Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda qoǵam músheleriniń eki máselege nazar aýdarýyn atap ótken edi. Onyń birinshisi, ulttyq kodty saqtaý, ekinshisi, qoǵamnyń kertartpa qubylystarynan arylý. Ulttyq kodty saqtaý degende, eń birinshi, bizdiń qazaq ekenimizdi anyqtaıtyn, jan dúnıemizdiń aınasy – ana tilimizdi saqtaý kerek. «Tili joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», dep Ahmet Baıtursynuly aıtqan. Ulan-baıtaq jeri bar qazaq eli máńgilik jasasyn desek tilimizdi, ulttyq bolmysymyzdy, salt-dástúrimizdi saqtaýymyz kerek.
Til taǵdyry tikeleı sol ult pen ult basyndaǵy rýhanı tolysqan tulǵalardyń qolynda dep topshylasaq, Elbasy osy úrdisten shyǵyp otyr. Halqynyń úlken janashyry retinde ana tilimizdi saqtaýdyń bir joly retinde álipbıdi latyn qarpine kóshirýdi usyndy. Bizdiń mindet el isin meniki, seniki dep bólip qaramaı, birtutas birlikte júzege asyrý.
Tarıhqa sholý jasasaq, qazaq halqy damý barysynda 5-6 álipbıdi basynan ótkizgen. Máselen, Túrki zamanynda Orhon-Enıseı eskertkishterinde ejelgi túrki jazýy nemese rýna jazýyn (syna) qoldanǵan. Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adam janynda kúmis tostaǵan tabylyp, syrtqy qabyrǵasynda 26 tańbadan turatyn jazý bolǵan. Ony ataqty fılolog Altaı Amanjolov oqyǵan kezde bylaı dep aýdarady: «Aǵa saǵan oshaq, jat tizeńdi búk, halyqtyń qarny toq bolǵaı». Odan keıingi VIII ǵasyrda kóshpeli túrik taıpalarynyń basym bóligi musylman dinin qabyldady jáne H ǵasyrdan bastap túriktiń syna jazýy yǵystyrylyp, arab alfavıti qalyptasyp, berik ornyqty. HH ǵasyrdyń basyndaǵy aýmaly-tókpeli saıası oqıǵalarǵa baılanysty 1920 jyly Keńes ókimeti ornaǵannan keıin 1926 jyly Ahmet Baıtursynuly arab álipbıin reformalap, tóte jazýdyń negizin qalady. Sóıtip 1926 jyldan 1929 jylǵa deıin arab alfavıtiniń qazaqshaǵa ıkemdelgen tóte jazýyn qoldandyq. Mysalǵa Qytaıdaǵy qandastarymyz áli sol alfavıtti qoldanyp keledi. Keńes ókimeti 1929 jyly latyn alfavıtine aýystyrdy, al 1940 jyldan bastap qazirgi qoldanysta júrgen kırılısaǵa ózgertti. 1991 jyly KSRO ımperııasy ydyrap 15 odaqtas respýblıka árqaısysy jeke-jeke táýelsizdik alǵannan keıin, túrkitildes baýyrlas, qandas el Ázerbaıjan, Túrikmenstan, О́zbekstan latyn alfavıtine kóshti. Endigi jerde biz de osy úrdisti qolǵa alyp, birtindep latyn qarpine kóshkeli otyrmyz. Tilshi qaýymynyń ǵylymı negizdegi dálelderine súıensek te, jahandaný zamanyndaǵy qoǵam betalysyna úńilsek te, damyǵan 30 eldiń qataryna ený úshin de, elimizdi álemge tanytý úshin de, qazaq tiliniń mártebesin kóterý úshin de latyn grafıkasyna kóshýdiń artyqshylyǵy óte zor. Eń birinshi, bolashaq balalarymyz úshin aýadaı qajet.
