Beıbit atom: qazaqstandyq jol

Qazaqstan 1990 jyldardan bastap ıadrolyq q­arý­ǵa qarsy qozǵalysty atom qýatyn adamzat ıgi­ligi úshin beıbit maqsatqa ǵana paıdalanýdy qoldap keledi. Qazaqtyń qazynaly jerin qyryq jyl boıy qasiret qursaýyna orap, Uly dala kindigi – Saryarqany silikpege salyp silkingen Semeı ıadrolyq synaq alańynyń ashy zardabyn shekken elimiz úshin beıbit atom sóziniń astary tereń, mańyzy zor. Sondyqtan da qazaq eli Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen jabylǵan Semeı polıgonynyń bazasyn beıbit atomdy damytý maqsatyndaǵy ǵylymı jumystarǵa paıdalaný úshin Kýrchatov qalasynda Ulttyq ıadrolyq ǵylymı ortalyq ashyp, alǵash ret «Beıbit atom» uǵymyn naqty istermen dáıektegen edi.

Ulttyq ıadrolyq ǵylymı ortalyq negizinde ıadrolyq ǵylymdy damytý máselesine alǵash ret betburys jasaldy. Osy maqsatpen Kýrchatov qalasynda «Iаdrolyq tehnologııalyq parki» aksıonerlik qoǵamy qurylǵan bolatyn. Ony qurýdaǵy basty maqsat – ıadrolyq jáne janama tehnologııalar salasynda ǵylymı negizde jumys isteıtin joǵary tehnologııalyq ınnovasııalyq kásiporyndardy óristetý edi. Bú­ginde ıadrolyq tehnologııa óte joǵary qarqynmen damyp barady. Ozyq oıly adamzat atom reaktorlarynyń jańa túr­lerin oılap tabýda. Álemdik ǵy­lym jylý neıtrondarymen, jeńil sý jáne aýyr sýmen, jyl­dam qozǵalystaǵy neıtrondar­men jumys isteıtin jáne termo­ıadrolyq reaktorlardy ıgere bas­tady. Máselen, Reseıdiń Bılı­bıno atom elektr stansasy (AES) elektr energııasymen qosa jylý da óndiredi. Soltústik polıýs­te ornalasqan 10 myń turǵy­ny bar Bılıbıno kentin osy stan­sa jylýmen jáne elektr qýaty­men qamtamasyz etedi. Al Sibir AES –i Seversk jáne Tom qala­laryn jylýmen jáne elektr qýa­tymen tolyq qamtamasyz etip tur.

Ozyq tehnologııalarǵa ne­giz­delgen beıbit atom ónerkásibin damytý úshin Qazaqstanda barlyq alǵysharttar bar. Ásirese, atom energetıkasyn damytý elimiz úshin taǵdyrdyń ózi tartý etken úlken múmkindik. Atom energetıkasynyń basty qozǵaýshy kúshi – ýran.

Endeshe, jomart jerimizdiń qoı­naýyndaǵy ýran keniniń kólemi jaǵy­nan dúnıe júzinde ekinshi oryndy ıelenetin elimiz úshin atom energetıkasyn damytýǵa basymdyq berý birinshi keze­k­tegi mindet. Osy oraıda aıta kete­tin másele, Qazaqstannyń atom óner­kásibi 2003 pen 2010 jyldar ara­ly­ǵynda ýran óndirý ónerkásibin barynsha damytý baǵdarlamasyn júzege asyrdy. Nátı­jesinde elimizde 2003 jyly 3 myń tonna ýran shyǵarylsa, 2010 jyly 17 myń tonna ýran óndirilip rekordtyq kór­set­kishke qol jetkizildi. Sóıtip elimiz sanaý­ly jyldardyń ishinde ıadrolyq otyn naryǵynda dúnıe júzi boıynsha kóshbasshylyq orynǵa shyqty. Búginde álemdegi ıadrolyq otynǵa suranys buryn­ǵy­dan artyp, «Qazatomónerkásip» AQ-tyń áleýetin eseleýge barynsha jaǵdaı týǵyzýda. Osyǵan baılanysty Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Taıaý bolashaqta álemdik damýda arzan atom energııasyna degen suranys únemi ósetin bolady. Qazaqstan – dúnıe júzinde ýran óndirýdiń kóshbasshysy bolyp tabylady. Biz atom elektr stansalary úshin ózimizdiń otyn shyǵaratyn óndirisimizdi órkendetýimiz jáne ózimizdiń atom elektr stansamyzdy salýymyz kerek», dep atap kórsetti.

Qazirgi tańda álemdik naryqtaǵy munaı jáne gaz baǵasynyń turaqsyzdyǵy, osy shıkizattyq energııa kózderiniń tabıǵı qorynyń jyldan-jylǵa kúrt azaıýy adamzatty basqa balama qýat kózderin izdeýge májbúrlep otyr. Osy jolda jahandyq ekonomıka basqa balamaly qýat kózderinen áldeqaıda tıimdi atom energetıkasyna basymdyq beredi. Búginde álemniń birqatar damyǵan elderinde elektr qýatyn óndirý úlesinde atom energetıkasynyń úles salmaǵy 50 paıyzdan artyp otyr. Máselen, Fransııada bul kórsetkish 77 paıyzdy quraıdy. Álemniń 40-tan astam memleketinde atom elektr stansalary (AES) jumys istep tur. HHI ǵasyrdyń ortasyna taman onyń sany 50-den asady dep kútilýde. Qazirgi tańda dúnıe júzinde ıadrolyq elektr energııasyn óndirýde AQSh, Fransııa, Japonııa, Reseı, Koreıa jáne Germanııa kósh bastap keledi. Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttiktiń deregi boıynsha, búginde jer betinde jalpy qýaty 374,7 GVt bolatyn 441 ıadrolyq reaktor jumys istep turǵan kórinedi. Sonymen birge jalpy qýaty 58,6 GVt bolatyn taǵy 60 ıadrolyq reaktordyń qurylysy salynyp jatyr. Mamandardyń pikirinshe, 2050 jyldary jahandyq energetıkadaǵy atom energııasynyń úlesi 35 paıyzdan asyp jyǵylmaq. Endeshe, damý bolashaǵynyń baıandylyǵyn oılaǵan árbir memleket óz ekonomıkasyna orasan zor paıda ákeletin, ekologııalyq taza jáne ekonomıkalyq tıimdi atom energetıkasyn damytýǵa múddeli ekendigi daýsyz.

Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý jónindegi máseleniń sóz bolyp kele jatqanyna kóp jyldyń júzi boldy. Jyldan-jylǵa joǵary qarqynmen damyp kele jatqan el ekonomıkasy qazirdiń ózinde elektr qýatynyń tapshylyǵyn aıqyn sezine bastady. Mamandardyń naqty derekteri boıynsha, elimizdegi elektr energııasyn tutyný kóleminiń ósýi 2010 jylǵy 77,9 mıllıard kVt saǵattan 2030 jyly 173 mıllıard kVt saǵatqa deıin ósetin kórinedi. Qazir negizinen Qazaq­standa óndiriletin elektr energııasy orga­nıkalyq otyn jaǵý esebinen jumys isteı­tin elektr stansalaryna tıesili. Olar elimizde tutynylatyn barlyq elektr qýa­tynyń 87 paıyzyn óndiredi. Onyń ishinde elimizde shyǵarylatyn barlyq elektr energııasynyń 70 paıyzy kómir jaǵatyn JES-tiń úlesine tıedi. Eli­miz­diń iri kómir kenishteri Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstanda ornalasqan. Son­dyq­tan elimizde óndiriletin bar­lyq elektr ener­gııa­synyń basym kópshiligi sol­tús­tik óńirlerdegi elektr stansalarynda óndiriledi.

Soltústik óńirler Ońtústik jáne Batys Qazaqstanǵa myńdaǵan shaqyrym elektr jelileri arqyly energııa qýatyn jiberedi. Shyǵys Qazaqstandaǵy elektr qýatyna degen tapshylyq ta Soltústik­ten keletin elektr qýatymen qanaǵat­tandyrylady. Myńdaǵan shaqyrym qashyqtyqqa tartylǵan elektr jeli­leri­men qýat aıdaǵan kezde birshama elektr qýatynyń shyǵyndalýyna jol beriledi. Qazir elimizdegi joǵary voltty elektr taratý jelileriniń jartysynan astamynyń tozyǵy jetken. Soltústik óńirlerdegi elektr qýatyn óndiretin stansalardyń 70 paıyzǵa jýyǵy kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Bul tyǵyryqtan shyǵar birden-bir tıimdi jol – qazaqstandyq ıadrolyq energetıkany damytý, AES salý bolmaq.

Elimizde AES salý máselesi sóz bol­ǵan kezde, ıadrolyq energetıka­nyń qar­sylastary halqymyzdyń qaýipsiz­digin oılasaq, qazaq jerinde AES salmaýymyz kerek degen birjaqty pikirdi úzildi-kesildi alǵa tartady. Árıne betin aýlaq qylsyn, AES-terde apat bola qalsa, reaktorlardan bólinetin ıadrolyq ızotoptar shekaradan taısalyp, halyq tańdap jatpaıdy. Máselen, irgemizdegi kórshimiz О́zbekstan óz aýmaǵynda AES salý jóninde Reseıdiń «Rosatom» memlekettik korporasııasymen kelisim jasap, iske kiristi. Sondyqtan Qazaqstan halqynyń qaýipsizdigi tek Qazaqstan­da ǵana salynatyn AES-ke tirelip turǵan joq. Basty másele, atom energetıkasyn damytý jolyna túsken árbir memleket, aldyńǵy qatarly adamzat­tyń aqyl-oıy ıadrolyq tehnologııa­nyń adamzat úshin múlde qaýipsiz bolatyn jolyn úzdiksiz jetildire berýi kerek. Bul týraly Elbasy N.Nazarbaev Chernobyl qasiretiniń 25 jyldyǵyna oraı ótkizilgen Kıev sammıtinde: «Osy ǵasyrdyń ortasyna taman álemniń 50-den astam elinde atom stansalary jumys isteıdi dep kútilý­de. Kez kelgen AES-te bolǵan ıadrolyq apattyń keleńsiz kesapaty mindetti túrde transshekaralyq sıpat alady. Sondyqtan atom energetıkasy nysandarynyń qaýip­siz­digi jóninde biryńǵaı qatań halyq­ara­lyq qaýipsizdik talaptary men stan­darttary jasalýy kerek. Osy stan­dart­tar men talaptarǵa sáıkes kel­meı­tin birde-bir AES paıdalanýǵa beril­meýi tıis», dep atap kórsete kelip, bul talaptar­dy baqylaýdy MAGATE-niń jaýap­ker­shiligine berý qajettigin kún tártibine qoıǵan bolatyn.

Elektr energııasy – búgingi ómir­degi bas­­ty qajettilik. Búkil álem osy ener­gııa­nyń nátıjesinde jumys isteı­di. Adam­zat suranysyna qajetti energııa­nyń basym bóligin qazir munaı men kómir­den alyp jatyrmyz. Bul tabıǵı shıki­zat kózderiniń qory endi 60-70 jyl­da sarqylady degen boljam bar. Al tabı­ǵı qory 4 myń jylǵa deıin taýsylmaıtyn energııa kózi – ýran, atom energııasy. Eń «jasyl energııa» – atom energııasy. Bolashaqta adamzattyń elektr energııasyna degen joǵary suranysyn qana­ǵat­tandyrý atom elektr stansalaryna kelip tireledi. Endeshe, kimde-kim atom elektr stansasyn erterek salyp, ıadro­lyq tehnologııany jetik biletin maman­dar tárbıeleıtin bolsa, sol eldiń jul­dy­zy joǵary, tabysy tolaıym bolmaq. 

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»