Qaırat Mámı: О́rkenıettiń bir qazyǵy – Uly dala

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty stra­tegııalyq maqalasy búginde kózi ashyq, kókiregi oıaý, árbir qazaq­standyqtyń tiliniń ushynda. El tarıhyn tereńnen tanýǵa, ony álemge keńinen tanytýda Elbasymyz urpaqqa ulaǵat bolar kemel oıly birneshe súbeli maqala jazdy. «Uly dalanyń jeti qyry» sonyń jalǵasy. Jaı ǵana jalǵasy emes, tarıhymyzdy tanyp-bilýde eldiń oı-sanasyn odan ári damyta túsken talǵamy tereń eń­bek. Búginde reti­men júrgizilip jat­qan «Rýhanı jańǵyrý» prosesiniń zańdy jalǵasy − baǵdarlamalyq tujyrymy.

Arab halqynyń «Tarıhty bilý – bilimdiliktiń belgisi, ádebıetti bilý – mádenıettiliktiń belgisi» degen danalyq sózi bar. Elbasy ózi­niń maqalasynyń bas jaǵynda álem­dik tarıhty tııanaqty ári naqty bilýdi meńzep: «Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtardan emes, tutastaı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajetti dáıekterimiz de jetkilikti» dep kórsetedi. Elbasynyń bul sózinde búgingi urpaq óziniń tól tarıhyn tereńnen bilse, bilimdi bolsa eken degen úlken emeýrin jatyr.

Budan tórt jyldan astam ýaqyt buryn ultymyzǵa uıa bolǵan Uly­taý tórin­degi Áýlıetaý baýra­ıynda bergen suhbatynda Elbasy mem­leketimiz­diń túp-tamyry sonaý ǵun, úısin, Túrki dáýi­rinen bastalǵanyn, ol álem tany­ǵan Altyn Orda qaǵa­natyna ulasqa­nyn aıta kelip, Qazaq handyǵy óz enshisin osy mem­leketten alǵanyn qadap aıtqan edi. 

Prezıdent bul jolǵy maqala­synda Uly dalanyń umytylmas belgileri týraly óte uǵynyqty, qazaqtyń ózimen myńdaǵan jyldar boıy birge jasap kele jatqan ulttyq brendterimiz týraly dáıegi myqty oı-tolǵamdaryn halyqpen bólisip otyr. Bárimizdi ult bolyp ortaq múddege jumyldyrý úshin qazaqtyń tarıhyn álemge uıalmaı tanytatyn altyn jaýharlar men shynaıy derekterdi nasıhattaı bilýge shaqyryp otyr. Zamanaýı tarıhtan oıyp turyp ornyn alatyn, áli de bolsa álemge tanylýǵa tıisti derek-aıǵaqtardy ǵylymı negizde dáıekteý kerektigin aıtyp otyr. О́z maqalasynda Elbasy ol úshin atqarylatyn jumystardyń da jobasyn tııanaqtap berdi. 

Jaqynda ǵana elimizdiń tarıhı murasyna erekshe bir jazba eskertkish kelip qosyldy. Ol – búkil álemge belgili Shyńǵys han qurǵan alyp ımperııa jáne sol dáýirdegi ózge memleketterdiń ahýaly týraly anyq faktilerge negizdelgen, asa qundy eńbek – Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ-at-taýarıh» atty bes tom­dyq kitabynyń aýdarmasy. Áıgi­li shyǵystanýshy ǵalym, akademık V.Bartold Rashıd ad-dınniń bul eńbegine: «Tarıhı ensıklopedııalyq mundaı eńbekter orta ǵasyrlarda álem­niń eshbir halqynda, Azııada da, Eýropada da bolǵan joq» dep erekshe baǵa bergen.

Sol Rashıd ad-dın «Jamıǵ at-taýarı­h­ynda» qazirgi Qazaqstan ornalas­qan aýmaqty «Máýrenahr, Túrkistan, Deshti Qypshaq» dep jalpylama atap kórsetken. Altaıdan Edilge deıingi alty aıshylyq jerdi alyp jatqan sol ulan-ǵaıyr ólke bertin kele Túrki-muǵýl jurtynyń tý tikken ordaly óńirine aınaldy. Búginde óz aldyna jeke memleket bolyp otyrǵan Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseı quramyndaǵy Tatarstan, Bashqurt­stan, ertedegi Hajy-Tarhan, Noǵaı, Qazan, Sibir, Qyrym handyqtary bári de Altyn Orda qaǵanaty quramynan shyqqan úlken elder.