Latyn tańbasyna kóshý bir jyldyń nemese bir kúnniń máselesi emes. Elbasy usynysynan keıin fılolog ǵalymdarymyz tynymsyz eńbek etip jatyr. Latyn qarpine kóshý máselesindegi eń alǵashqy is-áreketter tilshi qaýymynyń latyn álipbıine kóshken memleketterdiń is-tájirıbesin zerttep-zerdeleýi. Ondaǵy maqsat jalpy latyn tańbasyn qabyldaǵan kezde qandaı qıynshylyqtar boldy, erekshelikteri nede, artyq tustary qaısy degen saýaldarǵa jaýap alý. Osynyń bárin elep-ekshelep, naqty bir sheshim shyǵarý. Osy maqsatta aldyńǵy elderdiń jibergen qatelikterin qaıtalamas úshin jańa álipbıdiń birneshe nusqasy el talqysyna usynyldy, kóptiń pikiri eskerildi. Sońǵy nusqasy 2018 jyldyń 19 aqpanynda Elbasy Jarlyǵymen qabyldandy. Jańa latyn negizdi qazaq álipbıinde 32 tańba bar. Kırıll álipbıindegi 42 tańbanyń 10 tańbasy, ıaǵnı orys tilindegi barlyq tańba alyndy. Jańa álipbıdiń negizgi ereksheligi dıakrıtıkalyq akýt jáne eki dybyspen beriletin dıgrafta dep oılaımyn. Elbasy: «Latyn jazýyna kóshýdiń tereń qısyny bar. Olar qazirgi tehnologııalyq ortanyń, qazirgi dúnıejúzindegi kommýnıkasııanyń, HHI ǵasyrdaǵy ǵylym men bilimniń erekshelikteri» degen bolatyn. Ǵalamtor damyǵan zamanda jańa álipbı arqyly aqparattar keńistigine erkin kirýge bolady. О́ıtkeni jaratylystaný, tehnologııa, medısına, týrızm, ǵylym men mádenıet salalarynda dál osy latyn álipbıi keńinen qoldanylady. Osy saladaǵy bilimimizdi tereńdetý úshin, shetelden is-tájirıbe alý úshin, ozyq tehnologııasyn meńgerý úshin bizge latyn grafıkasy aýadaı qajet. Oǵan qosa, sheteldegi qandastarymyzdyń da, jalpy táýelsiz memleketimizdiń tynys-tirshiligimen tanysqysy kelgen álem halyqtary úshin de, óz elimizdiń mártebesin kóterý úshin de latyn qarpine kóshkenimiz oryndy dep sanaımyn.
Elbasy jýyrdaǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýdy usyndy. Onda Prezıdent ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizýdi tapsyrdy. Al osy arhıvterdegi shań basyp jatqan tarıhı jazba muraǵattar latyn álipbıinde jazylǵanyn eskersek, qalaı ǵana latyn grafıkasy kerek emes dep aıtamyz. Sheteldik arhıvterde túp-tamyrymyzdy anyqtaıtyn, ata-babalarymyzdy tanytatyn, eldigimizdi aıqyndaıtyn qanshama tyń derekter jatyr. Latyn álipbıine kóshsek, qundy derekterdiń bárin birtindep halyq nazaryna usynar edik.
Jalpy, latyn negizdi qazaq álipbıne kóshýdiń mańyzdylyǵy týraly áli de túsindirme jumystaryn júrgizýimiz kerek. Qarapaıym halyqtyń túsinigin, kózqarasyn ózgertýimiz qajet. Ǵalymdarymyz jańa álipbıge baılanysty izdenip, túrli usynys, eńbekterin jazyp jatyr. Sol jumystardy baǵalap, el bolashaǵy úshin qabyldanǵan sheshimge qoldaý kórsetý kerek ekenin uǵyndyrýymyz abzal. Jaqsyny úırenbekke umtylýymyz bárimiz úshin tıimdi bolmaq.
Ábdimanap BEKTURǴANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty