2 aqpannan bastap AQSh pen Reseı 1987 jyly qol qoıylǵan Orta jáne shaǵyn qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý týraly sharttan shyqty. Bul qujattyń kúshi joıylýy múmkin ekenin AQSh prezıdenti Donald Tramp byltyr kúzde eskertti. AQSh tarapynyń pikirinshe Reseı joǵaryda aıtylǵan qujattyń talaptaryn oryndamaıdy.
Naqtyraq aıtsaq, Reseı 9M729 (NATO klassıfıkasııasynda SSC-8) zymyranyn qoldanyp keledi, onyń ushý qashyqtyǵy shartta kórsetilgen shekteýlerden asyp ketedi degen aıyp taqty. Al Orta jáne shaǵyn qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý týraly kelisim AQSh pen Reseıge 500-1000 jáne 1000-5500 shaqyrymǵa ushatyn zymyrandardy qoldanýǵa, óndirýge tyıym salady. Oǵan 1987 jyly Mıhaıl Gorbachev pen Ronald Reıgan qol qoıǵan edi.
Reseı tarapy atalǵan zymyrannyń bar ekenin, onyń «Iskander-K» kesheni úshin jasalǵanyn, biraq 500 shaqyrymǵa deıin ushatynyn málimdedi. Tipti 2017 jyly Kapýstın-Iаr polıgonynda ótken synaqta zymyran 480 shaqyrymǵa jetkenin habarlady. Iаǵnı, zymyran talaptarǵa saı ekenin dáleldeýge tyrysty. Biraq AQSh qur sózge sene qoımady.
Reseı de Amerıkanyń kelisim talaptaryn buzyp jatqanyn buǵan deıin aıtqan bolatyn. AQSh qupııa túrde shart tyıym salatyn ballıstıkalyq zymyran túrlerin synaqtan ótkizdi dep aıyptaǵan edi. Bul eki eldiń teketiresinde derekter sheshilmegen másele bolyp tur. Qos tarap ta qarsy jaqty aıyptaıdy, al biraq naqty aıǵaq keltirmeıdi, tek barlaý qyzmetiniń bergen málimetine júginedi. Eki jaq ta kelisim talaptaryn oryndap jatqanyn aıtady, alaıda óz ustanymyn dáleldeı almaıdy. Sebebi áskerı málimetter qupııa. Oǵan qosa AQSh pen Reseı de ózine taǵylǵan aıyptarda derekter az dep, olardy moıyndamaıdy.
AQSh buǵan deıin de KSRO-men jasalǵan mańyzdy qujattan shyǵyp úlgergen. Djordj Býsh 2001 jyly zymyranǵa qarsy qorǵanys shartynyń talaptaryn oryndaýdan bas tartty. Nátıjesinde AQSh Polshaǵa iri keshenderin ákelip, jaıǵastyrdy. Al Reseı jaýap retinde Iskander zymyran keshenderin Eýropanyń qaq ortasyndaǵy terrıtorııasy Kalınıngrad oblysynda ornatty.
Reseı men AQSh joǵaryda sóz bolǵan sharttyń kúshin birdeı toqtatqan soń kelesi mańyzdy qujattyń taǵdyry kúmándi bolyp qaldy. Ol 2010 jyly Dmıtrıı Medvedev pen Barak Obama qol qoıǵan Shabýyldaýshy qarýlardy qysqartý týraly shart. Ol qujat eki eldiń ıadrolyq zarıadtaryn 1550 danaǵa deıin qysqartyp, álemdik qaýipsizdikke úlesin qosqan edi. Biraq shart 2021 jylǵa deıin jasalǵan. Endi 2 jyldan soń ol qujat merziminiń odan ári uzartylýy sońǵy oqıǵadan soń qıyndaıtyny anyq. Tipti toqtaýy da múmkin.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»