Qara altynnyń quny qansha?

Keri ketken munaı baǵasyna tosqaýyl bolmaı tur

Biraq qazirgi jaǵdaıda munaı eksportyndaǵy negizgi oıyn­shylardyń qaısysy basym bolary, OPEK elderiniń ózara keleli kelisimi qanshalyqty uzaq­qa sozylary belgisiz. Eske­re­tini, AQSh taqtatas munaıy­nyń álemdik naryqtaǵy úlesi artyp keledi. Qara altyn óndirýde alpaýyt sanalatyn bul eldiń munaı óndirý kólemi bıyl 25 pa­ıyzǵa artyp, rekordtyq kór­setkish ornatty. Qurama Shtattar Irannyń munaı eksportyna sank­sııa salyp, eldiń ekonomı­kasyn birjola turalatyp qoıýd­y josparlady. Al munaıǵa baı Saýd Arabııasynyń ekono­mı­kasy sońǵy jyldary «aýyr» jaǵdaıdy bastan ótkerýde. Atal­ǵan eldiń ál-aýqat qoryn­daǵy qarajat 250 mlrd dollarǵa deıin azaıǵan. Al iske asyrylýy tıis jobalarǵa 776 mlrd AQSh aqshasy qajet. 

Keıingi kezde álemdegi saıa­sı qaqtyǵystar men alpaýyt el­der arasyndaǵy saýda soǵy­sy jahandyq ekonomıka­ny qos ókpeden qysyp, munaıǵa táýel­di elderdiń qazyna qara­jatyn birneshe márte ekshelep alýyna sebep bolýda. Osy oraıda munaı baǵamyna jasalǵan bol­jamdardyń qaı-qaısysy bol­sa da joǵaryda atalǵan álem­dik deńgeıdegi asa iri oqıǵa­lardan alystaı qoıǵan joq. Tórt qurlyqtaǵy qara altyn qu­nyna qatysty aıtylǵan ár­bir paıym men meńzeýlerdiń bir­sy­py­rasyna nazar aýdaryp kórelik.  

London men Nıý-Iork bırjalarynda ótken saýda-sattyq qorytyndysy bo­ıynsha munaı baǵasy aıtarlyqtaı arzan­daǵanyna taǵy da kýá boldyq. Londondaǵy ICE Futures bırjasynda qańtarda jetkiziletin Brent markaly munaıdyń fıýchersteri 4,57 dollarǵa tómendep, 62,44 dollardy qurady. Al Nıý-Iork taýar bırjasynda (NYMEX) qańtar aıynda jetkiziletin WTI markaly munaı baǵasy 3,77 dollarǵa arzandap, barreline baǵa 53,43 dollarǵa jetti. Bir aı buryn qara altyn qunynyń arzandaýyna AQSh energetıka mınıstrliginiń munaı qorynyń óskendigi týraly má­lim­demesi áser etip otyr degen aqparat ja­rııalandy. Onda munaı kólemi 7 mıl­lıon barrelge deıin artqandyǵy aı­tylǵan bolatyn. Osydan keıin munaı naryǵynda bási joǵary elderdiń munaı óndirýde kólemdi shekteý boıynsha keli­simderdi attap, júgensiz ketkendi­gin sheteldik BAQ jarysa jazdy. Tamyz aıy­nyń basynda Irannyń munaı mınıstri Bıjan Namdar Zangane OPEK basshylaryna jáne Saýd Arabııasynyń energetıka mınıstrine hat joldap, munaı óndirý kólemin baqylaýda ustap otyrýdy usynǵan edi. Onyń aıtýynsha, OPEK-tiń 171-shi konferensııasynda jasalǵan kelisimde munaı kólemin 1 mln barrel shamasynda óndirý bekitilgen. Bul bátýany belden basqan elder bar kórinedi. Tuńǵysh Prezıdent Qory janyndaǵy ÁESI sarapshysy Jánibek Arynovtyń aıtýynsha, munaı óndi­rý kólemin kelisip qadaǵalap otyrý – birinshi kezekte OPEK elderine qajet. Sebebi bul munaı baǵasyn joǵary deń­geıde ustap otyrýǵa múmkindik ber­edi. Eger OPEK elderi munaı óndirýdi qar­qyndy túrde júzgizetin bolsa, álemdik munaı baǵasy aıtarlyqtaı tómendeıdi. Sol sebepti atalǵan elder kelisimge kelýge májbúr. Mámile aıasynda ár mem­le­kette óndirýge ruqsat etilgen kvota mólsheri belgilengen. Osy rette keıbir memleketter shekteý boıynsha kelis­peýshilikterge tap bolyp otyr. Dese de, OPEK elderi atalǵan kelisimniń oryndalýyna múddeli.

Munaı baǵasyn rettep otyrýda ózindik qaǵıdalary bar OPEK elderi qara altyn óndirýde negizgi ósim kór­setý­shi memleketterdiń qatarynda Qazaq­stan, Brazılııa, Kanada jáne AQSh baryn habarlaǵan bolatyn. Karteldiń aı saıyn­ǵy esebine sáıkes, atalǵan elderdiń munaı óndirisi álemdik naryqtaǵy shıkizattyń artýyna tikeleı áser etpek. OPEK ataǵan bul memleketterdiń munaı óndirisi bıyl táýligine 2,22 mln barrelge deıin artpaq.

Al kelesi jyly taǵy da 2,12 mln barrelge deıin ósedi degen boljam aıtyldy. 

OPEK tarapynan aıtylǵan taǵy bir mańyzdy paıym – aldaǵy ýaqytta álemdik deńgeıde qara altynǵa suranys báseńdeıdi. О́tken jylǵy munaı tutyný kólemi 98,83 mln barrel shamasynda degen uıymnyń jobalaýy ózgerip, 98,79 mln barrelge jeteǵabyl kórsetkish bekitildi. 

Munaı naryǵyndaǵy mańyzdy oıyn­shy­lardyń biri – Venesýela. Bul eldiń ekonomıkasy qazir qıyn kezeńdi bastan keshýde. Munaı qunynyń arzandaýy jyǵylǵanǵa judyryq bolyp, saýdada 70 dollardyń shamasynda satylýda. Jaqynda atalǵan eldiń prezıdenti Nıko­las Madýro qara altyn quny barreline 90 dollar shamasynda bolady dep má­lim­deme jasady. Biraq baǵanyń kúrt joǵa­rylaýyna naqty qandaı faktordyń muryndyq bolaryn ashyp aıtpady. 

О́z kezeginde ınvestorlar munaı baǵa­synyń tóńiregindegi jaǵymdy jańa­lyqtardan áli de dámeli. Olar OPEK munaı óndirý kólemine shekteý qoıaryna úmitti. Jaqynda Saýd Arabııasynyń energetıka mınıstri Halıd ál-Falıh munaı qorynyń naryqta shamadan tys artyq ekenin ashyq aıtyp, OPEK elderi turaqty profısıt saqtal­ǵan jaǵdaıda óndirýdi qysqartatynyn málimdedi. Artynsha Reseıdiń energetıka mınıstri Aleksandr Novak asyǵys sheshim qabyldaýdyń qajetsiz ekenin aıtyp, qys mezgilindegi jaǵdaıdy tolyq eskerýge keńes berdi. Schneider Electric shıkizat sektorynyń taldaýshysy Robbı Freızerdiń aıtýyna qaraǵanda, OPEK munaı baǵasy­nyń toqtaýsyz quldyraýyn toqtatý maq­satynda óndirýdi qysqar­tý boıynsha talqylaý prosesi ústin­de. Alaıda Reseı Saýd Arabııasy­nyń jaýap­kershilikti arttyrýdy kózdeıtin bul ıdeıasyna qoldaý bildirgen joq. 

Munaıdy rezerv arqyly satýdyń tıimdiligin dáleldedi

Álemdik munaı naryǵyn qarmap qalatyn múmkindikke ıe birden-bir memleket – AQSh. Onyń bul baǵytta josparly túrde qımyldaýǵa kiriskenin ańǵarý da qıyn emes. Kúzde fransýzdyq «lemonde.fr» aqparat agenttigi Kýveıt 1990 jyldan beri alǵash ret AQSh-qa munaı tasymalyn toqtatty degen habar taratty. AQSh energetıka mınıstrligi bas­qar­masynyń aqparattyq saıty da qyr­kúıek aıynan bastap kýveıttik munaı­dyń toqtatylǵanyn jarııalady. Kýveıttik munaıdyń AQSh-qa tasy­maly 2012-2014 jyldary eń úlken kór­set­kishke jetti. 1990 jyly Irakpen ara­daǵy áskerı qaqtyǵys saldarynan munaı eksportyn ýaqytsha toqtatqanyn aıtpaǵanda, 28 jyl boıy qara altynyn AQSh-qa úzdiksiz tasymaldap kelgen Kýveıttiń bul sheshimge barýyna ne sebep bolǵany ázirge belgisiz. Esesine AQSh kúzde Venesýelanyń munaıyn ımporttaýdy eki ese ulǵaıtqandyǵy anyq­taldy. Iаǵnı, táýligine 601 myń bar­rel munaı satyp alynǵan. Jalpy AQSh-tyń munaı óndirisinen bastap, eksporttaýdaǵy, ımporttaýdaǵy saıasaty ózgeristerge ushyraýda. Bul týrasynda sarapshy Jánibek Arynov: «AQSh saıasaty tek Vashıngtonnyń múddesin qor­­ǵaýǵa baǵyttalǵan. Sol sebepti eger Kýveıt­ten munaı satyp alý AQSh-tyń múd­desinde bolsa, atalǵan prosess jal­ǵasa berer edi. Eger Venesýeladan satyp alý tıimdirek bolsa, AQSh sózsiz óz ba­ǵytyn ózgertedi. Mundaı saıasat al­daǵy ýaqytta da jalǵasa bermek» deıdi.

Munaı baǵasyn qym­bat­tatpaý úshin AQSh kúzde aýksıon ótkizdi. Ondaǵy munaıdy jetkizý ýaqyty qazan-qarasha aılarynda júzege asty. Osy ýaqytta Qurama Shtattar Irannyń mu­naı eksportyna aýqymdy sanksııa sal­ǵan bolatyn. Sóıtip bir oqpen eki qoıan atqan AQSh baǵanyń quldyraýyn qol­dan jasady deıdi sarapshylar. Bul jaǵdaı­dyń saıası astary da syr bere bas­tady. Qarasha aıynda Kongreste saılaý ótti. Osy rette amerıkalyq bılik benzın baǵasyn ósirip, kópshiliktiń kóńil kúıin túsirgisi kelmegen syńaıly. Eń mańyzdysy, AQSh qurǵan munaıdyń strategııalyq rezervi álemdik naryqqa yqpalyn údete túse me degen qaýip. Munaı naryǵyndaǵy oıynshylardy alańdatyp otyrǵan saýda alańynda «bazar» aldaǵy ýaqytta qyza túspek. Oǵan dálel, byltyr AQSh-ta eki aýksıon uıymdastyrylyp, 18 mln barrel munaı rezerv arqyly satyldy. Bul sharaǵa 20-ǵa jýyq kompanııa qatysqan. Al jospar boıynsha bıyl rezerv arqyly saýdaǵa qoıylatyn munaıdyń kólemin 25 mln barrelge jetkizý kózdelgen. Saýda-sattyqtyń sharyqtaý shegi 2024-2025 jyldarǵa josparlanyp otyr. Ol kezde 35 mln barrel rezerv arqyly satylmaq. Sóıtip 2025 jylǵa qaraı 190 mln barrel nemese strategııalyq otyn qorynyń 28%-yn naryqqa shyǵarý kózdelip otyr. Qurama Shtattardyń sońǵy ótkizgen aýksıonynda ıntervensııa kólemi 11 mln barreldi quraǵan-dy. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta 30 mln-ǵa deıin ósýi múmkin. Bul degenimiz – munaıdyń baǵasy atalǵan naryqta «sý tegin» satylady degen sóz. Aıta keterligi, AQSh rezervi arqyly munaıdy satý týraly tarıhı sheshim Barak Obamanyń tusynda qabyldanǵan. Munaıdyń strategııalyq rezervi AQSh-qa OPEK elderi shıkizat jiberýden bas tartqannan keıin 1973 jyly quryldy. Bul kezde Izraıldiń Taıaý Shyǵysqa kórsetken qysymyna Vashıngton qoldaý bildirgen-di. Sóıtip tyǵyryqtan shyǵar joldy rezerv qurý arqyly tapqan AQSh 1991 jyly Kýveıt shıkizat eksporttaýǵa shamasy kelmeı qalǵan tusta ony tıimdi paıdalandy. Sol kezde rezerv arqyly asa iri saýda-sattyq júrgizilip, onyń kólemi 30 mln barreldi quraǵan. 

AQSh eksporty artyp keledi

«AQSh munaı óndirý tehnologııa­sy boıynsha eń úzdik el. Álemdik jetekshi munaı kompanııalary atalǵan elge tıesili. Olardyń qolynda tehnolo­gııa men qarjy shoǵyrlanǵan. Mine, osy jaıt AQSh-ty aldyńǵy qatarly memleket etedi», dedi sarapshy J.Arynov. Munaı naryǵy týraly sóz bolǵanda AQSh óndi­rip otyrǵan taqtatas munaıyna toqtalmaı ótý múmkin emes. 

− Taqtatas munaıy men gazyn óndirý tehnologııasy – munaı óndirý salasyn­daǵy revolıýsııalyq jetistik. Bul AQSh-qa aıtarlyqtaı artyqshylyq beredi, sebebi ony ózge munaı óndirýshi alpaýyt­tar ıgerip úlgergen joq. Sol sebepti AQSh-tyń munaı salasyn­daǵy róli arta túsetini sózsiz, – dedi J.Arynov.

Desek te, jeti qat jerdiń astynan munaı óndirýdiń de qıyndyqtary bar. Taqtatas munaıyn óndirýge ketetin shy­ǵynnyń kólemi aıtarlyqtaı joǵary. Osy saladaǵy kóptegen amerıkalyq kom­panııalar uzaq jyl boıy shyǵynǵa jumys istep kelgen. Taqtatas munaıyn óndirýdiń paıda alyp kelýi úshin, keıbir sarapshylardyń esepteýi boıynsha, álemdik munaı baǵasy barreline 53 dollardan kem bolmaýy kerek. Alaıda tehnologııa bir orynda turmaıdy, bul másele jaılap sheshilip keledi. My­saly, munaı burǵylarynyń jumys ónim­digi 4 jyl burynǵy kórsetkishpen salystyrǵanda shamamen 300%-ǵa art­qan. Tehnologııalyq jetildirý aldaǵy ýaqytta da jalǵasatyny sózsiz. 

Álemdegi qara altyn quny úshin qar­balas aldaǵy ýaqytta da jalǵasa ber­mek. Munaı baǵasynyń shamadan tys arzandaýy álemdik ekonomıkany eki ókpeden qysary sózsiz. Syn saǵatta mu­naı naryǵyndaǵy alpaýyt oıynshylar birlesken ortaq sheshim qabyldaryna senimnen góri kúdik basymyraq.

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»