Kúı qudireti
Ejelden Naryn eli kúıge bekim,
Balasy qarshadaıdan úırenetin.
Zamannyń shubar kúni tutylǵanda,
Qazaqqa demeý bolyp kúı keletin.
Kúı qudireti
Ejelden Naryn eli kúıge bekim,
Balasy qarshadaıdan úırenetin.
Zamannyń shubar kúni tutylǵanda,
Qazaqqa demeý bolyp kúı keletin.
Kúı tartqan danasy da, balasy da,
Kúı tartqan handary da, qarasy da.
Qudiretti kúı atasy Qurmanǵazy
Arnady eki kúıin anasyna.
Kúılerge altyn arqaý –
El erligi,
Ultymnyń parasaty,
Kemeldigi.
Keýdede sáýlesi bar adam bolsa,
Shym-shymdap tartyp
keter tereńdigi.
Kúı sazy
Qııalyńmen jarysady,
Bir quldılap,
Bıikke taǵy ushady.
Tyńdaǵan jan
О́tkenim, Búginimmen,
Tipti, Erteńimmen de tanysady.
Otyramyz tarıhty eske alyp ta:
Kórmeppiz zamanadan kesh qalyp ta.
… Qos shekten
Kúmbirletip kúı tógetin
Uly óner
Bolmaı shyqty esh halyqta!
Jorǵa Jetpis
Kún keshtim:
Kesh – oılantyp,
Tań – kúldirip.
Alpysym,
Qolyń bulǵap,
Qaldyń kúlip.
Senimen qımaı-qımaı qoshtastym da,
Jetpis atty jorǵaǵa
Aldym minip.
Qazanatym boldy bul
Jolda synar,
Elpildeıdi
Qularda dóń basynan.
Shańda bir
Jele jortar jortaǵy bar
Kádimgideı jańylyp
Jorǵasynan.
Ýa, Jetpisim!
Janyma jaıly keldiń!
Sere shyǵar qazydaı
Maıly keldiń.
Taqymymda –
Shabyttyń Shańqanbozy,
Kúmis sándi er-turman –
Saıly keldiń!
Ázer-ázer jettim-aý bul kezime,
Erekshe nur quıǵandaı kún kózi de.
Ańsaǵan, armandaǵan ómir-baqı
О́z erkim
Endi ǵana tıdi ózime.
Deı alman:
Emin-erkin saldym oınaq,
Kúrestim
Otbasynyń qamyn jaıǵap.
Júrdim men apy kirip, kúpi shyǵyp,
Jastaıymnan bir tilim
nanymdy oılap.
Adamnyń kórdim teksiz, tektisin de.
Talaı syr máńgi oryn tepti ishimde.
Myń shúkir:
Alańsyz bir jyr jazýǵa
Múmkindik boldy áıteýir Jetpisimde.
Kez ótti biz kúızelgen, biz aryǵan.
Qutylyp tapshylyqtyń tuzaǵynan,
Kózimiz endi ashylyp kele jatyr,
Qudaıym súıindirgeı uzaǵynan.
Týǵan Elim!
Jaıqalǵan Báıteregim,
Jyryma
Saıasynda oı teremin.
Taǵdyrym
Jetpiste de
Jyr jazýǵa
Keńshilik etpegende qaıter edim?!
Jyl basy
Sonaý baǵy zamanda,
Din amanda,
Tezine salyp Taǵdyr synaǵanda
Tatý túrki mereıi ústem bolyp,
Has dushpany qansyrap jylaǵanda;
Dáýirdiń tartyp minip shoqtyǵynan
Qan jemegen baraǵy toqtyǵynan,
Tatý túrki bastaryn ımegen de,
Dushpanyn saz balshyqtaı ılegen de,
Ie bop, at-tuıaǵyn jetken jerge
Aıbarmen aspan astyn bılegende;
Bólengen betegeli bel saǵymǵa,
Zeńbirek qahar shashpaı jer sharynda,
Qarýy:
Sadaq,
Semser,
Súńgi bolyp,
Halyqtar múmkindigi teń shaǵynda;
Jyraýlar hıssalaryn tolǵaǵanda,
Túrkiler tatý bolǵan sol zamanda
Boztorǵaı qoı ústine jumyrtqalap
Qaraǵaı basyn shortan shalmaǵanda;
On ese kúshti jaýy jeńilgende
Masaırap,
Kóterilgen kóńil demde.
Dalasyna erkelep er babalar
Saırandap,
Saf aýaǵa semirgende;
Ázelden myqtylardy jaqtyrǵan ba,
Sonda da aldarynda taq turǵanda
Aıbynyp aıbynynan kóshpeliniń
Talaılar tastan qorǵan soqtyrǵanda;
«Kók táńiri nurynan taralǵanbyz,
Joryqtardan jeńispen oralǵanbyz,
Tek qorqaqtar soǵady qorǵandardy,
Biz solardy buzýǵa jaralǵanbyz!»
Degen kezde túrkiler óktem edi –
Ol zamanda jyl basy – kóktem edi.
Rahmanyn tókken Alla tatý jurtqa.
Bul kezde ol dáýrenniń joq deregi.
Ańdamaı meımanasy tasyǵanyn,
Araz bop túrkilerdiń jasyǵanyn,
О́zara jaýlasqanyn Álem kórdi.
Ázelden alaýyzdyń bási málim.
San ǵasyr esen ótken san synaqtan
Myqtylar birin-biri qansyratqan.
Úsh márte Aqsaq shaýyp Toqtamysty
Aqsaq Altyn Ordany sansyratqan.
Sodan túrki kóńili jaılanbady,
Basynan qapııada taıǵan baǵy.
Balaqtaǵy bıt órlep basqa shyqty,
Kemesi órge júzbeı qaırańdady.
Músápir kúıge túsip baıaǵyda,
Súıenip bodandyqtyń taıaǵyna,
Qarań kún keshken solaı túrki jurty
Qys bolyp
Jyldyń basy, aıaǵy da.
… Baǵy kúnde jyl basy kóktem edi,
Ol zamanda túrkiler óktem edi.
Bul kezde –
Báldý-báldý bári ótirik –
Sol darqan zamandardyń joq deregi…
Qazaqy tirlik
Ońasha baryp taý jaqqa,
Saıajaıymda,
Baý-baqta
Qalamym túspeı qolymnan,
Irgemdi saldym aýlaqqa.
Múlgıdi mańaı.
Tún basqan.
Jyr jazǵan kezde tynbastan,
Alataýymnyń samaly
Menimen birge jyrlasqan.
Bııazymyn tym.
Synyqpyn.
Men áste-áste shynyqtym.
О́mirdegi muratym
Poezııa dep uǵyppyn.
Jyr jazyp ómir súrippin,
Tún perdelerin túrippin
Aqyry –
Talaı kúnshildiń
Góı-góıine de iliktim.
Astynan Jerdiń jik shyqty:
Qozdatqan shala byqsyqty
Dám tatyp júrgen úıimnen
Bir aqyn aǵaı bop shyqty.
Itterine de qaptyrdy,
Jańdaıshaptaryn japtyrdy.
Rýshyl, kúnshil sol aǵaı
Bas bolyp
Tas ta laqtyrdy.
Tanardaı bolyp es múlde
О́shikpeı,
Ǵumyr keshtim de:
Kektengen joqpyn birine,
О́kpelemedim eshkimge.
Jylandaı jyljyp ótti kún…
Solardyń kóbi joq búgin…
Eshqashan kek tutpaǵannan
Búginde bıik shoqtyǵym.
О́zime qatal,
О́tkirmin,
Jyr úshin azap shektirdim.
Nahaq syn,
О́rtteı ǵaıbatty
Qazaqy tirlik dep bildim.
Qara kúz
Jer qara.
Jel de qara.
Qara sýyq.
Ketkendeı birjolata dala sýyp.
«Iаpyraı, qystyń basy
qalaı bolmaq?!»-
Desti jurt abdyraǵan,
Alasuryp.
Qum borap, aýa raıy tym búlindi,
Qadiri qarly qystyń shyn bilindi.
Yzǵyryq jurtty búrseń qaqtyrǵanda
Qańtarda qar jaýdy da –
Kún jylyndy.
Áldılep bizdi ósirgen san ańyzben
Tileýles bolamyz da Dalamyzben.
Jer qamy, el qamy dep,
Áppaq qysty
Ańsaısyń.
Bezinesiń qara kúzden…
Qonaqtadym aýylda
Sonaý jyldar.
Kolhozdasqan qaýymda,
Turýshy edik Aıǵyrqumda,
Aýylda.
Keń peıildi Jubansháli basqarma
Bir buzaýly sıyr bergen saýynǵa.
Erteli-kesh
Anam tynym tappaıtyn,
Sol sıyrdy baǵyp-qaǵyp,
Baptaıtyn.
Basyn qushyp,
Qasýshy edi áýkesin.
Sıyry da
Sol eńbegin aqtaıtyn.
Tún balasy ıt-qus qumda qaptaıtyn.
Qaptaǵan soń
Anam tynshyp jatpaıtyn.
Záremdi alǵan
Túnde ulyǵan qasqyrlar,
Shaba almaıtyn.
Alabaıdan batpaıtyn.
Ala sıyr!
Qıyn kúngi qutym eń!
Sen bolmasań –
Men de júdep bitip em.
Alty aı qystan
Aman shyqtyq arymaı.
Sol jaryqtyq bir sıyrdyń
Sútimen.
Qudaı jar bop,
Kóńilimiz jaılandy.
Birte-birte
Ishimiz de maılandy.
Sútin ishtim.
Qaımaq jedim tam-tumdap.
Anam, tipti, uıytatyn aırandy.
… Men aýylǵa bardym byltyr
qonaqtap.
Ańqam kepken.
О́tip ketken sol aptap.
Anashymdy sonda eske aldym.
Otyryp
Kelin quıǵan qara shaıdy soraptap.
Áıelderge turmys aýyr.
Senińder…
Sál qozǵalsa:
«Oıbaı tizem!
Belim!» der.
Tipti, sıyr saýmaıdy eken bul kúnde
«Jumyssyzbyz» dep otyrǵan kelinder…
Qos arys
Tunyǵyn kóńiliniń shaıqamasa,
Kirbińdi usaq-túıek baıqamasa,
Bozbala
Ǵashyǵyna shyn úzdigip
«Súıem!» dep,
Júrek sózin qaıtalasa;
Bir-birin dáıim qaster tutyp tursa,
Qashan da tatýlyqpen utyp tursa,
Qansha jyl otassa da
«Súıem!» degen
Bir sózdi kózderinen oqyp tursa;
Jeńbekshi qıyndyqtyń bárin deımin,
Ámbege bul aqıqat málim deımin.
Allasy jar bolǵan soń sol qos arys
Uzartar ǵumyr jasyn kámil deımin.
Kúıbeń
Kóbinese qol bosamaı kúıbeńnen,
О́z-ózime keıde nalyp, kúıgennen
Jyr jaza almaı, uqsata almaı
júrmin dep
Jerinemin mashyǵymnan úırengen.
At-tonymdy ala qashyp jırengen.
Osy maıda tirlikten de syı kórgem.
Sony mise tutasyń da kónesiń
Mynaý jaryq dúnıeni súıgennen.
Bul qym-qýyt hám shym-shýyt
tirlikten
Basy jumyr pendemin men jyr kútken.
Murynyma sý jetpeıdi:
Qapylys
Qysqa kúnde qyryq qubylǵan,
Dúrlikken.
О́mir alda dep ózimdi sendirip,
Eshqashanda
Úzilmedi mende úmit.
Qansha ýaqyt,
Qaırat-jiger sarp ettim
Tek tútinim túzý ushsyn dep júrip.
Jaqsylarǵa janastym da jańǵyrdym.
Qadirine jete bildim ár kúnniń.
Adal terdi nanǵa aıyrbastadym,
Dastarqanym mol bolsyn dep
qam qyldym.
Endi búgin bir áýlettiń basymyz,
Jerortadan asyp ketken jasymyz.
Aıaladyq,
Aq bata aldyq Anadan,
Biz de urpaq órbitken otbasymyz.
Kórmesem de ataq izdep,
Shen qýyp,
О́tken kúnder oralmasyn endi uǵyp,
Turmys qamy dep júrgende
jyr jazbaı,
Talaı syrdy
Qalǵandaımyn men búgip.
О́mir-baqı kúresýge úırengem,
Keıde nalyp,
Keıde shattyq kúıge engem…
… Usaq-túıek bolmaıdy eken tirlikte.
Taǵdyr meni aıyrmaǵaı kúıbeńnen…
Qum Naryn
Batystaǵy tústigim,
Asty – darııa,
Ústi – qum,
Shyǵarmasy –
Narynqum
Qudireti kúshtiniń.
Qum ústinde ný orman,
Qushaq jaıyp tur aldan.
Ony kórý –
Shyn baqyt,
Ańsap júrseń –
Bul arman.
Qasıetin ańǵardym,
Jeruıyq dep tańǵaldym.
Elge tartqan tartýy
Keshegi ótken handardyń.
Afrıka shólderin
Týrıst bolyp órledim.
Sulyq jatyr óli qum,
Qyltanaq shóp kórmedim.
Jahan shahtaı tulǵanyń
Araladym gúlzaryn.
Kórgenim bar sol joly
Úndistannyń qumdaryn.
Ol jaqta qum boraıdy,
Aspan astyn oraıdy.
Eshbir qum joq
О́mirge
Narynqumdaı qolaıly.
Buırat qumdar shókken kil,
Kún quıady kókten nur
Shyntaqtaı jer qazǵanda
Sý shyǵady móp-móldir!
Munda shóptiń shúıgini
(Zerdeńe, dos, túı muny!)
Júrip-aq tur
Narynda
Tirshiliktiń buıryǵy!
Saǵan kóńil qulap tym,
Márttigińdi unattym!
Jer sharynda bireý-aq
Narynqumym –
Jumaq qum!
Myń shúkir
Men endi bosqa ýaqyt ozdyrmaıyn,
Bekerge joqty-bardy sóz qylmaıyn.
Ústelge otyraıyn qalam alyp
Jumys bul taýysatyn kózdiń maıyn.
Aqynyń
Zaman artqan júgin bilse,
Arman ne –
Keshe jylap,
Búgin kúlse
Eshqashan úmit úzbes erteńinen,
Haramdar súrindirse,
Túńildirse.
Syrlasyp alǵannan soń qalamymen,
Qýantyp eldi árbir qadamymen,
Myń shúkir deıdi
Jabbar ıesine
Buıyrtqan baba syıy –
Dalany keń.
Salqyn nury sebezgilep…
Jaıyqtyń jaǵalaýy jasyl orman
Jastardy qarsy alatyn tosyp aldan.
Osynda san ǵashyqtyń shat kúlkisi,
San ǵashyqtyń kóziniń jasy tamǵan.
Kúndizgi shýly shahar úni tynyp,
Mamyrdyń janǵa jaıly túni tymyq.
Jer ústi jumsaq bozǵylt reńge endi
Tolǵan Aı – ǵashyqtardyń kúni týyp.
Aı týdy –
Meıirimen elitkeli,
Adamdy
Jamandyqtan jeritkeli.
Aı týdy –
Salqyn nuryn sebezgilep,
Júregin ǵashyqtardyń eritkeli.
Qaırat JUMAǴALIEV.