Bizge belgili ári belgisiz Gorkıı (jalǵasy)

О́mirdegi jáne shyǵar­mashy­lyqtaǵy drama

«Teatrdyń týylýy» atty kitabynda MHAT-tyń negizin salý­shylardyń biri ári Ostrov­skııdiń, Chehovtyń, Tols­toı­dyń, Gorkııdiń pesalaryn reformatorlyq joǵary ta­nym deńgeıimen sahnalap, olar­dyń shyǵarmalaryna  ólmes ǵumyr syılaǵan V.Nemırovıch-Danchenko búkil teatr bolyp Iаl­taǵa, Chehovtyń kóńilin suraý­ǵa barǵan kezinde kenetten Gor­kıı­men tanysqanyn, sol ta­nys­tyqtary shyǵarmashylyq dos­tyq­qa ula­syp, oǵan bir emes, bir­neshe pesa jazdyrǵanyn aıtady.

«Iаltaǵa kelgen soń, teatr ar­tısterin qonaqúıge ornalastyryp boldym da, chemodanymdy nómirge qoıa salyp, Chehovpen jo­lyǵý úshin ol turatyn úıdi asyǵys izdeýge shyqtym. Syr­qattanyp júrgen onyń keshki saǵat toǵyzda uıyqtaýǵa jatatynyn bilgendikten, mekenjaıy jazylǵan qaǵazdy qolyma ustap, kóshe-kósheni kezip, qyr basyna salynǵan dep estigen Chehovtyń dachasyn taba almaı áýre boldym. Qarańǵylyqta suraı qoıatyn da adam joq. Joǵary órlep kele jatqanymda tómen qaraı túsip kele jatqan adamnyń sulbasyn kórip qaldym. Ol týra maǵan qaraı kele jatty. Boıy ortadan joǵary, úırek tumsyqty, qoıý jıren murty bar, qorǵasyndaı salmaqty qońyr daýysty, Volga boıyna tán «o» árpin erekshe yrǵaqpen aıtatyn, aıaǵynda bıik óksheli etik, ústinde matros plashy bar. Chehovtyń dachasynyń qaıda, qaı jerde ekenin ol saý­saǵymen túrtkendeı anyq kór­se­tip berdi.

Men kelgende Chehov esikti ózi ashty.

– Gorkıı qazir ǵana úıden shyq­ty. Ol seni uzaq kútip edi, – dedi Chehov amandyq-saýlyqtan buryn.

Chehovtyń vıllasyn anyq kór­setip bergen álgi kisi – Gor­­kıı eken. Alakeýimde men ony tanı almap edim. Ol kezde Gor­kııdiń portreti keń taral­maǵan edi».

Gor­kıı pesalarynyń qalaı jazylyp, qalaı qoıylǵany týraly aıtpas buryn, jazýshynyń sol kezdegi sergeldeń halinen habar bere ketýdiń eshqandaı artyqshylyǵy bola qoımas.

* * *

1900-jyldary Gorkıı aıdaý­da bolatyn. Jandarmerııanyń sheshimi boıynsha  ol tek Nıj­nıı-Novgorodta nemese sol gý­­­bernııaǵa qarasty ýezdik qala Ar­­zamasta ǵana turýyna ruqsat etilgen-di.

Teatr trýppasymen Iаltada óte jaqyn tanysyp, Chehov pesalaryn erekshe yqylaspen kó­rip shyqqan Gorkıı teatrǵa ar­nap «birdeńe» jazýǵa ýáde ber­gen edi. Keıinnen Nemırovıch-Dan­chenko Gorkıımen jolyǵý úshin Arzamasqa áldeneshe ret baryp júrip, aqyry oǵan pesa jazdyryp alady.

Gorkıı  saıası senimsiz adam retinde qýǵynda júrgendikten bı­lik ókilderi, ásirese Peter­býrg sheneýnikteri oǵan qyryn qarap, onymen qandaı da bir qarym-qatynasqa túsken qa­ýymǵa da qaýipti top retinde qa­­raı bastady. Sóıtip Reseı qo­ǵamy ekige bólindi – Gorkııdi jaq­taýshylar jáne ony jek kó­rýshiler. Onyń alǵashqy pesasy – «Meshandar» sahnaǵa qoıylǵanda erekshe oqıǵa oryn alady.

Qoıylymdy kórýge Gorkıı shyǵarmalaryn baǵalaı­tyn­darmen qatar, onyń atyn estigisi  kelmeıtin sheneýnikter úlde men búldege malynyp, brıllıantqa kómilgen hanymdaryn qoltyqtap, teatr tabaldyryǵyn attady. «О́nerde de, teatrda da, kórkem áde­bıette de shyǵarmaǵa ataq-dańqty áıel qaýymy jasaıdy» degen jazylmaǵan qaǵıda ras eken. Gorkıı dese qulaǵyn basatyn kúıeýleriniń qulaqtarynyń qurt etin jep ári Kórkem teatrǵa baryp, sol kezde modaǵa aınala bastaǵan Gorkıı shyǵarmalaryn tamashalaýǵa kóndirgen edi.

Naǵyz kórkem shyǵarma – árqashan búlikshil. Ol ómirde qa­typ qalǵan qaǵıdalardy qa­qyrata buzyp keledi. Ol qar­sylastaryn da, jaqtaý­shy­laryn da ózimen birge shubyrta ertip keledi.

Peterbýrgtiń úlken drama tea­trynda qoıylǵan «Meshandar» naǵyz «búlikshil» qoıylym boldy. Soǵan qaramastan qarsylastar men jaqtaýshylardyń, tipti nemquraıdy toǵysharlar men skeptıkterdiń basyn  bir zalǵa túgel jınaǵan qoıylymǵa aınaldy.

Naǵyz ónerdiń arqasynda asa tańǵalarlyq saıası úsh burysh bir jerge toqaılasty: Peterbýrg, Teatr jáne Maksım Gorkıı.

Gorkııdiń jeke basy­nyń­ dramasy sahnada drama­lyq sı­týasııaǵa aýysyp, kórermen­derdiń bárin birdeı áýeli saspens­ke, qoıylym sońynda katarsıske «shomyldyryp», aq jaǵalylar men qara jaǵalylardy, frak kıgender men qońyr shekpendilerdi, brıllıanttary jarq-jurq etip kóz shaǵylystyrǵan moıyndar men aq bilekterdi, qysqasy, aq súıekter men qara súıekterdi tazartyp shyǵardy. Olardyń bá­ri teatrǵa kirgen kezdegiden bas­qasha adam bolyp shyqty.

Iаltadaǵy  kezdesý men «Me­shan­­dar» aralyǵynda Gor­kıı­diń ataq-dańqy sharyqtap óse bastady. Sonyń nátıjesinde Mak­sım Gorkıı Akademııanyń qur­metti múshesi bolyp saılanady.

Gorkıı ómiriniń kezekti dra­­­masy bastaldy. Uly knıaz­ Kon­stantın (Romanov) Aka­de­mııa­nyń prezıdenti bolatyn. Oǵan joǵary jaqtan qysym kór­setilip, ol Gorkııdi qurmetti mú­shelikten syzyp tastaıdy. Onyń bul qylyǵy jurtshylyq narazylyǵyn týǵyzyp, Chehov pen Korolenko Akademııa múshe­liginen ketetindikterin bildirdi.

«Meshandardyń» kezekti qo­ıy­lymdarynyń birinde uly knıaz­diń mynadaı óreskel she­shimine narazy jurttyń jappaı demonstrasııaǵa shyǵý qaýpi tóndi. Mundaı qaýiptiń aldyn ala­tyn bir-aq shara bar edi. Ol – pesanyń qoıylýyna tyıym salý.

Solaı boldy da. Senzýra «Me­shandar» pesasyn sahnadan aldyrtyp tastady.

Teatr men bılik arasynda uzaq­qa sozylǵan áýre-sarsańnan soń ári qoıylymdy birjola ja­ýyp tastaý jurtshylyq nara­zylyǵyn órshite túsýi múmkin degen teatr eskertýinen keıin, sen­zýra amalsyzdan pesany qoıý­ǵa ruqsat beredi. Onda da óte shekteýli túrde – abonentter ar­qyly ǵana.

«Meshandardyń» (alǵashqy nusqasy «Meshan» dep atalǵan) premerasy saıası tolqýlarǵa sebep boldy. Komıssarjevskaıa teatryndaǵy premeradan soń zal toly jastar Gorkııdiń aıdaýda júrgenin bile tura ádeıi  «Avtor! Avtor! Avtor!» dep aıǵaılap, sahnany japtyrmaı qoıdy. Pesanyń taqyryby bir otbasynyń ómirine arnalǵanmen onyń fınaly ezilgen jumysshy tobynyń, qarapaıym eńbek ada­mynyń aýyr turmysy, kedeı­shi­lik ómir kórermenderdiń sanasyn oıatyp, halyqtyń qaıyr­shy­lyqta ómir súrip jatýy samo­derjavıeniń halyqpen sanas­paıtyn saıasaty dep qabyldap, keıbir ashý-yzaǵa býlyqqan jas­tar «Joıylsyn samoderjavıe!», «Joıylsyn uly knıaz!» dep aı­ǵaıǵa basty. 

Pesadaǵy jumysshy Nıldiń aıt­qan sózderi halyq arasyna maqal bop tarady.

«Chestnymı lıýdmı komandýıýt svını, dýrakı ı vory». «Prav ne daıýt, prava berýt». «Chelovek doljen sam sebe zavoe­vat prava, eslı ne hochet byt razdavlennym». «Chelovek – zvýchıt gordo». 

Búginde de mánin joı­ma­ǵan­ bul qanatty sózder jumys­shy­ Nıldiń aýzymen aıtylatyn Gorkııdiń maqalǵa aınalǵan maǵynasy tereń asa qundy tir­kes­teri.

Gorkıı shyǵarmalaryna de­gen senzýra kúsheıgen saıyn onyń el ishindegi ataq-dańqy jel úrlegen órtteı qaýlap óse tústi. Onyń sebebi ne? 

Ýaqyt. Zaman. Shyǵarma

Árbir uly jazýshyny za­mannyń ózi týdyrady. «Mine, men osyndaımyn. Sen men týraly jaz. Ol seniń qolyńnan ke­ledi» dep sybyrlaıdy zaman jazýshyǵa. Jazýshy zaman ta­labyn oryndaýǵa kirisedi. Zaman talabyn, ýaqyt rýhyn tabıǵı túrde oryndaýǵa kirise otyryp, osyndaı uly mindetti  moınyna alǵan jazýshy sol mindetti mindet dep túsinbeýi múmkin. Ol – tabıǵı  ınstınktiń «tutqyny» retinde jazýǵa otyrady. О́zinen myńdaǵan jyldar buryn ótip ketken tarıhty jazsa da, ınstınkt tutqynyna aınalǵan shynaıy sýretker, sol tarıh arqyly óz zamanynyń problemasyn qozǵamaı qala almaıdy. О́zin saıasattan tyspyn  dep oılaıtyn jazýshynyń ózi saıasatqa shyǵarmalary arqyly kózqarasyn bildirip qalǵanyn baıqamaıdy, tipti saıasattan tys­qary bolýdyń ózi – saıasat.

HIH ǵasyrda 32 jyl,  HH ǵasyrda 36 jyl ómir súrgen Gor­kıı kezeńi býyrqanǵan oqı­ǵalarǵa toly boldy. 1825  jylǵy dekabrıster kóterilisiniń el ishinde basyla qoımaǵan samoder­javıege degen qarsylyq, 1905 jylǵy revolıýsııa (tarıhta «Qan­dy jeksenbi» dep atalǵan), orys armııasynyń orys-japon soǵysynda oısyraı jeńilýi, 1914 jylǵy Germanııaǵa qarsy soǵystyń Reseı úshin masqara bitimmen aıaqtalyp, onyń sońy 1917 jylǵy revolıýsııa, Lenın bastaǵan bolshevıkterdiń bı­lik­ti basyp alýy, azamat soǵy­syndaǵy qyzyl qyrǵyn, el ishin jaılaǵan asharshylyq, Keńes ókimetiniń qandy qyrǵyn arqyly bılikke tolyq qol jetkizýi, kom­mýnısterdiń shirkeý men me­shitterdi qıratyp, qudaısyz, ateıs­tik memleket qurýdy shyndap qolǵa alýy, basqa da tolyp jatqan solaqaı saıasattardy bas­tan keshirýine týra kelgen Mak­sım Gorkıı, qarapaıym ha­lyqtyń áleýmettik teńdikke qol jetkizip, ıdealdy qoǵam qurý maq­satyndaǵy kúresi men sol kú­res jolyndaǵy qantógisteri tekke ketkenin, «proletarıat dık­tatýrasy» jeke adamdardyń, ásirese Stalınniń dıktatýrasyna aınalǵanyn túbegeıli túsinip, «syrty bútin, ishi tútin», ıaǵnı ishki qaıshylyqqa toly kezeńde ǵumyr keshti.

Ol qandaı qaıshylyqtar já­ne ol qaıshylyqtardyń qandaı trage­dııaǵa ákep soqtyrǵanyna keıinirek toqtalamyz.

Zamandastarynyń esteligi boıynsha M.Gorkııdiń dańqy ony jaqtaýshylardyń  arasynda ǵana emes, jaýlarynyń arasynda da arta tústi. «Me­shandardyń» zor tabysyna qaramaı, ol bul pesasyna basa nazar aýdara qoımaǵan se­kildi. Ári Kórkem teatrdyń talap-tilegi boıynsha, ol «kedeıler men jalańaıaqtardyń» tirshiligine arnalǵan jańa pesa jazýdy shyndap oılaı bastady.

Ol Nıjnıı-Novgorod gýber­nııasynyń kishigirim ýezdik Ar­zamas qalasynda aıdaýda júrgen kezinde «jalańaıaqtardyń» ómi­rinen jazylǵan «О́mirdiń  shy­ńyraýynda» dep atalatyn dramasyn jazyp bitiredi. Bul – 1902  jyldyń tamyz aıy edi. Keıinnen ol pesanyń atyn «Shyńyraýda» dep ózgertti («Na dne jıznı» – «Na dne»). Pesany alý úshin Arzamasqa arnaıy kelgen Nemırovıchke ol shyǵarmanyń birinshi aktisin oqyp beredi.

«Jalańaıaqtar men qaıyr­shylardyń» ómiri – Gorkııdiń  ósken ortasy. Ol bul pesany zor yntamen, zor shabytpen jazyp shyqty.

Pesany teatrǵa ákep oqyǵan­da búkil teatr ujymy ony dý qol­ soǵyp, oryndarynan turyp qýa­na qarsy alady. Mundaı repertýar teatrǵa aýadaı qajet edi. Buǵan deıin halyqtyń eń tómengi satysyndaǵy kedeıler men jany jaraly jarlylardyń ómi­rin kórsetýge arnalǵan shy­ǵar­ma joq edi. Pesada ashylǵan qara­paıym halyqtyń ashy turmysy men ashy aıǵaıy, eskilik pen jańa­lyqtyń ashyqtan-ashyq jazylǵan narazylyǵy jan-jaq­ty kórsetilgen edi.

Gorkııdiń bul pesasy da «Meshandar» sekildi shyqpaı jatyp bıliktiń qaraýyna ilikti. Teatr repetısııaǵa kirispeı jatyp senzýramen arpalysyp ketti.