Altyn Orda memleketiniń qazirgi birden bir murageri – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy. Bul – kóptegen tarıhı eńbek­terde dáleldenip jazylǵan, ǵylymı negizi, bultartpas deregi anyq tujyrym. 

Rashıd ad-dın óziniń jazbalarynda «Túrki-muǵýldar» degen tir­kes­terdi bó­le-jarmaı qatar qol­dan­ǵan. Elba­sy aıt­qandaı «qazaq­tyń keıbir rý-taıpa­lary­nyń ataýlary «qazaq» etnonıminen talaı ǵa­syr buryn belgili bolǵanyn» osy «Jamıǵ at-taýarıhtan» kórýge bolady. 

Elbasy ǵylymǵa negizdelgen tarı­hı sana qalyptaspaı, Otanyn súıer azamat, elin súıer er bolmaıty­nyn aıtty. Myńdaǵan etnos jaıaý júrgende, babalarymyzdyń at úıretip, altynnan saýyt kıip, úzeń­gide shirenip jer jahandy júıt­kip ótýi, keıingi bý mashınasyn, oqpen atylatyn qarý oılap tabý úrdisimen parapar edi. 

Úzeńgi, aýyzdyq pen taǵany arıs­­tokrattyq rýhty babalary­myz­dyń álem keńistigine aparǵan ór­kenıet segmenti ekenine eshkim daý aıt­paıdy, ol da bizdiń álem tanyǵan bir qyrymyz, oǵan qosqan úlesimiz. Ataqty quqyq tarıhyn zertteýshi G.Dj.Bermannyń eńbeginde «áskerı salt atty... rysarlar Eýropa tarıhynda zor ról atqardy, dep jazyp kelip, «Vajnýıý rol, vıdımo sygralo takje zaımstvovanıe stremenı ı podkovy ý evrazııskıh plemen Vostoka» dep kórsetken. Kóńilge tolatyn nárse qazirgi ýaqytta bul salany óz mamandary jan-jaqty zerdelep jatyr.

«Uly dalanyń jeti qyry» ja­rııa­lanǵannan beri qyzý talqyǵa túsip jatqanyn joǵaryda aıtyp óttik. Sol kóp pikirdiń ishinde babalarymyzdan qalǵan kúı ónerin, bıik rýhyn, taǵy bas­qany ulyqtaý qajettigine toq­tal­ǵandar bar.

Iá, álem órkenıeti aldynda súı­si­ne maqtanatyn, kóneden jetken bas­qa da jádigerlerimiz barshylyq. My­saly, qazaqtyń dombyrasy men kıiz úıi. Búginde bul muralarymyz adamzattyń eń keremet on jádigeri, jetistigi esebinde IýNESKO-nyń tizimine engen.

Qaza bersek jeti emes, jetpis qyry­myz bar, biraq sonyń Han­táńirindeı bıigi jeteý, qazaq jetini kıe sanaıdy, soǵan toqt­ap Elbasy aıqyndaǵan jeti qazy­na­­myzdy elge pash etip, jańarǵan Ota­ny­­myzdyń ul-qyzyna tumardaı ustat­yp, rýhanı baǵdar etip berý paryzymyz.

Elbasy óz maqalasynda, «Búginde tól tarıhymyzǵa oń kózqaras kerek... Eń bastysy biz naqty ǵylymı derek­terge súıene otyryp, jahandyq ta­rıh­­taǵy óz rólimizdi baıyppen ári du­rys paıymdaýǵa tıispiz», dep kór­setip, bizge óz bolmysymyzdy, ár sa­lany jete, naqty saralaýǵa baǵyt siltedi.  Prezıdent «Bul tarıhqa degen durys ustanym sol arqyly túp-tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńi­lip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge múmkindik týǵyzady» dep bizdi keń oı­laýǵa, durys pikir qorytýǵa jete­leıdi. Bar­sha jaýharlarymyzdyń altyn diń­gegi bolyp Elbasy aıqyndap ber­g­en materıaldyq mádenı jeti qazy­na­myz osylaı tereń zerttele bermek. 

Osy turǵyda Eýrazııanyń sa­ıyn dalasynda ǵumyr keshken baba­larymyzdyń álem keńistigine usyn­ǵan teńdessiz mate­rıal­dyq emes úlesteri ne edi degen suraq týady.

Árıne onyń biregeıi bı hám bılik ınstıtýty. Daralap jazar bolsaq, osy Uly dalada paıda bolǵan bıler ınstıtýty, daýdy ádil sheshý, ar tazalyǵy ustanymy ádildiktiń ǵajap formasy. Orys­tyń belgili etnograf-tarıhshysy A.I.Levshın jazatyn «Ádildiktiń altyn ǵasyry ornaǵan zaman – osy bıler soty» kezinde bolǵan. Al sol bıler sotynyń álem ıýrıdıksııasyna oń áseri boldy ma degen suraqqa toqtalsaq. Eýropada jaza retinde «talıon» ustanymy, ıaǵnı ólimge – ólim, kózge – kóz, tiske – tis dep kek qaıtarýdyń eń anaıy túrleri qol­danylǵan ýaqyt­ta, Atılla patsha bastap kún­deı kúrkiregen ǵundar barǵan soń Eýropa zańdaryna «qun tóleý» júıesi kirgizildi. Qylmys jazasyn qun­men, aıyppen óteý ıns­tıtýty qo­lda­nyla bastady dep moıyn­daıdy. Joǵaryda aıtylǵan quqyq zertteýshi G.Dj.Berman óziniń «Zapadnaıa tradısııa prava; epoha formırovanııa» atty álemge áıgili kitabynda «ta­lıon­nyń» basqa júıege kóshýi, tikeleı kóshpeliler mádenıetiniń yq­paly ekenin jazady. H ǵasyrda Kıev Rýsiniń birinshi zańy «Rýsskaıa pravdanyń» eki redaksııasynda da sanksııa túrinde tek qun termıni qoldanylyp, «obıdý platıte emý 60 kýn» degen sııaqty taıǵa tańba basqandaı normalar jazylǵan. Bul ata-babalarymyz erteden qoldanyp kele jatqan gýmandy jaza túrleriniń basqa júıege etken tikeleı yqpaly ekenin nasıhattaýymyz qajet. 

Batys elderinde búginde keńinen oryn alǵan − eki jaqty teń jarys­tyryp, qatań zańǵa ǵana táýeldi bolyp qalmaı, bılik shyǵaratyn − anglo-saksondyq sot júıesi bas­taýyn kóshpeli órkenıettiń bıler sotynyń sileminen alatynyn shetel ǵalymdary kópten ashyq aıtýda. Bul da Uly dalanyń álem qazy­nasyna qosqan zor úlesi. 

Shyǵys Eýropa elderinde negiz­gi zań esebinde qoldanylyp kel­gen, kólemi jaǵynan asa zor, armıan árpimen 1519-1689 jyldarda ja­zyl­ǵan tóreler jınaǵy – is júrgizý kodeksi qypshaqtyń zań eskertkishi bolǵanyn da bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Ǵylymda «Kodeks kýmanıkýs» atymen belgili quqyqtyq jádiger, óz ýaqytyndaǵy eń ozyq qoldanbaly zańdar jınaǵy bol­dy. Osy eskertkishte «tóre biti­gi», «tóreler jınaǵy» uǵymy bılik sóziniń balamasy retinde, keıi­n­nen Altyn Orda dáýiriniń jın­aqy aty bolyp qazaqı «tóre» ter­mıni qalyptasty. Qazaqtardyń arbı­trajdyq sotty – tóre soty, daýdy sheshýdi tórelik jasaý nemese qo­naǵyna, syıly adamyna tór­ge shy­ǵyń­yz deýi, bılik, bıiktik dás­túri­niń osy dalada, óz Otanynda áli de frag­mentti kórinis tabýynyń dáleli.

Iá, bizdiń dalamyzdan bastaý alǵan mádenıetterdiń ıgiligin dúnıe júziniń áli kúnge deıin kórip otyrǵanyn dáripteı bilýimiz kerek. Jańasha uǵym, jańa kózqaras qalyptastyrýymyz kerek.

Jeti atamyzdy bilgendeı, jeti qyrdy meńgersek, Elbasynyń mańyna toptasyp, alar asýlarymyzdy, jeter jetistikterimizdi dál mejelesek, órkenıet tiziminen ózimizdiń laıyqty ornymyzdy alarymyz sózsiz.

Qaırat MÁMI,

Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy