Qazaqstan Respýblıkasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda 2018 jylǵy qarasha aıynda jaryq kórgen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna súıene otyryp, birshama derektermen oı túısem deımin.
Adamzattyń arǵy tarıhynan, Adam ata men Haýa ana zamanynan beri adam balasy tirshilik etip urpaq jalǵastyrý úshin tabıǵattyń tylsym kúshteriniń san alýan syndaryna qarsy kúres júrgizý arqyly uzaq ta kúrdeli damý satylarynan ótti. Adamzattyń tiri qalý jolyndaǵy kúresi búginde úlken bir ónerge aınalyp otyr.
Keńistik barlyq zattyń ólshemi bolsa, ýaqyt – ártúrli kezeńdegi bolǵan oqıǵalardyń ólshemi. Osy keńistik pen ýaqyt qosylǵanda ulttyq tarıh bastalady degen támsil bar. Al qazaqstandyqtar úshin Qazaqstan tarıhyn tereń zertteý jáne ony durys túsiný − basty máseleniń biri. Ol úshin barlyq derekter barshylyq.
Adamzat paleolıt kezeńinde tigissiz kıimderdi paıdalansa, neolıtte, ıaǵnı ósimdikterdi órý, ıirý, toqý kásibin meńgergennen keıin ıyqtan, moıynnan kıiletin kıim túrleri paıda boldy. Mysaly, úndiler sarı, shalma kıse, rımdikter toga, ejelgi grekter gımatıı kıdi. О́tken ǵasyrlarda kıim maýsym aýysýyna, ystyq pen sýyqtyń almasýyna baılanysty bolsa, ýaqyt óte kele adamdardyń jas aıyrmashylyǵyna, jynysyna, áleýmettik dárejesi men ómir súrý ortasyna, dinı senimderine baılanysty qalyptasyp damydy.
«Eń ádemi kıim – ulttyq kıim» degen eken uly adamdar. Qazaq halqynyń ulttyq kıimderiniń túri de, úlgisi de esh halyqtan kem emes. Onyń kórkem úlgileri álemniń etnografııalyq murajaılary men kórmelerinen oryn alǵan. Ult mádenıetinde baǵaly kıimder syı-sııapat, dıplomatııalyq qatynastarda eskertkish belgi retinde júrgen. At, shapan syılaý qurmetteýdiń kórinisi sanalady.
«Zattyń quny jyltyrynda emes, sapasynda» demekshi, qazaq ulttyq kıimderi tek tabıǵı taza materıaldardan: ań terilerinen, júnnen, kıizden, bylǵarydan jáne matadan tigilgen. Jalpysynda, qazaq halqynyń qolóneri − kóne zamanmen birge damyp, bite qaınasyp kele jatqan baı qazyna. Onyń basty salalarynyń biri – kıim tigý. Qazaq halqynyń ulttyq kıimderi qolónerdiń ozyq úlgisi retinde ǵana emes, dala jaǵdaıyna yńǵaılanǵan san alýan áshekeılerimen, oıý-órnekterimen erekshelenedi.
Qazaqtyń kóne ulttyq kıimderindegi oıý-órnekterdi saqtaı otyryp, qazirgi ýaqytqa yńǵaılanǵan san alýan kıimder men áshekeılerdi qoldanysqa engizýge, kúndelikti garderobymyzdy ulttyq úlgide tigilgen kıimdermen toltyrýǵa bolady dep oılaımyn. Ulttyq úlgide tigilgen kıim arqyly jastardyń boıyna patrıottyq sezim uıalatýǵa bolady. Otandyq óndiristi qoldaı otyryp, ekologııalyq taza materıaldan birtalaı kıim men áshekeılerdi kııýge jol ashý kerek. Mysaly, mektep oqýshylary, stýdentter jáne memlekettik qyzmetshilerdiń kostıýmderi men galstýktaryna qazaqtyń ulttyq elementterin salyp kúndelikti jumysqa kıse nesi aıyp?! Shetelderge ózimizdiń ulttyq elementteri bar sapaly kıimderimizdi usyna otyryp, otandyq ónimderimizdi eksportqa shyǵarýǵa barlyq kúsh-qýatymyzdy salsaq jón.
Abaıdyń aıtýynsha, «kıim kııý salty arqyly adamnyń minez-qulqy, qoǵamdaǵy orny, bolmysy anyqtalady», sondyqtan elimizdiń jastary sándi jáne ádemi kıinse, olardyń ómir súrý sapasy da jaqsara túsedi.
Nurgúl IZBASAROVA