Jaqynda jumys bólmemizge jigit aǵasy deıtindeı jastaǵy kisi kirdi. Qatpa qara. Sharshańqy. Júdeý júzi tanystaý sekildendi. Shandyrlanǵan bet terisi men mańdaıyn aıtpaǵanda, moınyna deıin jyra-jyra, saı-saı ájim shıyrlaǵan. Muń munarlaǵan janarlarynan jylýarly meıirbandyq jylt etip bir kóringendeı kúıde.
Jaqynda jumys bólmemizge jigit aǵasy deıtindeı jastaǵy kisi kirdi. Qatpa qara. Sharshańqy. Júdeý júzi tanystaý sekildendi. Shandyrlanǵan bet terisi men mańdaıyn aıtpaǵanda, moınyna deıin jyra-jyra, saı-saı ájim shıyrlaǵan. Muń munarlaǵan janarlarynan jylýarly meıirbandyq jylt etip bir kóringendeı kúıde.
– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dep amandasty. – Ta-ta-tanymadyńyz ba?– Shyraǵym, shyramytatyn sııaqtymyn, biraq jyǵa tanymaı otyrmyn, – dedim yńǵaısyzdanyp.– Baqjanmyn ǵoı, aǵa. Baqjanmyn ǵoı baıaǵy. Tamdybulaqtaǵy. Toqtybaevtarmyz. Úılený toıymyzda bir aqyn aǵaımen birge bolǵansyzdar. Sóılegensizder.Endi-endi esimizge túsińkiregendeı. Elester emis-emis kórinis bergendeı. Jadymyzdy jańǵyrttyq. Baqjan balanyń sonshalyqty egde tartyp ketkenine kúrsindik. Bildirmegen keıiptiń betperdesin kıdik. Kúlimsiredik. Jaı-jaǵdaıyn, aýyl-aımaǵyn, bala-shaǵasyn suradyq.Tórt-bes perzenti bar eken. Tuńǵysh qyzy men úlken uly Qarataýda kórinedi. Qarapaıym, qara jumysta. Odan keıingi eki uly da aýyl mańaıynda. «Eki qolǵa – bir kúrek», deıtuǵyndaı tirlikte. Balalarynyń bári beınetten qashqan emes. Qashpaıdy da. Adal eńbekpen, mańdaı termen kúneltip jatqan jaǵdaılary bar. Alla bergen alty-jeti nemere ósip keledi.Baıaǵy bala Baqjanyńyz osylaısha birsypyra syr shertti. Biz de bilgenimizdi aıtyp otyrmyz. Saıyp kelgende, myna dúnıe-álemdi, Jer-Anany áýeli Alla, sonsoń tek tıtan tulǵalar, asa iri alyptar, bıiktegiler men bıliktegiler ǵana emes, negizinen qarapaıym adamdar, qalyń buqara halyq, qatardaǵy, qara jumys atqaratyndardyń aq peıili, aq júregi, adal nıeti ustap tur emes pe? Dep betine qaraımyz-aı. Tamdybulaqtan taý asyp, tas basyp jetken Toqtybaevtyń totyqqan turpatyna qyzyqqandaı kózqaras tanytyp.– Aǵa, – dedi kenet úni qumyǵyp, áldeneden qaımyqqandaı janarlaryn taıdyryp áketken Baqjan. – Ýaqytyńyzdy almaıyn. Sizge bir sharýamen kelip em. On oılanyp, júz tolǵanyp. Uıat bolsa da. Bárimiz jabylyp júrip, ázer degende kenje qyzymyzdy oqytqan ek. Bizden de bir oqyǵan adam, joǵary bilimdi maman shyqsynshy dep. Eki jyl boldy bitirgenine. Qaıda barsa da, qabyldamaıdy. Búkil aýdan kóleminde bizdiń qyzdyń mamandyǵy boıynsha talaı-talaı oryndardyń bosaǵanyn, talaı-talaı qyzdardyń qabyldanǵanyn júdá jaqsy bilemiz. Biraq bizdiń qyzdy almaıdy. Sheshesiniń shashy aǵaryp bitti. Birdeńe berý kerek eken deıdi. Júdá joq emespiz, biraz qara-quramyz bar. Kimge, qalaı berýdiń retin tappaımyz. Túsinesiz ǵoı siz. Bizdi. Aýdanǵa aıta alasyz ba? Beretinin berer em…Sol kúni tús aýa taǵy bireý esik qaqqan. Kirgen. Áp-ádemi, symbatty kelinshek. Balzak deıtuǵyn ǵajaıyp jazýshy tamsanatyn, tamyljyǵan jastaǵy áıel. Aqylyna kórki saı, búkil bolmys-bitimi mináıi mán-mazmun mánzeldes. Qylyǵy da joq emes. Deıtindeı.