Álem endi eshqashan burynǵydaı bolmaıdy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan jahandyq ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası modeldiń kúıreıtin kúni jaqyn. RIT Capital Partners ınvestısııalyq qorynyń basshysy, ataqty Rotshıldter úıiniń ókili baron Djeıkob Rotshıld óz klıentterine arnaǵan sózinde osylaı dep atap kórsetipti.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, «álemniń taǵdyryn sheshýshiler» áýletine jatatyn óte bedeldi qor basshysynyń pikirine asyra aıtylǵan sóz dep qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni 82 jastaǵy baron álemde bolyp jatqan oqıǵalardy óziniń jáne onyń qorynda jumys istegen kóptegen sarapshylardyń uzaq jyldar boıy jınaǵan tájirıbelerine súıenip aıtyp otyrǵany barshaǵa belgili.
Rotshıld álemniń eń basty qarjy ortalyǵy – AQSh-ta tómen paıyzdy stavkalardyń aıaqtalǵanyna nazar aýdarady. Jaqyn ýaqytta álemniń ekonomıkalyq beınesin ózgertetin de osy jaǵdaı bolmaq. Qor rynoktarynyń kapıtaldanýyn «kúmpıtip» jibergen tómen paıyzdy stavkalar men sandyq jumsartý saıasaty ústemdik qurǵan jyldar aıaqtalyp keledi deıdi qarjyger. Álemniń eń iri degen ortalyq bankteriniń aqsha jumsaý tásilderin «tarıhtaǵy eń iri monetarlyq eksperıment» dep ataı otyryp, onyń sońynyń kútpegen zardaptarǵa soqtyrýy múmkin ekenin qarjyger birneshe jyl buryn-aq eskertken bolatyn.
Endi maıatnık keri qozǵalýda, sóıtip óz dollaryn ońǵa da, solǵa da úlestirip kelgen AQSh osynaý «sheksiz baılyqty» keri qaıtaryp alýǵa tyrysýda. Odan birinshi kezekte buryn-sońdy bolmaǵan qısapsyz dollar úlestirýdiń arqasynda azdap jetilińkirep qalǵan damýshy elder zardap shegedi eken.
Jekelegen elderdegi boryshtardyń úreıli deńgeıin eskere kelgende, eýroaımaqta da problemalar bas kótermek dep atap kórsetedi Rotshıld. Onyń ústine halyqaralyq saýdada oryn alýy múmkin teketirester de ahýaldy shıelenistirip, qor rynoktaryn qyspaqqa ala túspek. Áıgili qarjygerdiń boljamdary munymen de shektelmeıdi.
Onyń topshylaýynsha, damýshy elderge aıtarlyqtaı soqqy bolyp tıetin qarjy daǵdarysy Brexit, KHDR jáne Taıaý Shyǵystaǵy ahýal sııaqty erteden irińi jazylmaı kele jatqan geosaıası problemalarǵa da qozǵaý sala ketýi yqtımal. Ondaı kún týa qalsa, onyń ózi qazirgi dúnıeni múldem ózgertip jiberýi ábden múmkin.
2001 jyly 11 qyrkúıekte Nıý-Iorkte oryn alǵan terrorlyq aktiden keıin jáne 2008 jylǵy daǵdarys kezinde álemdik derjavalar biregeı kózqaraspen jumys istedi. Búginde ondaı yqpaldastyqqa barý qıyndap ketti. Al ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ornaǵan ekonomıkalyq tártip pen qaýipsizdikke qater tóndiredi dep túıindeıdi tereńnen tolǵaǵan oıyn baron Rotshıld.
О́z elderin damýshy elder sanatyna jatqyzatyn reseılik sarapshylar da álemdik ekonomıkada oryn alyp jatqan ahýalǵa qatysty óz alańdaýshylyqtaryn jasyrmaıdy. Rýbldiń sońǵy quldyraýy da Reseı aqshasynyń álemde bolyp jatqan devalvasııalyq úrdisten syrt qala almaıtynyn kórsetip otyr deıdi olar. Olar stavkalardy tómendetý ishki óndiristi qaıtadan iske qosady degen tuspaldyń da turlaýsyz bolyp shyqqanyn, sonyń saldarynan ınvestısııalardyń jappaı keri ketip jatqanyn aıtyp dabyl qaǵýda. Ol az deseńiz, Reseı qarjy mınıstrliginiń munaı eksportyn dollardan basqa valıýtaǵa aýystyrý jónindegi sheshimi de quptaý taýyp otyrǵan joq. Sarapshylar ony ózińdi álemdik rynoktyń aıtarlyqtaı bóliginen óz erkińmen bólip tastaýmen para-par áreket dep baǵalap otyr.
Al elimizdegi jaǵdaıǵa keler bolsaq, bizde teńgeniń erkin baǵamyna kóshý saıasatynyń júzege asyrylyp jatqany belgili. Otandyq birqatar qarjygerler de mundaı saıasatqa qoldaý bildirip otyr. Olardyń paıymdaýynsha, geografııalyq ornalasýy, óz ekonomıkasynyń kólemi men onyń ashyqtyǵynyń joǵary deńgeıine baılanysty Qazaqstan dollarǵa nemese eýroǵa qatysty ulttyq valıýtanyń shekteýli rejimin engizý eń bir ońtaıly nusqa bolyp tabylatyn elder sanatyna jatpaıdy.
Ulttyq bank taıaýda valıýta rynogyndaǵy jaǵdaıǵa egjeı-tegjeıli taldaý jasaı kelip, eń aldymen rezıdent emesterdiń (Qazaqstanda tirkelmegen zańdy nemese jeke tulǵalar) qatysýyna basa nazar aýdarǵan bolatyn. О́ıtkeni sońǵy aılarda olardyń kólemi teńge baǵamyna keri sıpatta bolyp otyr. Aıtalyq, byltyr naýryz aıynda ulttyq valıýta baǵamy bir dollarǵa shaqqanda 318 teńge bolyp turǵan kezde rezıdent emesterdiń Ulttyq banktiń notalaryna salymdary eń joǵary shegine jetip 453,9 mıllıard teńgeni qurasa, mamyr aıynan bastap ondaı ınvestorlardyń úlesi tómendeı bastaǵan.
Qazaqstandyq qor bırjasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Andreı Salıýk byltyrǵy shilde aıynda teńgeniń álsizdenýiniń negizgi sebepteriniń birin de rezıdent emesterdiń ketýi saldarynan dep túsindiredi. Bul rette Reseıge qatysty sanksııalardyń jańa paketiniń paıda bolý yqtımaldyǵy da jaǵdaıǵa keri áserin tıgizip otyr.
Degenmen, ekonomıst ári qarjyger Almas Chýkın qazaqstandyq qundy qaǵazdarǵa ınvestısııalaý múmkindiginiń paıda bolýy prınsıpti turǵydan alǵanda óte mańyzdy dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, ol úshin Ulttyq bank Clearstream (Eýropada ornalasqan halyqaralyq esep aıyrysý-klırıngtik uıymy) júıesin iske qosýy tıis. Osylaısha ol óziniń Feısbýktegi paraqshasynda «Endi qazaqstandyq búkil qundy qaǵazdar halyqaralyq taýarǵa aınaldy» dep atap kórsetken. Ol bizdiń boryshtyq qundy qaǵazdarymyzǵa ınvestısııa retinde elimizge úlken kólemdegi valıýtanyń keletinine senimdi.
Otandyq sarapshylar oqıǵanyń odan ári damýy kóptegen jaǵdaıda sapaly zaemshylardyń paıda bolýy men qazirdiń ózinde qarjy ınstıtýttarynyń qolynda bar trıllıondaǵan teńge ótimdiligine degen suranystyń týyndaýy qarjy sektoryna qanshalyqty oń ózgerister ákele alatyndyǵyna tikeleı baılanysty bolmaq degen kózqaras ustanady. Qarjy sektoryndaǵy reformalar bútindeı alǵanda ekonomıka úshin múmkindikter týǵyzyp otyr, al ony paıdalanbaý úlken qatelik bolar edi dep esepteıdi olar.
Sonymen jahanda júrip jatqan jańǵyrýlardy jaqsarýǵa qaraı betburys dep túsinýge bola ma, joq pa, ol jaǵyn da sol baıaǵy sarapshylardyń paıymdaýlarynsha, bolashaqtyń enshisine qaldyrǵan durys sııaqty. Bizdiń qazaq ta «úmitsiz – shaıtan...» degen sózdi dál osyndaı shaqta aıtsa kerek...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»