900 kúndik qyrǵyndy bastan keshken

900 kúndik qyrǵyndy bastan keshken

Lenıngrad shaıqasy ardageriniń esimin qalaı qasterlesek te oryndy

Ústimizdegi jylǵy 27 qańtar kúni qaharman qala – Lenın­gradtyń fashıst basqynshylary qorshaýynan azat etilgenine 68 jyl toldy. Bul kúndi TMD elderinde úlken qasterli sezimmen atap ótti. Ásirese Reseıde, onyń ishinde qazirgi Sankt-Peterbýrg, burynǵy Lenıngrad qalasynda qorshaýdan bosaǵan kún ejelden-aq jalpyhalyqtyq, memlekettik deńgeıde asa mańyzdy is-shara retinde, keń aýqymda atalyp ótiledi.

 

Lenıngrad shaıqasy ardageriniń esimin qalaı qasterlesek te oryndy

Ústimizdegi jylǵy 27 qańtar kúni qaharman qala – Lenın­gradtyń fashıst basqynshylary qorshaýynan azat etilgenine 68 jyl toldy. Bul kúndi TMD elderinde úlken qasterli sezimmen atap ótti. Ásirese Reseıde, onyń ishinde qazirgi Sankt-Peterbýrg, burynǵy Lenıngrad qalasynda qorshaýdan bosaǵan kún ejelden-aq jalpyhalyqtyq, memlekettik deńgeıde asa mańyzdy is-shara retinde, keń aýqymda atalyp ótiledi.

Lenıngradty jaý qorshaýynan azat etý kúni Qazaqstanda da es­kerýsiz qalǵan joq. Mysaly, Almatyda qorshaýda bolǵandardyń qo­ǵamdyq uıymy bar. Osy uıym músheleri ótken aptada 28 gvardııa-shy-panfılovshylar saıabaǵyndaǵy Máńgilik alaý men «Lenıngrad tasyna» gúl shoqtaryn qoıyp, qor­shaý qurbandaryn eske aldy. Son­daı-aq Almatynyń Áýezov aýda­nynyń ákimdigi osy aýdanda tu­ratyn Lenıngrad soǵysy ar­dagerlerin quttyqtaý jónindegi is-sharalarǵa uıytqy bolyp, olarǵa úlken qurmet kórsetti, syı-sııapat jasady.

Qaharman qala – Lenıngrad qasireti týraly kózi qaraqty adamdar tarıhtan jaqsy biledi. Lenıngrad úshin shaıqas 1941 jylǵy 8 qyr­kúıekte bastalyp, 1943 jyl­dyń qańtaryna deıin sozyldy. Qa­laǵa jeńis tolyǵymen 1944 jyl­dyń 27 qańtarynda ǵana keldi. Iаǵnı qala osy ýaqytqa deıin jaý qor­shaýynda boldy. Lenıngrad halqy tup-týra 900 kún qasiret shekti.

Osynaý teńdessiz 900 kúnniń jyry da, syry da eshqashan taý­syl­­maq emes. О́lispeı berispeýdi sert etken lenıngradtyqtar jaý­ǵa tize búkpeı shaıqasyp, óshpes erlik ónegesin kórsetti. Uly jyraý Jam­byl Jabaev atamyzdyń «Le­nın­­gradtyq órenim» dep tebirene, tol­ǵana jyrlaıtyn tusy da sol kez edi.

900 kún boıy jaý qorshaýynda qalǵan Lenıngrad shaıqasy kezin­de 640 myńnan astam adam ashtyq­tan qyryldy, júzdegen myń adam jaý snarıadtary men avıabombalardan qaza tapty, evakýasııa kezin­de oqqa ushqandary qanshama?!

Tarıhı derekterde Lenıngrad qorshaýy kezinde 850 myńǵa jýyq beıbit turǵyn kóz jumdy delinedi. Al buǵan qorshaý kezinde jaýmen jaǵalasyp júrip sheıit bolǵan jaýyngerlerdi qossańyz, jalpy qurbandardyń sany mıllıonnyń ústine jetip jyǵylatyny aıtpasa da túsinikti.

Osy taqyrypqa oraı biz búgin sondaı bozdaqtardyń bireýi týraly sóz etkendi jón kórdik. Ol – burynǵy Qaratas, qazirgi Qazy­ǵurt aýdanyndaǵy Qarjan aýyly­nyń týmasy, Ońtústik óńirinen shyqqan tuńǵysh avıaınjener, Lenıngrad qorshaýynda bastan-aıaq bolyp, ás­ker qatarynda jaýmen shaıqasqan jaýynger Júnis Tasqululy.

Bir ókinishtisi, jergilikti mura­ǵattarda ol kisi týraly tarıhı derekter múlde joq. Onyń aty-jóni Ońtústik Qazaqstan oblysynda jaryq kórgen «Bozdaqtar» eskert­kish kitabyna da engizilmegen. Shymkenttegi úlken memorıaldyq eskertkishtegi tizimnen de tappaısyz. Ony aıtasyz, osynaý arda azamatqa tipti ózi týyp-ósken je­rin­degi bes-alty kósheniń ataýy da buıyrmaı qalǵan.

Bul keleńsizdikterdiń basty sebebi – Lenıngrad shaıqasyna bas­tan-aıaq qatysýshy Júnis atamyz soǵysqa óz aýylynan, óz ólkemiz­den shaqyrylmaǵan. Uly Otan so­ǵy­sy bastalǵan kezde ol kisi múlde basqa jaqta áskerı boryshyn ótep júr­gen. Júnis Tas­qululynyń bul jaq­taǵy tizim­derde joq bolýynyń negizgi sebebi osy ǵana.

Ol kisi sonda soǵys bastal­ǵanda qaı jerlerde júrgen? Jú­nis atanyń ómirbaıany jaıly ne bile­miz? Endi osy suraqtarǵa jaýap bere keteıik.

Júnis Tasqululy – úlken de úlgili otbasyndaǵy jeti ul bala­nyń biri bolǵan. 1905 jyldyń jeltoqsan aıynda Qarjan aýylynda dú­nıege kelgen ol 1920 jyldary komsomol qataryna ót­ken, 1924 jyldan bastap VKP(b) mú­shesi bolǵan.

Keńes ókimeti or­­­­­naǵan jyldary jo­­­ǵary jaqtan ár aýyldan bir baladan oqýǵa jiberý jóninde tapsyrma keledi. Bul habardan eldiń bári úreıi ushyp qorqyp, balalaryn oqýǵa jiberýge júrekteri daýalamaı turǵanyn kórgende bir úıdiń eki birdeı uly sýyrylyp shyǵyp, eki aýyldyń esebinen oqýǵa barýǵa bel býady. Olar – Júnis pen onyń birge týǵan baýyry Úsen Tasqu­lovtar edi.

Aǵaıyndy eki jigit 1920-shy jyl­dardyń sońynda Tashkent qa­la­syndaǵy Kım atyndaǵy «FZÝ» mektebinde bilim alady. Sol tusta túsken olardyń sýretteri urpaq­tarynyń arhıvinde kúni búginge deıin saqtaýly. Kóneniń kózindeı bolǵan sol sýrettegi oqý-bilimge umtylǵan 20-21 jastaǵy jigitter­diń júzderi erekshe jalyndap, kózderi ot shasha qaraıdy.

Iá, olar bul tóńirekten shyq­qan tuńǵysh oqymysty adamdar bolatyn. Bul eshbir ásireleýsiz aı­tyl­ǵan talassyz shyndyq.

Tashkenttegi «FZÝ»-di, ıaǵnı fab­rıka-zaýyt ýchılıshesin, aýyz­eki áńgimede «rabfak» dep atalatyn oqý ornyn bitirgennen keıin aǵa­ıyndy jigitter sol deńgeıde qa­lyp qoımaı, odan ári bilim alýdy kózdeıdi. Sóıtip Úsen zańger­­­lik oqýdy tańdasa, Júnis avıaınjener mamandyǵyn alýǵa bel býady.

Sóz reti kelip turǵanda aıta keteıik, Úsen ınstıtýtty bitirgen­nen keıin Lenıngrad qalasynda birqatar jaýapty qyzmetter atqa­rady, Lenıngradta aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy laýazymynda bolady. Keıinnen zań salasyna aýysyp, Qazaqstanǵa qonys aýdarady. Taldyqorǵan oblysy­nyń Alakól aýdanynda, ıaǵnı Úsh­aral qalasynda prokýror qyzme­tin­de júrgende 1942 jyldyń 12-qańtarynda soǵysqa attanady. Alaıda, ókinishke oraı, ol aǵamyz soǵystan qaıtyp oralmady, artynda úsh perzenti qaldy.

Árıne, munyń bári de óz aldyna bólek taqyryp. Al biz endi Lenıngrad qorshaýynyń kýágeri Júnis aǵamyzdyń jaıyna qaıta oralaıyq.

Aıryqsha nazar aýdararlyq jáıt, Júnis aǵamyz «rabfaktan» keıin sol tustaǵy óte sırek ári joǵary baǵalanatyn mamandyq boıynsha Lenıngrad qalasyndaǵy Aza­mattyq áýe floty (GVF) ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Ony 1935 jyly oıdaǵydaı bitirip, avıasııa ınje­neri mamandyǵyn alyp shyǵady.

Osy arada bir sát oı jiberip kórińiz. Sonaý 1935 jyldary bir qıyrdaǵy Lenıngradta avıasııa ınjeneri ataný degenińiz úlken je­tistik, erekshe oqıǵa emes pe? Ol kezde mundaı dárejede bilim alý túkpirdegi aýyl qazaǵynyń balasy úshin óńi túgili túsine de kire ber­meıtin jaǵdaı ekeni de ras. Eger sum soǵys bastalyp ketpegende ol kisiler áldeqaıda bıikten kórinip, halqyna budan da zor qyzmet kórseter edi-aý degen oıǵa kelesiń.

Sonymen, Júnis aǵamyz 1935 jyly ınstıtýtty bitirgennen ke­ıin qyzyl ásker qataryna shaqy­rylady. Áskerde Qyzyltýly Baltyq flotynyń ushqyshtar polkinde avıasııa ınjeneri bolyp qyzmet atqarady.

1940 jyly olardyń áskerı polki Tallın qalasyna kóshi­riledi. Júnis Tasqululy Uly Otan soǵysyn sol jaqta qarsy alady. 1941 jyldyń jazynda, ıaǵnı soǵys bas­talǵan kezde Bal­tyq flotynyń ush­qyshtar polki Lenıngrad qa­la­syna jiberiledi. Mine, Júnistiń bu­dan keıingi ja­ýyngerlik ómiri osy qalamen tike­­leı baılanysta órbıdi.

1941 jyldyń kúzinde Lenıngrad qalasy jaý qor­sha­ýynda qalǵan kezde alda 900 táýlikke sozylatyn azapty kún­der kútip turǵanyn ol kezde kim boljapty deısiz? Júnis aǵamyz da myń­daǵan lenıngradtyq­tarmen birge barlyq aýyrtpa­shylyqty bastan keshiredi. Ash­tyqtan, sýyqtan, jaý bombasynan ondaǵan myń adam ajal qushyp jatqan shaqta Júnis aǵamyz da jaralanyp ári aýyr naýqasqa shaldyǵyp, gospıtalge túsedi.

«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óler» degen emes pe, sondaı alapat ajal apanynan aman shyǵý da taǵdyrdyń tart­qan syıy shyǵar.

Alaıda, bir ókinishtisi, Jú­nis aǵamyz Lenıngrad qorshaýy­nan aıyqpas dert japsyryp shyǵa­dy. Soǵystyń sońǵy jyldary aǵa­myz soǵys múgedegi retinde áskerden bosatylady. Bul tusta ol kóptegen jaýyn­gerlik nagradalarmen marapattalǵan.

Júnis aǵamyz soǵys bastalmaı turyp-aq otbasyly bolatyn. Onyń jubaıy men qyzy bastap­qyda Lenıngrad qala­syn­da tur­ǵan. 1942 jyly olar qor­shaýdaǵy qaladan tylǵa eva­kýa­sııalanǵan eldiń qa­tarynda Tatar ASSR-in panalaıdy. Al so­ǵys aıaqtalar tusta Júnis aǵa­myz otbasymen tabysyp, 1945 jyly Tashkent qala­syna oralady. Sol jyldary ol О́z­bek SSR-i Et jáne sút óner­­kásibi mınıstr­liginde mı­nıs­trdiń oryn­basary bolyp qyz­met atqarady.

Ol kezderde oqyǵan, kózi ashyq azamattardyń az kezi ǵoı. Júnis aǵamyz deni saý, ózi aman bolǵanda budan da úlken jaýap­kershilik júgin arqalar ma edi, biraq, átteń, ol kisiniń ǵumyry uzaq bolmady. Lenıngrad qor­shaýy kezinde tapqan aýrýy asqy­nyp ketip, aqyry daýasyz dert degenin istedi. 1955 jyldyń tamyz aıynda qazirgi «Altyntóbe» aýylynda turatyn týǵan aǵasy Omardyń úıine kelgen ol kóp uzamaı osy jerde kóz jumady. Sonda ol 50-ge áli tolmaǵan eken.

Kóńilge bir medeý bolary, kezinde týǵan jerden jyraqqa ketip, oqý-bilim sońynda júr­gen, el-jurtynyń úlken úmitin arqa­lap, san túrli qyzmet atqar­ǵan, sodan surapyl soǵysqa tap bolyp, Otan úshin ot keshýdi de bastan ótkergen abzal azamatqa túbinde ózi týǵan jerdiń topy­raǵy buıy­rypty. Ol kisiniń beıiti qazirgi «Altyntóbe» aýy­ly­nyń shyǵys tusyndaǵy zıratta jatyr. Ju­baıy Ásııa men qyzy Ǵalııa sol zamannyń ózin­de onyń beıitiniń basyna arnaıy túrde alystan ákep qulpy­tas ornatqan eken. Ary ótken – beri ótkende ol qulpytas áli kúnge deıin men­mundalap kózge túsedi. Sodan beri arada alpys jylǵa jýyq ýaqyt ótipti.

Júnis aǵamyzdyń artynda jalǵyz ǵana tuıaq qaldy. Ol – Ǵalııa Júnisqyzy Tasqulova. Ke­zinde ol kisi uzaq jyldar boıy ózi týyp-ósken Lenıngrad qala­synda ǵumyr keshti, sol jaqta otbasyly boldy, eki ulynan birneshe nemere súıdi. Al osydan biraz jyl buryn olar Izraıl memleketine qonys aýdardy.

Asyldyń synyǵy, tulpar­dyń tuıaǵyndaı bolyp arda aza­mattyń artynda qalǵan Ǵalııa Júnisqyzy aldaǵy aqpan aıynda mereıli jetpis bes jasqa tolmaq.

«О́mir – ózen» degen osy da. Sý aǵady, tas qalady. Otan úshin otqa túsip, eli úshin etigi­men sý keshken erlerdiń esim­deri de erekshe qurmetpen eske alynyp, árdaıym jadymyzda jań­ǵy­ryp turýǵa tıis.

Isa OMAR.

Shymkent.