– Moıyndańyz, aǵa-a-a. Tanymadyńyz, á. Tanymadyńyz, aǵa-a-a! – deıdi ádeppen ǵana erkeleı, erkin sóılep. – Baıaǵyda osy Shymkent pedınstıtýtynda «nól trı» deıtin stavkamen sabaq bergensiz. Leksııańyzda tyrnaǵymdy boıap otyrǵanymdy baıqap qoıyp, birtalaı ýaqytyńyzdy maǵan arnap, ázil-shynyńyzdy aralastyryp, maqtamen baýyzdaǵansyz. Sodan keıin sabaq ústinde saýsaǵyma eshqashan qaramaýǵa aınalǵam, aǵa-a-a.Zúmiret degen qyz edi bul. О́te jaqsy oqyǵan. Qyzyl dıplom alǵan. Balaly-shaǵaly bopty. Kúıeý bala qatardaǵy, qarapaıymdaý qyzmette kórinedi. О́zi úlken mektep-gımnazııa dırektorynyń orynbasary eken. Shymkentińizge jap-jaqyn, qalaǵa bergisiz aýdandardyń birinde.– О́zińizdi teledıdardan jıi-jıi kórip turamyz, – dedi Zúmiret. – «Amanbysyz, aǵaı!», desek, júdá qaramaısyz ǵoı «kók sandyqtan» sóılegenińizde. Ýaqytyńyz altynnan qymbat ekenin bilemiz. Bir sharýamen kelip em. Qazaqpyz, osyndaıda ǵana izdeımiz. Mektep-gımnazııanyń dırektorlyǵyna qaıdaǵy bir bilimsiz, biliksiz, shiltireńbaıdy qoımaqshy. Ekeýmizdi qaı jaǵynan bolsyn jarystyryp, salystyryp baıqasynshy basshylar. Dırektorlyqqa sonshalyqty qumar da emespin. Balalardan, bolashaqtan obal, aǵa-a-a. Bizdiń baıyrǵy birer muǵalim kisiler keńese kele sizge jolyqqanymdy qalady. Aýdanymyzdyń ákimi ózińizdi qatty qurmetteıdi desedi. Balalardy aıaıdy asyl ustazdar. Bir «yzbanogy» jetip jatyr desedi. Aǵa, aıyp etpeńiz. Beretinin bermeseń… Qıyn desedi. Ákimge… Beretinin berer em…– Aınalaıyn Zúmiret qaraǵym, osy jasyma deıin birde-bir ákimge birde-bir ret mundaı máseleni mánistegen emespin. Aıtpaıtyn da shyǵarmyn ondaıdy. Renjimegin.– Báse-báse, bilip edim týra osylaı bolaryn. Sezip edim sizdiń ózgermeıtinińizdi. Qatyp qalatynyńyzdy. Amal qansha. Álgi áńgúdik beretinin berip, mektep basqarsa, ne ońar ekenbiz, aǵa. Aman júrińiz.Jasyratyny joq, osyndaı adamdar da kep turady. Sizdiń tilshińizge. «Beretinin bermeseń…» desedi. «Beretinin berer em…» deıdi. Sizdi qaıdam, osy sózderge etimiz úırenbeı-aq qoıdy. Betimiz dý ete túsedi.Siz de estimedim deı almaısyz. Kóp estısiz. Moıyndańyz. «О́zge jurttan qazaqtyń sózi uzyn». Degendi danyshpan Abaı aıtqan. Eldiń emes, jeldiń sózi deı turǵanyńyzben, myna tómendegishe pikirlerge qulaq qoımaqqa májbúrsiz. «Beretinin berer em…». «Búginde para alatyndarǵa emes, almaıtyndarǵa kúletinge ketkenbiz». «Beretinin bermeseń, basyńdy tyǵý qıyn». «Beretinin beripti». «Alatynyn alypty». «Pálen júz myńyn pálenshege, túgen júz myńyn túgenshege beripti», «Osydan bir jyl buryn ótkizgenderi ózin-ózi aqtapty, anaý orynǵa qonjıypty», «Kedendegi kókesi ketken soń mynanyń mazasy qashypty». «Anaý aıryqsha departamenttiń jaı mamany bolý úshin-aq on myń dollar páre beretin bopty». «Jartysyn bergen eken, jarty jyl kútesiń depti». «Anaý kryshasy kúshti áıel alǵash júdá syzylyp júrýshi edi, alady eken. Anaý oryn úshin anaý jigitten jeti myń surapty». «Qalada mektep dırektorlyǵynyń orny taǵy qymbattapty». «О́rtten qorǵaý men dertten qorǵaýlardyń «stavkalary» aspanda ǵoı qazir». «Tym-tym tereńdep barasyńdar, qoısańdarshy endi». «Almasyna qoımaıtyn ózimiz emespiz be?» «Naryqtyq qatynas, rynok retteıdi bárin de. Birte-birte». «Oıbaı-aý, sol birte-birteń bizge jetkenshe, túte-tútemiz shyǵyp biter…»Minekıińiz, osylaısha uza-a-aq jalǵastyra berýge bolady. Kúndelikti áńgime-dúkender ústinde, qonaqqa barǵanda, meıman shaqyrǵanda, «gáp» dep atalatyn basqosýlarda, kez kelgen kishili-úlkendi dastarqandardyń basynda, jaı monshalar men jaınaǵan saýnalarda, qalaısyz ba, qalamaısyz ba, kútken jáne kútpegen jerden kúbir-kúpsiń men sybyr-sypsyń bastalyp kep-kep ketkende she, negizgi taqyryp joǵarydaǵydaı jaǵdaılardyń tóńireginde órbıtinin joqqa shyǵara almaısyz.Kim ne demeıdi, adam bolǵan soń aıtady, kóptiń arasynan kókezýler tabylady, tek kemshilikti ǵana kóretinderdiń jelbýaz pikirleri ǵoı, tyrnaq astynan kir izdeıtinderdiń ósekten basqa sharýasy joq. Adal eken, aqıqatshyl, shynshyl eken, naqtylap, faktilep, aktilep, attaryn atasyn, dáleldesin. Deýshilerdiki de durys-aq shyǵar. Desek te, atalmysh aýrýymyzdyń asqynyp bara jatqany ras qoı? Ras. Jasyryp-jappalyq. Qoǵamymyzda qońyrsyp ketken kesapattar az emes. Sanamyzdyń sansyraǵan, sapasyzdanǵan qattary qabat-qabat. Aqsha-qudaıǵa ashyq tabynýshylar júzdep emes, myńdap sanalar. Úlkendi-kishili, irili-usaqty, joǵaryly-tómendi. Býyn-býnaqtarda. Túrli tarmaqtarda. Mekeme-mekenderde. Keńse-kóshelerde.Ásirese, ákimdik júıeńiz, ákimderińiz jóninde «jyrlanatyn» jóndi-jónsiz oı-pikirler jıirek. Ákim shirkinderge de ońaı emes-aý. Obaly neshik, olar toqsanynshy jyldaryńyzdan bermen qarata aýyr júktiń bar-barshasyn arqalap, ıyqtaryna artyp, aıanbaı órge tartyp-aq keledi. Elińiz ben jerińiz, qalańyz ben dalańyz kóriktenip-kórkeıse, memleketińiz búgingideı bıikterge kóterilip úlgerse, eń aldymen Elbasyńyz, sonsoń, árıne, ákimder eńbeginiń eresendigi. Sonymen birge, ákimdik júıeńizdiń, ákimdik deıtuǵyn qyzmettiń býy altynnyń býynan beter býyrqanyp, bar-barsha býyn-býnaqtardy býyndyryp alǵandaıyn jaǵdaılar da joq deı almaısyz.«Beretinin bermeseń…», «Beretinin berer em…» aýrýynyń asqynǵan jaqtary da osy ákimderdiń aınala-tóńireginde tutasatynyn túsiniksiz deýge áddińiz kem-dúr. «Komandalyq» ádis kesepatqa aınalǵan jerler jetip-artylady. Kadrlar irikteý men taǵaıyndaýda memleketshildikti, elshildikti, otanshyldyqty oılaý emes, keleshekti kemeldikpen kózdeý emes, kóreshekti ǵana kúıttep, tek ózine, ózderine ólerdeı berilgenderdi, «beretinin berip turatyndardy», «naýasha quıatyn» qulqyndylardy ósiretin ózimshildik dert dendedi. Kópke topyraq shashpaısyz, álbette. Alaıda, áldebir ákimderdiń, keıbir kadrlardyń deńgeıi, bilim-biligi, peıil-pıǵyly, nysap-nıeti, áreket-qareketi, minez-qulqy, bolmys-bitimi, dúnıetanymy týrasynda tereńirek oılanyp baıqasańyz, birtalaı nársege kózińiz jetedi.Onshaqty jyldaı buryn bir oblysta áńgime gý ete túsken. Bir kadr asa úlken aýdanǵa ákim bolý úshin úsh júz birdeńe myń dollar shyǵyndanypty desti. Halyqtan eshteńe jasyra almaısyń. Túptiń-túbinde bári anyqtalady. Ashylady. Álgi áńgimege óz basymyz sengen joqpyz. Birde sol aýdandaǵy jaı ǵana, qońyrtóbel qyzmette júrgen joldasymyz syr shertti. «Men de senbeýshi edim. Shaqyrdy. Bardym. Qatardaǵy, qarapaıym bólimge bastyq bolýdy usyndy. Osynsha myń dollar ákelesiń dedi. Shoshyp kettim. Ondaı aqsham bolsa, jurt sekildi jer alyp, jeke tirlik ashpaımyn ba?! Aqshany sonshama ashyq jáne sonshama naqtylap suraǵanyna, sumdyq qatty kúrsingenine qaraǵanda she, oblystaǵy úlkenge bergen úsh júz birdeńe myńyn jınaı almaı qınalyp, qaıǵyryp júrgenine anyq kózim jetti», – dedi álgi dosymyz. Aqıqatyn Alla biledi. Bul – burynyraqtaǵy oqıǵa. Al byltyr ǵana jáne bir oblystan «qyzyqty» hıkaıa estidik. О́tirikten alystaý, alpysty alqymdaǵan kisińiz: «Bir ákimniń syrlasynan estidim. Bes júz myń dollar shyǵyndanypty. Beretinin berer em dep júrýshi edi. Beripti. Biraq bir jyl kútipti», – de-e-ep otyr.Jekeleı jeý, jekeleı alý, jekeleı satylý degenderińiz bir bólek. Al 2006 jylǵy jyp-jyly kúzińizde ár oblysta úsh-tórt aýdannyń ákimderin saılaý jóninde eksperıment ótkizdik qoı. Minekıińiz, sonda ujymdyq jeýdiń, uıymdasyp alýdyń, sybaılasa satylýdyń «kókeleri» kórindi. Keı-keı óńirler men bázbir aımaqtarda aýdandyq jáne qalalyq máslıhattardyń depýtattary top-tobymen opyr-topyr satyldy. Mansapqa qunyqqan qaltalylar beretinin berdi. Máslıhattardaǵylar «komandalarymen» aldy. Barlyq aýdanda nemese qalada emes, árıne. Birqatarlarynda tap osylaı boldy. Teksizdik taırańdady. Eserlik esirdi. Satylǵandar «semirdi». Oı-sanalar oırandaldy. Qarapaıym, qatardaǵy adamdar qaıran qaldy. Esil eksperıment aqtalmady. Bir táýiri, Elbasy da, el de ákimderdi aýdandyq nemese qalalyq máslıhattardyń saılaǵany muqym-múlde jónsiz dep tapty. Qazekem úshin qazirshe ákimderdi saılaǵan emes, taǵaıyndaǵan durys ekendigi taǵy da aıqyn dáleldendi. Árıne, taǵaıyndaýda hám tektilik kerek-dúr.Oıhoı, bu qazaqtyń basynan nebir zamandar ótken ǵoı. Otarlanbaı, butarlanbaı, búlinbeı de bólinbeı turǵan ǵasyrlardaǵy, tektilik tozbaı, adamdyq azbaı, qulqyndar qozbaı turǵan kezderdegi kıelilik pen qasıettilik, aqıqatshyldyq pen ádilettilik haqynda dúldúlderińiz ben bulbuldaryńyz qalaı-qalaı jyrlaýshy edi?! Ábýbákir Kerderi búı depti: «Burynǵy ótken bıler sondaı edi; Qaq jarǵan qara qyldy qandaı edi. Qunyǵyp dúnııaǵa jol aıtpaǵan; Aqyly janyp turǵan shamdaı edi. Demegen – bireý alys, bireý jaqyn; О́kshesi aýmaıtuǵyn tamdaı edi!»Kórdińiz be?! Jalpy jemqorlyq, paraqorlyq adam men shaıtan jaralǵaly beri birge kele jatqan shyǵar. Alaıda, Alash balasy úshin olardyń arasat-alapatqa aınalǵany – otarshyldar oıranynyń, sheneýniktik shen-shekpendi ımperııanyń ákelgen álegi. Álsin-álsin obadaıyn opyratyn, sheshekteıtin shetinetetin, dembil-dembil dertetin derti. Súıeksińdi syrqat qazir de qoǵamyńyzdyń tula boıyn syrqyrata syzdatyp tur. Dembil-dembil dertetin dertten Elbasymyz talaı-talaı saqtandyrdy. Tazarýǵa únemi úndep-aq keledi. Táýelsizdiktiń jetinshi jyly shyǵar, qanaǵatsyzdyqqa, qunyǵýǵa aýyńqyraǵandarǵa aıaýsyz túrde aıtqan. Shetterińnen jetektep aparyp jaýapqa tartýǵa bolady, tartynyńdar degeni esimizde.Sizdiń tilshińiz bir oblystaǵy bir ájeptáýir basshyny táp-táýir qurmetteýshi edi. Burynnan-aq. Ishki mádenıeti, salystyrmaly túrde alǵandaǵy adaldyǵy alǵa shyǵyp turatyn. Tynym tappaıtyn kadrlardyń qatarynda. Izdenimpaz. Sergek. Zamanaýı oı men istiń adamy. Keıingi jyldary syrty burynǵydaı bolǵanymen, pıǵyl-peıili tanymastaı ózgerip ketti. Bosaǵan oryndardyń bárine tek «óz adamdaryn» topyrlatyp tyǵa beretinge aınaldy. Olar sol oryndarǵa laıyq bolsa, jumystaryn alyp ketse, rızasyz-aý. Álgi «kadrlary» ózderin «ósirgen» kisige ótirik kólgirsı me, jaǵympazdyqty jan-jaqty meńgergender me, óńirde jıi aıtylatyndaı-aq, «ótisteri bar ma», áıteýir, tańǵalasyz tipti. Sana sapasyn sergeldeńge salatyn suryptaǵylar túrli-túrli ǵoı. Qaı-qaı deńgeıdegi basshylaryńyz da eń aldymen elshildikti, memleketshildikti, ultjandylyqty tý etip ustaýǵa mindetti. «О́z adamdaryn», «óz kadrlaryn», «ózine berilgenderdi» ósirsin-aq. Biraq olardan ozyq, olardan qabiletti, olardan talantty, elge, memleketke, keleshekke paıdaly «ózge», «basqa» kadrlardy qatar qoıyp baıqaýy, baǵalaýy kerek emes pe? Al endi mundaılardan basqashalaý bireýleri bar. Máseleńkı, talaı-talaı mańyzdy mekemelerdiń, ásirese, aýrýhanalardyń basshylary ózge ulttardyń óte-móte ójeń, óte-móte órkókirek ókilderin shekten tys kóbeıtip jiberedi. «Shekten tys» degendi shegelep otyrǵanymyzda gáp bar. Bir aýrýhanada taǵy tańyrqadyq. Em-dom bólmesinde tolyp otyr eken. Medbıkeler. Bireýlerinen jón surasaq, teris burylady. Ekinshisinen dárigerdiń qaıda ekenin bilgimiz keldi. Dalaǵa qaraıdy. Terezeden. Eriksizden renjińkirep, kýáligimizdi kórsetip, ádepsizdikterin eskertýge týra keldi. Qatardaǵy hırýrg inimizge ıek qaǵyp: «Kóbeıtip jibergensizder me, qalaı?» dep ázil-shynyn aralastyrdyq. Inimiz kúrsindi. Sonsoń kúlimsiredi. «Bizdiń qaryndastardyń áke-sheshelerine qaraǵanda bulardyń áke-shesheleri beretinderin kóbirek beretin bolar, áıtpese…» dedi.Allaǵa shúkirshilik. Táýelsizdikke táýbe. Baıtaǵyńyzda baıyptylyq, baısaldylyq, turaqtylyq, ultaralyq tatýlyq oıdaǵydaı. Ornyqty. Osylaı bola bergeı. Degenmen, nebir-nebir tuǵyrly tulǵalarymyz, qaıran qaıratkerlerimiz ulttyń qamy, qazaqtyń haqy týraly máseleni qaıta-qaıta beker-bosqa kóterip jatqan joq-aý. «Memlekettik tildi ári ıterip, beri ıterip júrgende, basqa ult ókilderi de qazaq tili men ádebıetinen sabaq bere bastady. Keleshekte memlekettik jaýapty oryndarǵa solar jaıǵasyp, ańqaý qazaq dalada qalyp júre me dep qorqamyn», dep jazdy daryndy bir aǵamyz biraz buryn. «Egemen Qazaqstanda». «Aǵataı-aý, qorqynyshyńyz