Senzýra pesanyń qoıylýyna tyıym saldy. Zaman solaı edi. Pesanyń taqyryby asa qaýipti ta­qyryp retinde qabyldandy. «Kedeıler men jalańaıaqtardyń» qıyn da aýyr turmysyn sah­naǵa shyǵarý – onsyz da Reseı aspanynda kúnnen-kúnge ekpin alyp kele jatqan «jumysshy nara­zylyǵyn» órshite tú­sýi múmkin degen úreıden bı­lik ókilderi pe­sanyń repe­tısııasynyń ózine ruq­sat ber­medi.

Teatr men bılik arasynda­ taǵy da taıtalas bastaldy. «Gor­­­kııdiń jańa pesasyna tyıym salynypty» degen habar jurt­­shylyq arasyna lezde tarap, ár jerden narazy toptar kóshege shy­ǵa bastady.

Máskeý kórermenderi taǵy da eki topqa bólindi – jaqtaýshylar men qarsy topqa. El ishindegi osyn­daı dúrbeleńdi paıdalanyp teatr basshylary men sol kezdegi  bedeldi tulǵalar tıis­ti bılik ókilderine: «Eger pe­saǵa birjola  tyıym salatyn bol­saq, narazylyqty odan beter kú­sheıtip alýymyz múmkin» degen qaýipti tóndire aıtyp, aqyr sońynda «Shyńyraýda» dramasy sahnaǵa jol tartty. Pesa qıyn jazyldy. Re­petı­sııa odan da qıyn ótti.

Búkil teatr «Shyńyraýdy» shyń­ǵa shyǵarýǵa bar kúshterin aıanbaı jumsady. Qoıylymdaǵy basty róldi oınaýshylar da, tobyr ishindegi top-top bolyp júrgen jalańaıaq beınesindegi akterler de, buzaqylar men bas­buzarlar da erekshe shabytpen oınap, ishte tunǵan aqyl-oı men ashý-yzany halyqtyń qarapaıym tilimen quıqyljyta jetkizip, ol sózderdiń astaryn­da jatqan revolıýsııalyq na­razylyq rýhyn janamaılap kórsetý arqyly, shyndyq ómir­di óner tili arqyly she­ber­­likpen jetkizgen qoıylym «Shy­ńy­raýdyń» ıdeıasyn shyn­dyq shy­ńyna sharyqtata kóterdi. О́mir teatrdyń sahnasyna kóship ke­le salǵandaı boldy. Ondaı shyn­dyqqa ılanbaýǵa eshkimniń murshasy qalmady. Pesadaǵy oqıǵalardyń damýy men shı­ryǵýyndaǵy motıvasııanyń naq­tylyǵy sondaı, spektakl­ bitkende kórermender otyr­ǵan oryndarynan qalaı tu­ryp ketkenderin bilmeı, zal ishin jaryp jibererdeı dúr­kireı qol soqty. Ovasııa! Gor­kııdiń túbe­geıli jaýlary da sol ovasııaǵa qalaı qosylyp ketkenderin óz­deri de baıqamaı qaldy. Qo­ıy­lym bastalǵanǵa deıin Gor­kııdiń jaýlary bop kelgen skep­tıkter spektakl bitkende Gorkııdiń dostaryna aınaldy. Mundaı ózgeristi teorııa tilimen aıtqanda katarsıs dep ataımyz.

Gorkııdiń ózi mynandaı kút­pegen tabystan basy aınalyp, akterlerdi kezek-kezek súıip, kópshilik aldynda qaıta-qaı­ta taǵzym etip, shymyldyqty jap­qyzbaı turyp alǵan kórer­menderge «Boldy!» degendeı qo­lyn kótergenine qaramastan jer tepkilep turyp alǵandardy qalaı sabyrǵa shaqyrýdyń retin tap­paǵandyqtan sasqalaqtap qaltasynan papırosyn  shyǵaryp, sol jerde temekisin tartyp, odan da bolmaǵan soń: «Horosho! Chert poderı! Horosho, chert poderı!» dep aıǵaılap jibergenin de baıqamaı qapty.

 (Jalǵasy bar)

Dýlat Isabekov, 

jazýshy