Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty tarıhı-fılosofııalyq máni men mazmuny tereń, ár tarmaǵy ulttyq ıdeıaǵa aınalýǵa daıyn turǵan jańa tujyrymdamalyq maqalasy halqymyzdyń rýhyn aspandatyp, jigerin tasytty. Elbasymyzdyń salıqaly oı tolǵaýy ısi qazaqtyń ǵana júregin tebirentip qoımaı, túbi bir túrki tildes halyqtardyń da mereıin ósirip, tarıhı ádilettilikti qaıta qalpyna keltirgendeı boldy.
Reseı ımperııasy kezinde bolsyn, keńestik totalıtarly dáýirde bolsyn shovınıstik pıǵyldaǵy oqymystylar qazaqtardy «mádenıetten jurdaı, buratana halyq» dep kórsetýi aqylǵa syımaıtyn aramza tujyrym edi. Sol arqyly qazaq ultyn ótken tarıhynan aınytyp, ulttyq mádenıetinen jeritip, orystyq hám batystyq úlgidegi mádenıetke bas ıdirý júzege asty. Osylaısha qazaq ulty jan-dúnıesiniń qalaı azyp-tozǵanyn, ulttyq rýhy men ar-namysynyń qojyraǵanyn bilmeı qaldy.
Al shyn mánisinde qazaq ultynyń tarıhı tamyry tereń, mádenıeti baı ekenin ejelgi derekkózder men búgingi arheologııalyq zertteýler jan-jaqty dáleldeýde. Qazaqtardyń qoǵamdyq qurylysy men ómir-salty da derbes bolǵan. Kóshpeli dala mádenıetiniń basty ereksheligi – onyń tabıǵatpen úılesimde ómir súrýi. Ata-babalarymyz geografııalyq jáne klımattyq erekshelikterge beıimdele otyryp, turmys-tirshiligin jasap, sharýashylyǵyn júrgizgen. Osylaısha álemdik tarıh pen adamzat órkenıetinde óshpes iz qaldyrǵan.
Maqalada atalǵan qyrlardyń barlyǵy qazaqtyń baı tarıhı murasy men ulttyq mádenıetiniń ajyramas qundylyqtary, qazaqy bolmystyń syr-sıpaty. «Uly dalanyń jeti qyry» – árbir qazaqtyń boıynda ulttyq maqtanysh pen ulttyq namysty, ultjandylyq pen otansúıgishtikti damytatyn derekter men dáıekterge toly.
О́z zamanynda Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» qandaı mańyzdy ról atqarsa, búgingi Qazaqstan shynaıylyǵynda Memleket basshysy N.Nazarbaev tujyrymdaǵan «Uly dalanyń jeti qyry» da sondaı ıdeologııalyq mańyzy óte tereń saıası qujat. Qazirgi jahandaný men batystyq qundylyqtarǵa jappaı elikteý kezeńindegi asqynyp bara jatqan qoǵamdyq «keselderdiń» betin qaıtaryp, ulttyq memleket retinde damýdyń kókeıkesti máselelerin sheshýge septigin tıgizetin keshendi saıası baǵdarlama. О́ıtkeni qazirgi kezde ulttyq mədenı qundylyqtarymyz batystyq buqaralyq mədenıettiń ekspansııasyna tótep bere almaı, búkil qoǵam vesternızasııanyń jeteginde ketti. Ulttyq oıý-órnektermen áshekeılengen, altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen, bylǵary men júnnen órilgen buıymdardy murajaılar men sývenır satatyn dúkenderden kóretin boldyq.
Kóp qazaq búginde kókpar tartpaq túgili, atqa qalaı minýdi de umytqan. Jastarymyz aqyl-oıdy, eptilik pen kúsh-qaıratty qajetsinetin toǵyzqumalaq, asyq, jamby atý, aýdaryspaq, teńge ilý, qyz qýý sııaqty kóptegen qazaqy ulttyq oıyndardyń bar ekenin bilmeı, kompıýterlik vırtýaldy oıyndar áleminde júr. Buqaralyq mədenıet jas urpaqty jastaıynan baýrap, jas balalarymyzdyń beli besikten shyqpaı jatyp, sana-sezimin jaýlap jatyr. Ulttyq ertegiler men «Batyrlar jyryn» dısneılik mýltfılmder almastyrdy. Basqasyn aıtpaǵanda, buqaralyq mədenıet bul maqsatqa mýltfılm keıipkerleri arqyly-aq jetýde: búgingi qazaqtyń qara domalaq balasy Alpamys, Er Tóstik, Aldar Kóse, Qojanasyr, Tazsha balany nemese Batyrlar jyrynyń keıipkerlerin bilmeýi múmkin, al Spanch Bob, Garrı Potter, Betmen, Sýpermen, О́rmekshi adam sııaqty tolyp jatqan batystyq buqaralyq mədenıet týyndatqan teksiz keıipkerlerdi jazbaı tanıdy.
Sol sııaqty jasóspirimderdi, jastardy, eresekterdi, tipti qarııalardy da tabyndyryp, eliktiretin batystyq qundylyqtar jeterlik. Kıim kııý úlgisi, sən-saltanat, tamaq ishý, qysqasy, kúndelikti ómir-saltymyz tutastaı batystyq sarynǵa kóshken. Iаǵnı, ulttyq kodty saqtaý men ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtý búgingi tańdaǵy ózekti máseleler bolyp otyr.
Bul turǵyda Elbasy «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashý, «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendirý jáne jandandyrý qajet dep qoǵam aldyna úlken mindet qoıyp otyr. Osy jerde eskeretin máseleler de barshylyq. Kezinde «Kóshpendiler» fılmin túsirgende jiberilgen qatelikter eskerilip, jańa fılmderdiń ssenarııin qazaqy bolmysqa saı jazyp, qarjy-qarajatty shashyp-tógip, ataqty shetel akterlerine júgire bermeı, kıno túsirýge ózimizdiń talantty jastarymyzdy tartý qajet. Sonymen qatar balalarǵa arnalǵan áserli de mándi tarıhı anımasııalyq, mýltıplıkasııalyq fılmder túsirýdi de qolǵa alǵanymyz jón. Balalarǵa arnalǵan «Balapan» ulttyq arnasy qazir kóbinese sheteldik mýlfılmderdi qazaqshaǵa aýdaryp kórsetýge májbúr. О́ıtkeni otandyq anımasııa men mýltfılm túsirý salasy durys damymaı tur.
Elbasy óziniń jańa eńbeginde Qazaqstandy kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti «Qara shańyraǵy» dep atap kórsetti. Muny jalpy moıyndalǵan, eshbir dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma deýimizge bolady. Til ǵylymynyń ókilderi de qazaq tiline – túrki tildes halyqtardyń ishindegi eń kórkem, eń áýezdi, tildik qory baı, qaımaǵy buzylmaı saqtalǵan til dep baǵa beredi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Prezıdenti «Túrki órkenıeti: túp tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty jobany qolǵa alýymyz qajet degen tyń bastama jasap, osy joba aıasynda 2019 jyly Astanada Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresin jáne ártúrli elder mýzeıleriniń ekspozısııalaryna ejelgi túrki jádigerleri qoıylatyn Túrki halyqtarynyń mádenı kúnderin uıymdastyrýdy, sondaı-aq Túrki halyqtaryna ortaq týyndylardyń biryńǵaı onlaın kitaphanasyn ashýdy usynyp otyr. Munyń barlyǵy túrki tildes týysqan halyqtardyń birligin nyǵaıta túsetin halyqaralyq mańyzy zor is-sharalar bolmaq.
Kezinde aqıyq aqynymyz J.Moldaǵalıev «Tarıhı bar el ǵana tarıh jasaı alady» degen edi. Elbasymyz kóregen saıasatker retinde ulttyq tarıhymyzdy túgendeýmen úzdiksiz aınalysyp keledi. «Tarıh tolqynynda», «Ǵasyrlar toǵysynda» eńbekterin jazyp, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyna arqaý bolyp, «Halyq tarıh tolqynynda» jobasyn, «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasyn, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn tujyrymdap usynyp, búkil el bolyp júzege asyrýǵa muryndyq boldy. Bul joly da «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda Elbasy ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajet dep jaýapty mindet qoıyp otyr.
Muraǵat – ultymyzdyń jady, urpaqtan urpaqqa beriletin, qattalǵan tarıhy, jazylǵan haty. Biraq ulttyq tarıhymyzǵa qatysty kóptegen derekter shetelderdiń muraǵattarynda saqtaýly. Olardyń barlyǵyn jınaqtaý óte ózekti másele. HHI ǵasyr – sıfrly aqparattyq qoǵam dáýiri, qaǵazdyń zamany ótip bara jatyr. Endigi bolashaq sıfrly derek kózderde, qazirgi zaman – Bıg datanyń, ıaǵnı, sıfrly formattaǵy asa iri derek kózderdiń zamany. Jahandaný zamanynyń talaby osy eken dep ulttyq qundylyqtarymyzdy globalızasııa men vesternızasııanyń qundylyqtaryna aıyrbastap, buqaralyq mədenıetke mas bolyp, əlemdik órkenıetten qalmaı damımyz dep júrgende, ózimizdiń kim ekenimizdi, ótken tarıhymyz ben ulttyq salt-dəstúrimizdi umytyp, tilimizden aırylyp, dilimiz ben dinimizden adasyp, dúbəra kúıge túskenimizdi baıqamaı da qalýymyz múmkin. Sol úshin muraǵatymyzǵa, arhıvtegi tarıhymyzǵa uqyppen qarap, sıfrly formatqa aınaldyryp saqtaýymyz qajet.
Sonymen qatar Elbasy «Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi men «Uly dalanyń uly órkenıetteri» atty jalpyulttyq tarıhı rekonstrýksııalar klýbyn qurý, «Dala folklorynyń antologııasyn» jasaý, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarý jobalaryn usynyp otyr. Joǵaryda atalǵan jobalardy Prezıdentimiz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde qarastyrý qajet dep atap kórsetti.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń qısyndy jalǵasy bolyp tabylatyn «Uly dalanyń jeti qyry» atty jańa maqalasy ulttyq tarıhymyz ben mádenıetimizdiń damýyndaǵy jańa kezeńdi bastap bermek. Endigi másele osy qoıylǵan maqsat-mindetterdi iske asyrýǵa qoǵam bolyp atsalysý. «Bar qazaq – bir qazaq» dep kúsh qosýy kerek. Qazaqstan Prezıdenti talap etkendeı, «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılesýi kerek». Jalǵan dinı aǵymdarǵa ilespeı, ata-baba jolyn ustanýy shart. Ultymyz júz ben rýǵa jiktelmeı, tili shubarlanbaı, ulttyq maqtanyshpen, ar-namyspen birigýi qajet. Búgingideı jahandaný men batystyq saryndaǵy arzanqol buqaralyq mádenıetke elikteý zamanynda «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda tujyrymdalǵan asyl muralarymyzdy jas urpaqqa jetkizý, túsindirý men nasıhattaý jumystary kún tártibinen túspeýi tıis.
Kez kelgen qoǵam kóshbasshysyz bolmaıtyny sııaqty, ulttyq memlekettiń halqyn memleket quraýshy kóshbasshy – ultsyz kózge elestetý múmkin emes. Ondaı deńgeıge jetýi úshin memleket quraýshy ulttyń sany men sapasy, ıaǵnı əl-aýqaty, turmys jaǵdaıy, tabıǵı ósimi, ıntellektýaldyq əleýeti, qundylyqtar júıesi myqty bolýy shart. «Sanany turmys bıleıdi» degen sózdiń aıtylýy tegin emes. Orta dəýletti ómir súretin adamdardyń sany artqan saıyn qoǵamdyq qundylyqtardyń júıesi de sapaly bola túspek. Qazaqtardyń boıynda «Men ata-babalarym amanat etip, muraǵa qaldyrǵan el men jerdiń ıesimin, ulttyq salt-dəstúr men sana-sezimdi keleshek urpaqqa jetkizýshimin» degen sezim men qundylyqtar júıesin berik qalyptastyrý qajet. Buǵan jalań uranmen, bos keýde qaǵýmen qol jetkize almaımyz. Uly dala elin Atameken etken halqymyzdyń ómir súrý deńgeıi joǵary, ómir sapasy jaqsy bolý kerek. Iаǵnı, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kózdelgendeı, álemdegi damyǵan otyz eldiń deńgeıindeı joǵary bolýy tıis. Bul oraıda Elbasymyzdyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty bıylǵy jańa Joldaýynan halyqtyń kúter úmiti zor.
Seıilbek MUSATAEV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ saıasattaný jáne saıası tehnologııalar kafedrasynyń professory, saıası ǵylymdar doktory
ALMATY