Mańyzdy zań jobalary maquldandy

Sotyna sengen el – keleshegine senedi

Aldymen «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń sot júıesi men sýdıalarynyń már­tebesi týraly» Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń konstıtýsııalyq zańyna ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» konstıtýsııalyq zańynyń jobasy qaralyp, ol týraly negizgi baıandamany Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanov jasady. «Sýdıalardyń qoldary taza emes, kásibı saýattylyǵy tómen» degen sózderdi biz jıi estımiz, dep bastady ol sózin. Búgingi usynylyp otyrǵan zań jobalary qoǵamda qalyptasyp otyrǵan osyndaı keleńsiz kózqarastardy qalaı sheshedi degenge toqtalatyn bolsaq, men baıandamamdy «keshegi sot», «búgingi sot» jáne «bolashaqta qandaı sot qalypt­as­tyrýǵa umtylamyz» degen úsh tarmaqqa bóleıin, dep jalǵastyrdy ol óz sózin.

Odan ári tóraǵa ótken ǵasyrdyń 80-jyldary bizdiń respýblıkamyzda túrli qylmystary úshin túrmege qamalǵan adamdardyń sany júz myńnan asatynyn eske salyp ótti. Al qazir ol úsh ese azaıyp 30 myńǵa túsken. Onyń basty sebebi – jeke adamǵa qarsy jasalatyn qylmys sany azaıdy. Al ol kezde 100 myń qazaqstandyqqa shaqqandaǵy sany 10 bolatyn, qazir bul kórsetkish eki ese azaıǵan. Ekinshi sebep, sot quqyq qorǵaý organdarynyń aıyptaý qorytyndysynyń yqpalynda ketip, árqashan da jazalaýǵa beıil bolatyn. Tipti kinási joq ekenine kózi jetip tursa da prokýror bekitken aıyp­taý qorytyndysyna qarsy shyǵyp, adamdy aqtaýǵa batyly barmaıtyn. Qazir barlyq aıyptalýshynyń tek 25 paıyzy ǵana bas bostandyǵynan aıyrylady. Biz sýdıalardyń boıynda bolatyn «jazalaýǵa beıimdilik» sııaqty keleńsiz dástúrden arylýǵa tyry­sýdamyz. Sonyń nátıjesinde bedel­di halyqaralyq uıymdardyń ókil­­deri qazaqstandyq sot júıesiniń kóp­tegen jetistikterge qol jetkizgenin atap ótýde. Atap aıtqanda, bizdiń sottary­myz­dyń qoljetimdiligin, daýlardy jyl­­dam sheshetinin jáne IT-diń jaqsy da­my­ǵan­­dyǵyn olar tilge tıek etedi. Búki­l­­álem­dik bankiniń reıtıngi boıynsha sot júıesine jaǵdaı jasaýda Qazaqstan tórtin­shi orynǵa shyqqan. Biraq eń bastysy bul emes. Elbasy N.Nazarbaev bizden sýdıalardyń ádiletti sheshim shyǵarýy kerek­tigin talap etedi. Eger sottyń sheshi­mi zańdy bolsa, árbir sottalýshy sýdıanyń osyndaı sheshimge kelý logıkasyn moıyndasa jáne sheshim túsinikti, qarapaıym tilde jazylsa aıtylǵan ýájderdiń bárine tolyq jaýap berilse – mine, sonda ǵana halyq sotqa senedi. Al sotqa sengen el – keleshegine senedi. Biraq mundaı sheshimderdi tek tereń bilimdi kásipkerler, myqty zańgerler, múltiksiz mamandar ǵana shyǵara alady. Olardy sýdıalyq qyzmetke tartý bizdiń mindetimiz. Ol úshin áleýmettik jaǵynan qorǵalý máselelerin sheshýimiz kerek. Usynylyp otyrǵan zań jobalary osy talaptardy qamtamasyz etýge tyrysqan, dedi tóraǵa óziniń sóziniń qorytyndysynda. 

Depýtattar baıandamashyǵa birneshe suraq qoıdy. Sonyń ishinde Asylbek Smaǵulov tatýlastyrý ortalyǵy jáne tatýlastyrýshy sýdıalar bar ekenin eske sala kelip, halyqtyń kimge barǵany jón ekenin surady. Oǵan eki qyzmettiń de bir-birine qaıshy kelmeıtindigi aıtylyp, ekeýine de barýǵa bolatyndyǵy jetkizildi. Endi bul máseleni birjaqty sheshetin zań jobasy ázirlenip jatqandyǵy da aıtyldy. Depýtat Maıra Aısınanyń suraǵy Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy Talǵat Donaqovqa arnaldy. Ol zań jobasynda sýdıalyq qyzmetke tańdaý konkýrsyna túsetinderdiń eki jyldyq ju­mys ótili bolýy kerektigi talap etile­ti­nin, biraq alys jerlerdegi osyndaı qyz­metke úmitkerlerge mundaı talap qoıyl­maı­tyndyǵyna nazar aýdaryp, «alys jerler» degenniń ózin qalaı túsiný­ge bolatyndyǵyn surady. Oǵan «alys jerler» Úkimetpen aqyldasyp anyqta­latyndyǵy jetkizildi. 

Sonymen birge depýtattar zań jo­basy­nyń maqsaty – sot júıesin jańǵyr­tý, sýdıa kadrlaryn sapalyq jaǵy­nan damytý jáne jańartý, sýdıalar táýelsiz­diginiń kepildikterin kúsheıtý jáne sýdıa­larǵa quqyqqa syıymsyz yqpal­dy bo­l­dyrmaý ekendigin suraqtar berý bary­synda anyqtady. 

Zań jobasy boıynsha qosymsha baıan­damany Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov jasady. Ol osy sot júıesi jáne sýdıalar mártebesi týraly zańǵa 2007 jáne 2017 jyldardaǵy konstıtýsııalyq reformalar kezeńinde de ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgenin eske salyp, qazirgi ózgerister Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynyń oryndalýyn quqyqtyq jaǵynan jetildirý sheńberinde engizilip otyrǵanyn aıtty. Talqylaýǵa qatysqan depýtat Qýanysh Sultanovtyń usynysymen zań jobasy bir aýyzdan maquldandy. Sonymen birge osy zańǵa ilespe zań jobasy da talqylanyp, maqul­dandy. Ol negizinen tórt zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizetini belgili boldy. Olardyń birazy sýdıalyqqa úmitkerlerdiń biliktilik emtıhandaryn kúrdelendirýge baǵyttalǵan. 

Otyrysta qaralǵan ózge zań jobalary 

Sonymen qatar Májilistiń keshegi otyrysynda balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi uıymdardyń qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­­tyrýlar engizý týraly depýtat­tardyń bastamasymen ázirlengen zań jobasy ekinshi oqylymda maquldandy. Bul týraly baıandamany depýtat Ábdi­manap Bekturǵanov jasady. Zań joba­sy­nyń maqsaty – balalardyń quqyq­taryn qorǵaýdy júzege asyratyn uıym­dardyń jumys isteýimen baılanysty máselelerdi naqtylaý esebinen olar­dyń qyzmetin jetildirý, sondaı-aq Ult­tyq aldyn alý tetigi mandatyn bala­nyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn barlyq uıymdarǵa qoldaný arqyly zańnamalyq deńgeıde keshendi sheshý. Zań jobasymen jumys isteý barysynda depýtattar balanyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn uıymdardyń tizbesin naqtylaýǵa, bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organǵa balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý standarttaryn ázirleý jáne bekitý jónindegi fýnksııany berýge jáne t.b. kóńil bólgen. Sondaı-aq belgili bir laýazymdy atqarýǵa jáne bir qyzmetpen aınalysýǵa ómir boıyna tyıym sala otyryp, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasalǵan qylmystardy jeke bólikter etip shyǵarýǵa jáne basqa da birqatar túze­­tý­ler engizdi. Depýtattardyń usy­nys­­taryn qaraý qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń 6 kodeksi men 6 zańyna túzetýler engizý kózdelgen. 

Jalpy otyrysta Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasyndaǵy elimizge munaı jáne munaı ónimderin jetkizý sala­syndaǵy Saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq týraly kelisimge ózge­ris­ter engizý týraly hattamany ratı­fı­kasııalaý týraly zań jobasy da uzaq talqylanyp, depýtattar tarapynan qoldaý tapty. Zań jobasy boıyn­sha baıandama jasaǵan Energetıka mı­nıstri Qanat Bozymbaevqa kóptegen suraq­ qoıyldy. Sonyń ishinde ha­lyq qalaýlylary ishki rynokty sapaly janar-jaǵarmaımen úzdiksiz qam­ta­masyz etý máselelerine qatty alań­daý­shylyq bildiretinderin jetkizdi. 

Otyrys sońynda birneshe depýtat ortalyq atqarý organdaryna ózderiniń saýaldaryn joldady. Sonyń ishinde depýtat J.Ahmetbekov Úkimet basshysy­na qaraqshy-brakonerlerdiń qolynan halyq qazynasyn qorǵaý jolynda qaza tapqan qoryqshy Erlan Nurǵalıevke «Halyq qaharmany» ataǵyn berý máselesin qarastyrýdy usyndy. Al depýtat A.Perýashev respýblıka ataýyn «Qazaq­stanmen» qatar «Qazaq respýb­lıkasy» dep resmı túrde ataýdy usyna­tynyn Úkimet basshysyna jetkizdi.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»