oryndy-aq. Alaıda, tilimizdi meńgerýmen jaıǵasqany meıli, keı salalarda aqshasy men basqasy arqyly basymdanyp bara jatqany, sol Aqsha-qudaıǵa qazaq basshylardyń oılanbaı satylatyny qaýiptirek, qorqynyshtyraq emes pe?!» degiń keledi. Ánebir jyldary ánebir ulttyń buzaqylary qazekemniń balalaryn qorlaǵanda she, qazaqtardyń polıseılerin, prokýrorlary men sottaryn satyp alatynymyzǵa sengendikten saırandap-taırańdaımyz degendi meńzemep pe edi. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Táken Álimqulov sırek sózýarlanar sátterinde: «Zátkiden zarar tartar, zar ıler zaman keler. Sodan aman ótseńder, adam bop ketersińder», deıtin. Zátki degeni – vzıatka. Para. Bizdiń jyly jaqta «páre» dep jińishkerte jumsartyp áspetteıdi.Qaıbir jyly osy Ońtústigińizge kelgen sý jańa ákim sý jańa, batyl oıyn bildirgen. «Men taza, adal, jas kadrlardy ósiremin», degen. Ishinara iriktep, azdap-azdap adalyraq, ádilirekterden de ósirgen. Alaıda, adalyraq, ádilirek, tazaraq jas kadrlar kóp isteı almady. «Isteı almady» ma, álde «istetpester» istetpedi me, bul – óz aldyna bólek gáp, basqasha kep.Byltyr kórshiles, enshiles eldiń ereksheleý saıasatker qaıratkeri: «Bizdiń Reseıde birtalaı salada para bermeı jáne para almaı kún kórý múlde múmkin bolmaı barady», dep maǵlumdady. Reseıińiz alyp el, alpaýyt memleket. Eki júz mıllıonǵa tarta halqy bar. Asa alyp ta zor denege aýrýdyń qandaıy da qater tóndire almas. Al biz on alty ǵana mıllıonbyz. Qazaq tipti az-aq. Abaılamasaq, op-ońaı mazaqqa aınalyp, orǵa jyǵylamyz. Alash jurtyna qorǵana bilmek, bir-birin qorǵaı bilmek kerek. Sonymen birge bir-birine de, ózgelerge de joǵary jaýapkershilik pen taza talapshyldyq qajet. Memleketshildikti, ádiletshildikti, ásirese, bizdiń elge paraqorlyq pen jemqorlyqtyń, saıyp kelgende, kórsoqyrlyqtyń qurdymdaryna jutqyzyp «oınaýǵa» bolmaıdy. Bıliktiń barlyq býyndaryndaǵylar, bıznestiń bıigindegiler, barsha baı-baǵlandar Alash ardaqtylarynyń asyl muralarynan, úlgi-ónegelerinen úırenýge paryzdar. Oqyp-toqyp, qoldanýǵa qaryzdar. Ahmet Baıtursynulynyń «Erteń úshin» erejesin. Álıhan Bókeıhannyń «Qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaspyn» qaǵıdasyn. Júsipbek Aımaýytovtyń «Mendik men, menshik men, áleýmettik men jáne ahlaǵy álsizdiktiń asa qaýiptiligi týraly» tujyrymdamasyn.Elbasymyz eki-úsh jyl buryn jer satý, jer bólý, jer paıdalaný jaıynan jan-jaqty saqtandyrdy. Túrli-túrli memlekettik qyzmet bıikterindegilerdiń, joǵary laýazymdylardyń, ásirese, ákimdik áıdik belesterdegilerdiń betperdelenip alyp, bızneske qunyǵýy qıyn qıyrlarǵa áketetinin ereksheleı eskertti. О́kinishke qaraı, qanaǵatsyzdyqtyń qaǵynyp, qabynýynan aıyǵa almaı kelemiz. Nebir iri-iri dókeılerińizdiń, áýelegen ákimderińiz ben olardyń «ońtaılanǵan» orynbasarlarynyń, úlkendi-kishili depýtattaryńyzdyń peıil-pıǵyldary men áreketterinen qalyń buqara halyqtyń qamynan góri betperdeli bıznesterin ondaǵan, tipti júzdegen ese artyq oılaıtyn psıhologııa baıqalyp qala beredi. Shirkin-aı, eki-úsh ese artyq qamdasa da jeter edi-aý. Deısiń. Álbette, bar bolǵanǵa, baı bolǵanǵa ne jetsin. Naryqtyń, rynoktyń zańyn túsingen abzal. Sosıalızmniń ortaq ógizinen aryldyq. Taıqymańdaı teńgermeshilikten qutyldyq. Shúkir. Ortaq ógizden ońasha buzaýlarǵa, jekemenshikke, kapıtalızmge kóshýdemiz. Báribir, qatardaǵy, qalyń buqaranyń, qarapaıym halyqtyń haqy – basty arna bolmaǵy lázim. Ásirese, qazaqtaıyn kórkemnıetti ultyńyz ben jurtyńyz úshin. Kórkemnıetti, qatardaǵy qazekemniń kóbinese: «Myń da bir rahmet. Elbasyǵa. Jol salyndy. Taza aýyz sý keldi. Jańa mektep ǵajaıyp. Tek…» dep kidiristep qalatyny ras. «Beretinin bermeseń…» men «Beretinin berer emdi…» aıta almaı kúmiljigeni ǵoı.Byltyr she, Senatyńyzdaǵy Oralbaı Ábdikárimov halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵy ospadarsyzdyq jaıyn, otyz myń teńgelik «zátki» jaǵdaıyn jalpaq jurtqa jaıyp saldy. Árkim árqalaı joryp, san-saqqa júgirtti. Orekeńdiki jaı janaıqaı emes. Ol kisini baıaǵydan bilemiz. Toqsan úshinshi jyldyń mamyrajaı mamyrynda Ordabasy taýynda Táýelsiz Qazaqstannyń uly jıyny ótken. Sonyń ázirligi kezinde kelgen. Prezıdent Ákimshiliginiń bildeı bólimin basqarady eken. Daıyndyǵymyzdy kórgen. Shyn sóıleıtin, shynaıylyqty baǵalaıtyn, sypaıy kisi ekendigine kózimiz jetken. Sodan beri syrttaı syılaımyz. Rahmet Orekeńe. Osyndaı senatorlardyń baryna shúkirshilik. Álgindeı ortalyqtardaǵy ospadarsyzdyqtardy kúndelikti kórip, renjıtinder kóp-aq. Buryndary barlyq jaǵymsyz nárseler Ońtústikten bastalady deýshi edi Shymkentti shylı jaqtyrmaıtyn keıbireýler. Osy kúni Ońtústigińizdiń «párelerin» on orap alatyn «bále-bátirler» basqa jaqtarda da jetip-artylardaı.Biraz buryn «Egemen Qazaqstannan» bir dúnıe oqyǵanbyz. Onda naǵyz sýretkerlerdiń aıtýynda da, jazýynda da, túptep kelgende, bárinen buryn týǵan halqynyń, ózi janyndaı jaqsy kóretin, jolynda qurban bolýǵa daıyn halqynyń abyroıyn asqaqtatý, básin bıiktetý maqsaty turatyny dáleldene dáıektelip, júrekjardy yqylaspen jazylǵan. Shynynda da bizdiń týǵan halqymyzdyń ǵajap qasıetteri, ǵajaıyp salt-dástúrleri, kórkemnıeti tańǵalarlyq qoı. Álgi maqaladaǵy mysalǵa keltirilgen sýretkerlerdiń suńǵylalyǵyna hám súısinip, basyńyzdy ıesiz.Muhammed paıǵambarymyz ǵaleıhısálem: «Bir-birińe syılyq berińder. Sonda aralaryńda súıispenshilik oıanady», deıdi hadısinde. Qaıran qazekem syılasýdan, syılyq berýden, syı jasaýdan, qoshemet-qurmet kórsetpekten, qonaq kútpekten, at mingizip, shapan jappaqtan, taǵysyn-taǵy tartý-taralǵylardy úıip-tógip, tipti úıir-úıir jylqyny aldyńyzǵa salyp aıdatyp jibermekten eshqashan kendelik kórsetpegen. Sóıte tura satqyndyqty, satylmaqty, jandaıshaptyqty, jaǵympazdyqty jekkórgen. Malyn janynyń, janyn arynyń sadaǵasyna balaǵan. Paraqorlyq pen jemqorlyqty qorlyq sanaǵan. Teksizdik dep túsingen. Paraqorlyq, jalaqorlyq, jalmańdyq pen jylmańdyq, ar-uıatty aıaqqa taptap, mansap pen shen-shekpendi, oqaly orden men medaldi, laýazym men dárejeni satyp alýshylyq negizinen, joǵaryda meńzegenimizdeı, otarshyldyqtyń, basqynshylyqtyń merezderi. Buǵaýdan, bodandyqtan bosandyq. Endi rýh pen namysty tazartý – paryz. Moıyndamaqqa moınymyz jar bermegenmen, bári birte-birte retteledi dep júregimizdi jubatqanymyzben, dástúrleri men danalyǵyn, kórkemnıetin keremet kúıde saqtap kele jatqan ultymyzdyń bolmysyn qansha maqtan etkenimizben, «beretinin bermeseń…» jáne «beretinin berer emnen» bastalyp, tym tereń qurdymdarǵa tartatyn psıhologııanyń beleń alyp, qorqaý qubylystardyń jappaı jaılap ketýi qorqynyshty ekenin jasyrǵymyz joq. Taǵy da Muhammed paıǵambarymyz ǵaleıhısálem: «Ýallahı, kimde-kim para alsa, mindetti túrde qııamet kúni Allanyń aldyna alǵanyn moınyna asqan kúıinde shyǵady» (Mýslım. Imara, 26), deıdi. Oıpyraı, qanshama myńdaǵan moıyndaryńyz alǵanyn kótere alar ma eken…Ánekıińiz, sizdiń tilshińizdiń esigi taǵy qaǵyldy. Sózimizdiń basynda sýretteńkiregen, Tamdybulaqtan taý asyp, tas basyp jetken Toqtybaev tárizdes taǵy bir beıtanys kisi kirdi. Nemeresi talantty kórinedi. Segizinshi synyptan óleń jazady eken. Ne aqyn, ne ǵalym bolady dep armandap júripti. Alpys bestegi atasy. Sóıtse, daryndy bala «alys-julyspen, jaǵa jyrtyspen, jabaıylaý ótken» biryńǵaı testińizden tómen ball alǵaly aýyryp, jatyp qapty. «Qaıtsem eken?» dep qınalady qarapaıym zeınetker.Kenet kóz aldymyzǵa Sultanmahmutyńyz keldi. Túnde ǵana Toraıǵyrovtyń qos tomdyǵyn qaıta qaraǵanbyz. Sonyń áseri shyǵar, sirá. Ol-daǵy daryny zor aqyn edi. «Aıqapqa» jazǵan hatynda: «Mynaý biraz sózime jýrnalyńyzdan oryn berseńiz eken. Men ózim Semeı oblysyna qaraǵan Baıanaýyl mańyndaǵy Aqbettaý bolysyndaǵy bir paqyr adamnyń balasy edim. Ǵylym izdeýge armanym bolsa da, dármenim bolmaı…» dep jazǵan. Sheke shyńyldaǵandaı. Sol Sultanmahmutyńyz «Tarbaǵataıǵa hatynda» búı degen: «Men ózim jumasyna eki ǵana obed etem (et tatam), qur shaı men nan. Kıim alǵanym joq…» Sol Sultanmahmutyńyz oqý men bilim izdep, sharq urdy. Qý joqshylyq jolyn kesti. Kúrk-kúrk jótelgen kúıi jıyrma jeti jasynda julyny úzilip, jer tompaıtty… Biraq, báribir, qazaq jyrynyń aspanynda, qazaq ádebıetiniń kóginde juldyzy jarqyrap tur. «Qarańǵy qazaq kógine; О́rmelep shyǵyp, kún bolam. Qarańǵylyqtyń kegine; Kún bolmaǵanda, kim bolam?!» degen. Qazaq óleńiniń sultany. Aı, arman-aı, arman-aı. Beý, zaman-aı, zaman-aı. Taǵy da jıyrma jeti jas jasaǵanda she?!Ol kezde, otarshyldyq qursaýlaǵan qazaq dalasynda, Toraıǵyrovtyń tusynda qazaqtyń kógi de, kóńili de, ómiri de qarańǵy, qapas edi. Qudaıǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe, qazir bári basqasha. Ol kezde, jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Alash ardaqtylary «Oıan, qazaq!» degen. Búginde, jıyrma birinshi ǵasyryńyzdyń basyndaǵy oıaý qazaqqa «Oılan, qazaq!» deıtuǵyndaı jaǵdaıattar da joq emes. Eń bastysy, Alash ardaqtysy Ahmet aǵamyzdyń: «Erteń úshin» erejesin esten shyǵarmaıyq.Marhabat BAIǴUT.Shymkent.