldy.

Ilııas Omarov atyndaǵy qazaq teatrynda bastalǵan respýblıkalyq lektorııde oblys ákiminiń orynbasary Marat Júndibaev óńirde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha jasalyp jatqan ıgi qadamdardan habardar etti. Jasyratyny joq, túrli etnostyq toptardyń ókilderine qazaq halqynyń tarıhy, dástúrleri, mádenıeti, ádebıeti men óneri, tili men dini, fılosofııasy men turmys-saltyn tanýyna baǵyttalǵan jumystardyń aýqymy qýantty. 

Toptarǵa bólinip jumys istegen kezde ákim orynbasarynyń sózderine dálelder aldymyzdan shyǵyp otyrdy. Jergilikti faktorlar ǵalymdarǵa jańa oı salyp, isker, kásipker adamdarǵa ıdeıa aıtqyzyp, shyǵarmashyl adamdarǵa shabyt syılady. Ǵalymdar: astanalyq J.Artyqbaev «Qazaqtaný» boıynsha ata-babalar dáýirinen kelgen dástúrlerge súıenetin oqý-ádistemelik qural daıyndaý kerektigin usynsa, pavlodarlyq S.Bastemirovtiń memleket tarıhyndaǵy jeti ata qubylysyna baılanysty tanymdyq áńgimeleri eshkimdi beıjaı qaldyrmady. Qyzyljardan kelgen K.Smaıylova álemdik syn-qaterlerge bizdegideı etnosaralyq birligi myqty el ǵana tótep beretinin qadap aıtty. Shyǵysqazaqstandyq G.Pýssep pen jezqazǵandyq D.Chýmakova san ultqa pana bolǵan qazaq halqyna jyr joldaryn arnady. 

Rýdnyı men Lısakov qalalaryna, Qarabalyq aýdanyna barǵan top múshe­leri aýdıtorııanyń zııaly áńgi­mege sýsap qalǵandyǵyn baıqap, dáris­te­rine bar ǵylymı-sarapshylyq áleýet­terin saldy. Qatysýshylardyń belsen­dilikterinen, suraqtardy kóp qoıýynan tyńdaýshylardyń jańa jobaǵa degen qyzyǵýshylyǵy, al assambleıanyń jergi­likti uıymdary is-sharalarǵa muqııat daıyndalǵany baıqaldy.

«Qazaqtaný» jobasy sheńberinde ótken Analar keńesiniń keńeıtilgen oty­ry­synda oblystyq Analar keńesiniń tóra­ıymy Shýshanık Vaganovna Sarkı­sıan «ómirde jetken ár jetistigim qazaq hal­qynyń qoldaýynyń arqasynda» dep aǵynan jarylsa, qoǵamdyq keńestiń tóraıymy, oblystyq assambleıa múshesi Aleksandra Sýslova sózin «64 jasymnyń 62 jyly qazaq jerinde ótti. Men bul dalaǵa tamyrymdy tereńge jibergen jan­myn» dep bastady. Ári qaraı orys ti­linde Dospambet pen Qaztýǵannyń jyr­laryn oqı otyryp, osy zamanǵa ıip ákep aıt­qan oılaryn otyrǵandar uıyp tyńdady. 

Etnosaralyq tatýlyq pen birliktiń qundylyǵyn óz tájirıbesi arqyly baıandap, qoǵam sanasyna áser etip júrgen mundaı jandardy oblystan «Qazaqtaný» jobasyn dáripteıtin pýlǵa tartýǵa bolar edi. Olar Qostanaıdy qazaqtandyrý isine ǵana emes, tutastaı alǵanda, Memleket basshysynyń Stra­te­gııalyq baǵdarlamalaryn iske asyrý­daǵy Assambleıanyń rólin kóp­shilik­ke jetkizýge, «Rýhanı jańǵy­rý» baǵ­darlamasynyń baǵyttaryn túsindirýge laıyqty úles qosary sózsiz. 

Kamal ÁLPEIISOVA, 

jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdat