Jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berip kele jatqan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti bilim berý, ǵylymı-zertteý jáne halyqaralyq qyzmetter boıynsha aıtarlyqtaı nátıjelerge jete otyryp, joǵary oqý oryndary arasynda únemi úzdik úshtiktiń qatarynan kórinip keledi. О́z tarıhyndaǵy 75 jyl ishinde ýnıversıtettiń ǵylymı-materıaldyq áleýeti básekelestikke beıimdelip, keleshekke, jańa belester men jeńisterge nyq qadammen táýelsiz elimizdiń damýyna qomaqty úlesin qosýda. Oqý ornynyń tarıhyn tanyta túsip, erteńgi maqsatyn aıqyndaıtyn mereıli merekeleri qarsańynda osy oqý ornynyń rektory, UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Darııa QOJAMJAROVAMEN áńgimelesken edik.
– Búginde mektep bitirgen jastar úshin mamandyqty durys tańdaý mańyzdy. Iаǵnı, joǵary oqý ornyn bitirgen ár túlektiń jumyspen qamtylǵany jas maman úshin de, jalpy qoǵam úshin de qajet jáne nazardan tys qalmaıtyn másele. Osy oraıda ýnıversıtet túlekteriniń jumyspen qamtylýyna yqpal etý baǵytynda qandaı jumys atqarylýda?
– Iá, bul kez kelgen oqý ornynyń abyroı-bedeline áser etetin másele. Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda granttardyń sany kóbeıdi, endi jaýapkershiliktiń kezeńi kelgenin atap ótti. «Joǵary oqý ornynyń tabystylyǵyn baǵalaýdyń basty krıterııi – oqý bitirgen stýdentterdiń jumyspen qamtylýy, jalaqysy joǵary jumysqa ornalasýy», delingen Joldaýda. Ýnıversıtet túlekteri búginde elimizdiń barlyq óńirinde bilimin is júzinde dáleldep, ózderin myqty maman retinde kórsetýde dep senimmen aıta alamyz. Biz sapaly bilim berýmen qatar, stýdentterdiń ózin maman retinde tanytýyna da múmkindik beremiz. Mysaly, mamandyqtar jergilikti kásiporyndardyń suranysyna saı jasalyp jatyr. Kez kelgen oqý ornynyń reıtıngi oqý ornyn bitirgen túlekterdiń jumyspen qamtylýyna baılanysty. Bul oraıda sabaqtyń úlestik deńgeıi stýdenttiń 40 paıyz teorııalyq bilim, 60 paıyz óndiristik praktıka ótýine negizdelgen. Ýnıversıtettiń stýdentterin aımaqtaǵy «QazFosfat», «PetroQazaqstanOılProdakts», «Fýdmaster», «Melanj», «OńtústikMunaıGaz», «Hıl korporeıshn», «Standart sement», «Ferum-Vtor» JShS-teri jáne «Kentaý transformator zaýyty», «Shymkent sement», «Ordabasy qus» «Qazatomóndiris», «Hımfarm» sııaqty iri óndiristik mekemeleri men kásiporyndarynyń ǵylymı bazasynda daıyndaý – oqý prosesiniń ınnovasııalyq elementi. Ýnıversıtette 83 oqýbilim óndiristik keshenderi iske qosylǵan. Kásiporyn basshylary da usynystaryn aıtyp otyrady. Mysaly, «Hıl korporeıshn», «Qazatomóndiris» kásiporyndarynyń, aýylsharýashylyq mekemeleriniń ókilderi kelip, maman jetispeıtini jóninde aıtty, qajetti mamandyqtar daıyndaý boıynsha usynystaryn jetkizdi. Olardyń usynys-tilekterin saralap, birlese jumys isteýdemiz. Sondaı-aq dıplomdyq jumystar mekemelerdiń tapsyrystarymen oryndalady. Mamandar daıyndyǵyn jaqsartyp, joǵary kýrs stýdentterin jumyspen qamtamasyz etý maqsatynda «Ýnıversıtet-mekeme» seriktestigi iske qosylǵan.
– Darııa Perneshqyzy, joǵary oqý orny tarıhyna kóz júgirtsek, 75 jyl ishinde ýnıversıtetti 16 rektor basqarypty. Árıne, árbiriniń atqarǵan eńbegi, júzege asyrǵan bastamalary týraly uzaq áńgimeleýge bolatyn shyǵar. Degenmen, ýnıversıtet tarıhyna qysqasha toqtalyp ótseńiz?
– Iá, ýnıversıtettiń búgingideı bıik deńgeıge kóterilýinde ár rektordyń, oqytýshy-ǵalymdardyń, jalpy ujymnyń qosqan úlesi qomaqty ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Árbiriniń qaldyrǵan ózindik qoltańbasy bar. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń tarıhy 1943 jyldan bastaý alady. Surapyl soǵysqa qaramastan Qazaqstan men Ortalyq Azııa respýblıkalarynda qurylys ındýstrııasy men qurylys materıaldary ónerkásibine arnaıy ınjenerlik kadrlardy daıyndaý qajettiligi týyndady. Osy maqsatta 1943 jyldyń 19 maýsymynda Shymkent qalasynda qurylys materıaldarynyń tehnologııasy ınstıtýty quryldy. Ýkraınadan Shymkent qalasyna kóshirilgen oqý ornyna qalanyń Sovetskaıa kóshesindegi (qazirgi Qazybek bı) pedýchılısheniń ǵımaraty berilip, jańadan ashylǵan oqý ordasynyń basshylyǵyna Kıev ındýstrııalyq tehnıkýmynyń dırektory qyzmetin atqarǵan Konstantın Dılıaýr taǵaıyndaldy. Instıtýttyń oqytýshylar quramy men materıaldyq-tehnıkalyq bazasy alǵashqy basshynyń utqyr uıymdastyrýshylyq qabiletteriniń arqasynda jınaqtaldy. Odan keıingi basshylyqqa kelgen ǵalymdardyń árqaısysy da elimizdiń damýyna septigin tıgizetin sapaly mamandar daıarlaý maqsatynda kóptegen jańashyldyqtar engizip, oqý ornynyń oqytýshylyq quramynyń, materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń damýyna óz úlesterin qosty. Bul oraıda ýnıversıtetimizde naqty derekter jınaqtalyp, jas urpaqtyń, qyzyǵýshylyq tanytqan azamattardyń mol maǵlumat alýyna múmkindik jasalǵan. Iаǵnı, eńbek umytylǵan joq. Osy arada ýnıversıtet QazHTI bolyp qalyptasqan kezeńde óńirde, jalpy Qazaqstanda hımııa salasyn damytý úshin atsalysqan akademık Sultan Táshirbaıulyn erekshe atap ótkim kelip tur. Bıyl ǵalymnyń 90 jyldyǵyn da ujym atap ótkeli otyr. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Sultan Súleımenov rektorlyq qyzmet atqarǵan 1959-1974 jyldar aralyǵynda oqý ornynyń bas ǵımaraty, «A» jáne «B» oqý-zertteý ǵımarattary, tórt jataqhana, ashana, sporttyq saýyqtyrý lageri jáne oqytýshylarǵa arnalǵan turǵyn úıler salyndy. Sondaı-aq Sultan Táshirbaıuly oqytýshylardyń biliktiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólip, 1964 jyly ınstıtýtta aspırantýra ashylyp, úzdik jas ǵalymdar Máskeý, Lenıngrad, Kıev jáne Novosibir joǵary oqý oryndarynyń aspırantýrasy men doktorantýrasyna jiberildi. S.Súleımenovtiń osy syndy basqa da eńbekterin eskerip, jáne 90 jyldyǵyna oraı «A» ǵımaratynyń aldyna eskertkishin qoıyp otyrmyz. Onyń atynda úlken zal ashylyp, ári muraǵat bolady. Osyndaı ıgi isterge muryndyq bolǵan akademıktiń shákirti, mesenat – Serikjan Seıitjanov. Osy arada aıta keteıin, ýnıversıtettiń mereıtoıy aıasynda elimizdiń JOO rektorlary keńesiniń «Joǵary bilim berý sapasyn qamtamasyz etý: tujyrymdamalyq máseleler men strategııalar» taqyrybynda kóshpeli májilisi ótedi. Oǵan Qazaqstannyń 25 ulttyq jáne memlekettik JOO jáne alǵash ret sheteldik joǵary oqý oryndarynyń rektorlary qatysady. Sondaı-aq «Qazfosfat» JShS jáne M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń birlesken zerthanasy ashylady. Ondaǵy maqsat ta túlekterimizdi jumyspen qamtý. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy shyǵý tegimiz, etnosymyzdy jáne tarıhymyzdy tanýda derek pen dáıekter keltirip, rýhtandyryp, baǵyt berip, tarıhı sanany jańǵyrtýda iri jobalardy bastaýǵa bolatynyn atap kórsetti. Memleket basshysy solardyń ishinde tarıhı tulǵalardy maqtan tutý, dáripteý jáne jetistikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýdy usyndy. Osy maqsatta bıiktigi 5 metrden asatyn M.Áýezov eskertkishi de osy mereıtoı aıasynda ashylyp, «Muhtartaný» ǵylymı-zerthanalyq ortalyǵy óz jumysyn bastaıdy. Jańadan ashylatyn ortalyq uly jazýshynyń ómiri, shyǵarmashylyǵyn bilip-taný arqyly jastardyń patrıottyq sezimin arttyrýdy kózdeıdi. Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa aıasynda ótetin «О́ndiristik tehnologııalar jáne ınjınırıng» atty V halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada Qazyǵurt aýdanynda gaz bloktaryn, qurǵaq qurylys qospalaryn shyǵaratyn zaýyt ashylýynyń onlaın-kórsetilimin ótkizbekpiz. JOO-lardyń aldynda turǵan maqsat bilim berýmen qatar stýdentterdiń ózin tanytýǵa erkindik berý, ǵylymǵa, bızneske beıimdeý. Osy oraıda startap jobalaryn qolǵa alyp otyrmyz. Qýattylyǵy jylyna 30 myń gazbeton óndiretin, ǵalymdarymyz jasaǵan tehnologııalary boıynsha jumys isteıtin, jergilikti turǵyndardy 40 jumys ornymen qamtamasyz etetin zaýyt iske qosylady. Bul ýnıversıtettiń tarıhyna qosqan úlesimiz. Mereıtoı osyndaı jáne basqa da maǵynaly is-sharalarmen atap ótilmek.
− Ýnıversıtettiń alys-jaqyn shetelderdegi oqý oryndarymen baılanysy qaı deńgeıde?
− Ýnıversıtette 80 joǵary oqý oryndarymen, mekemeler jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen, AQSh, Kanada, Germanııa, Ulybrıtanııa, Belgııa, Aýstrııa, Fransııa, Úndistan, Ispanııa, Vengrııa, Polsha, Chehııa, Norvegııa, Japonııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Malaızııa, Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, О́zbekstan men Qyrǵyzstan syndy 17 elmen kelisimder jáne yntymaqtastyq jónindegi memorandýmdar júzege asyrylyp otyr. Hımııa jáne hımııa tehnologııasy mamandyqtaryna «Eýrobakalavr» belgisi jáne aqparattyq tehnologııalar men elektroenergetıka mamandyqtarynyń túlekterine EURASHE «Eýropalyq ınjener» jáne «Eýroınformatık» ataǵyn berý quqyǵy ýnıversıtettiń maqtanyshyna aınaldy. Ýnıversıtettiń eýropalyq leıbldardy beretin oqý oryndarynyń qataryna enýi túlekterin eýropalyq stýdenttermen bir qatarǵa qoıyp, Eýropa elderinde bilim alý men jumys isteýine, akkredıttelgen mamandar reestrine jáne halyqaralyq mamandandyrylǵan uıymdardyń músheligine jol ashty. Oqý ornynyń salmaqty ımıdji men joǵarǵy reıtınginiń arqasynda bilim jáne ǵylym jobalary júzege asyrylyp, Manchesterlik Metropolıten (Ulybrıtanııa), Gambýrg qoldanbaly ǵylym mektebi (Germanııa), reseılik Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetteri syndy bilim ordalarymen birlesken stýdentter, magıstranttar jáne oqytýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn damytý baǵdarlamalary iske qosyldy. Stýdentter AQSh, Eýropa, Qytaı elderiniń iri ortalyqtarynda tájirıbeden ótý, bilim alý jáne zertteý jumystaryn júrgizýge múmkindik aldy.
Túrkistan óńirin damytý baǵyttarynyń biri bolyp tabylatyn toqyma klasterine arnalǵan ulybrıtanııalyq Manchesterlik Metropolıten ýnıversıtetimen birigip jasalǵan baǵdarlama ýnıversıtet úshin mańyzdy jobalardyń biri boldy. Akademııalyq utqyrlyq aıasynda stýdentter Belgııadaǵy IMES Ýnıversıtetaralyq mıkroelektronıka ortalyǵyna, Túrkııadaǵy «OPTIUM» jáne «GOLD STANDARD» týrıstik keshenderine, Fransııanyń Andje qalasynyń fermerlik sharýashylyǵyna, Polshanyń Ekonomıka jáne tehnologııa ǵylymı ınstıtýttaryna, Germanııanyń Berlın fızıkalyq zertteýler ınstıtýty sııaqty sheteldik mekemeler men uıymdarǵa tájirıbe alýǵa jiberiledi. Aıta keterligi, stýdentterimizdiń 1206-sy shetel azamattary. Onyń ishinde etnostyq qazaq jastary da bar. Meniń strategııalyq josparym – OQMÝ-diń Ortalyq Azııada fılıalyn ashý. Bul eń basty baǵyt dep sanaımyn. «HHI ǵasyrda bilim men ǵylymyn damyta almaǵan el tyǵyryqqa tireledi» degen qaǵıdany basty ustanymy etken Elbasy N.Nazarbaev óziniń Joldaýlarynda tehnıkalyq jəne kəsiptik bilim júıesin barynsha damytý kerektigine jiti mən berip keledi. Iаǵnı, biz ınnovasııanyń ǵasyrynda ómir súrip otyrmyz. Neshe túrli deńgeıdegi oqý baǵdarlamalary bar. Onyń barlyǵyn jasaıtyn oqytýshy-professor quramy. Materıaldyq-tehnıkalyq bazamyz ben oqytýshy-professorlarymyzdyń áleýetin paıdalana otyryp, bul jumysty júzege asyrýǵa bolady dep oılaımyn. Sebebi oǵan daıyn dúnıeniń barlyǵy bar. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy, qurylys mamandyǵyn nemese sıfrlandyrýǵa baılanysty ınformatıka, tehnologııalyq mamandyqtarynyń jańa qoldanyp otyrǵan zerthanalaryn О́zbekstan, Tájikstan, Túrkimenstanǵa shoǵyrlandyrýǵa múmkindigimiz bar. Dál qazirgi ýaqytta О́zbekstannyń tıisti mınıstrligine hat jazyp, bizdiń bir top zııaly qaýymymyz ekijaqty kelisimmen jumys istep jatyr. Jalpy bilim sapasyn jaqsarta túsý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý baǵytynda birqatar jospar bar. Qaı turǵydan bolsyn OQMÝ Oksford, Kembrıdjden kem bolmaýǵa tıis.
− Stýdentterdiń áleýmettik máseleleri qalaı sheshilýde?
− О́zderińizge belgili, Memleket basshysy «Prezıdenttiń bes áleýmettik máselesi» atty halyqqa Úndeýinde qazirgi joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń stýdentterin jataqhanamen qamtamasyz etý máselesi ózekti ekenin aıta kele naqty mindetter júktedi. Qazirgi kúni ýnıversıtette bilim alýshylar sany 20400-ge jetti. Onyń 7972-si memlekettik grantpen bilim alýda, 561 magıstrant, 69 doktorant, 382 kolledj stýdentteri oqıdy. Qazir bizde 6 jataqhana bar. Stýdentterdiń barlyǵyn qamtyp otyrmyz desek te bolady. Biraq jataqhanalar ábden tozǵan. Osy oraıda Shymkent qalasyndaǵy Turan shaǵynaýdanynan jer telimin alyp, 500 oryndyq jataqhana salýdy kózdep otyrmyz. Qurylys jumystary memleket-jekemenshik áriptestigi boıynsha júrgiziletin bolady. Sondaı-aq jataqhanalardyń tizbegin jasasaq deımiz. Bolashaqta kampýstar, ıaǵnı ýnıversıtet qalashyǵyn soqqymyz keledi. Stýdentterdiń bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný úshin sol jerde fıtnes klýbyn salsaq deımiz. Jalpy, ýnıversıtettik biregeı ujymdyq ortada stýdent basty keıipker. Olar «Ustazdar men stýdentter teń quqyly seriktes bolǵanda ǵana jaqsy nátıjege qol jetkizemiz» degen qaǵıdany ustanady. Oıshyl, zamanaýı bilimi bar, utqyr, ózgeristerge daıyn jastarymyzdyń kóbi birneshe tildi jetik meńgergen. Búgingi tańda stýdentter ózderiniń kóshbasshylyq qasıetterin kórsetip, ǵylymı jáne qoǵamdyq jumystarmen aınalysa alady. Olardyń óz Stýdenttik keńesi, telestýdııasy bar. Ǵylymı keńestiń múshesi bolyp tabylatyn olar basshylyqpen birge túrli máselelerdi talqylap, sheshimin taýyp otyrady. «Jas Otan», «Qazaqstan stýdentter Alıansy», «Stýdentter Assambleıasy» stýdentterdiń jan-jaqty damýyna zor úlesin qosyp otyr. Bilimge qushtar jastarǵa jasalyp otyrǵan taǵy bir qoldaý – oqý aqysyn 50 paıyzǵa qysqarttyq. Iаǵnı stýdentterdiń áleýmettik jaǵdaıyn jan-jaqty eskere baǵany tómendetýdi jón sanadyq. Bul oraıda stýdentter birneshe kategorııaǵa bólindi. Olardyń árqaısysy boıynsha komıssııa quryp 10 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin kemitilip otyrǵan somanyń ózine jeńildik jasadyq. Jalpy 30 mıllıon teńge qarjyny osyndaı jeńildikterge jumsadyq. Kelesi jyly stýdentterdi bıylǵydan kóp qabyldap, 8 myńnan asyrsaq dep otyrmyz.
Áńgimelesken Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ShYMKENT