Aqyndyq ónerin aıtys arqyly shyńdap jetildirgen, qazirgi kezeńde óz bıiginde qalǵan tulǵa – Murat Móńkeuly edi.
Murat Móńkeulynyń Gýrev ýezine (keıbir derekterde «úıez» dep te ataıdy) qarasty Qarabaý degen jerde kindik qany tamǵan. Qarabaý jeriniń maǵynasy – «qara jylǵa, saı» degen maǵynany bergen. Gýrev ýezi Úıshik dep te atalǵan. Bizdiń uǵymda «kishkentaı úı» degen maǵyna berse, qaraqalpaq tilinde «aýdyń balyq kirýge jasalǵan jeke qapshyǵy» degenge saıyp keledi. Atategi mal baqqan sharýa otbasynan shyqqan Murattyń týysqan aǵasy Mataı, naǵashylary Azamat, Salamat, Sámet esimdi azamattar óz zamanynda sýyrypsalma aqyn bolǵan. Túp-tamyrynan daryǵan asyl qasıet bozbala shaǵynda aıtys ólkesine alyp keledi. 1860 jyly 17 jasynda Jylqyshy atty aqynmen aıtysqan sózinde:
«Jigittiń halyqqa tıgen paıdasyn aıt,
Syrǵııa uryny aıtyp nege kerek», dep er-azamattardyń halyqqa jasaǵan jaqsylyǵyn aıtqan. 1863 jyly bala Oraz О́tebaıulymen, 1868 jyly Jaskeleńmen aıtysqan. Jantoly, Sholpan, Tynyshtyq, Qalnııaz syndy aqyndarmen óner jarystyrǵan.
Murattyń ataqonysynda Eset bı ómir súrgen. Aıtysqa túser aldynda Eset bı ata-babalardyń izgi isterin, shejirelerdi bilip qana dodaǵa túsý kerektigin aıtyp, aqyl-keńesin aıamaǵan. Eset bıdiń aqyl-keńesi arqaý boldy ma, Oraq, Mamaı, Qarasaı, Qazı, Asanqaıǵy, Qaztýǵan sekildi tarıhı tulǵalarǵa rýhty óleńder shyǵarǵan. Murat aqynnyń «Qarasaı-Qazı» epostyq jyrynda: «О́tken zamanda Musa degen bı bolypty. Musa bıden otyz ul qalady. Otyz uldyń ishinde Mamaı bı bolyp, el bıleıdi. Oraq batyr bolyp, el qorǵaıdy. Mamaı men Oraq bılik pen batyrlyqty qatar júrgizip, eline óte qadirli bolady. Musa bıdiń qalǵan balalary, basy – Qarabatyr, Tileke, Alshy, Ismaıyl, Tobaıaq degender bolyp, bulardy kúndeıdi. Bular Oraqtyń almas qylyshyn jasyryp alyp, túnde Oraq jatqan úıdiń esigine kóldeneń quryp qoıyp, aýyldy aınala jylqy qýyp, «Jaý keldi! Attan, Oraq! Attan!» dep aıqaı salady» degen sózder tizbegi kezdesedi. Memleket qaıratkeri, ensıklopedıst-ǵalym Halel Dosmuhamedov: «Qarasaı-Qazı» dastanyn Murat aqyn eki kún ýaqyt shamasynda jyrlaıtyn», dep el aqsaqaldarynan estigenin aıtady.
«Úsh qııan» atty jyrynda otarshyldyqtyń saldarynan joıylǵan handyq tártiptiń muńyn joqtap:
«Edildiń boıy – qandy qııan,
Jaıyqtyń boıy – maıly qııan,
Mańǵystaýdyń boıy – shańdy qııan,
Adyra qalǵyr, Úsh qııan!», dep kúńirenedi.
Murat aqynnyń shyǵarmalarynda Boqsaqty, Teńgelik, О́giztaý, Beseshki, Badashy, Qarasha, t.b. jer-sý ataýlary kezdesedi. Atyraýlyq ólketanýshy-tarıhshy Maqsot Joljanovtyń derekterine súıensek, Boqsaqty (keıde Boqsyq dep te ataıdy) túrki-mońǵoldarǵa ortaq sóz, ıaǵnı «shóp-shalam, las» degen maǵynany beredi.
Murat Móńkeulynyń týǵanyna bıyl – 175 jyl. Murat aqynnyń týǵan jeri Atyraý shaharynda sáýletti eskertkish boı kóterip, rýhty jyrlaryn nasıhattaý maqsatynda derekti fılmder túsirilse, nur ústine nur bolar edi.
Ádilbek О́MIRZAQOV,
Atyraý