Aqjaıyq óńirindegi mýzeıler

– Bizdiń óńirde mýzeı qozǵa­lysy­nyń jandanýyna dál osy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy serpin berdi. Elimiz boıynsha tuń­ǵysh ret Oral qalasynda osy attas mýzeı ashtyq. Bizdiń «Rý­hanı jańǵyrý» mýzeıimiz qa­zir­­diń ózinde oblystyń má­denı ómirinen óz ornyn taýyp úlgerdi. Kórermeni kóp, kór­set­kishi jaqsy, – deıdi Batys Qa­­zaqstan oblystyq tarıhı-ól­ke­taný mýzeıiniń dırektory Mır­bolat Ersaev.

Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan keıin jergilikti mýzeılerdiń de ekinshi tynysy ashylyp, jańa bastamalar týyndaǵan. Bıyl Oral mýzeıi Reseı Federasııasynyń Máskeý, Orynbor, Ýfa, t.b. qalalardaǵy arhıvtermen áriptestik baıla­nysyn jalǵastyrýǵa nıet­ti.­ Osy jyly Qazaqstan Res­pýb­­lıka­synyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy «Ult ta­rıhyn­daǵy keńistik pen ýaqyt» baǵytynyń «Uly ­daladaǵy ejelgi metallýrgııa», «Ań stı­li», «Atqa miný mádenıeti» tar­maq­­tary boıynsha Aqjaıyq óńiriniń arheologııalyq altyn buıymdaryndaǵy ań stıli jáne Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeı qoryndaǵy at ábzelderi jıyntyǵyn katalogtaryn shyǵarý josparlanǵan. Reseı Federasııasynyń shekaralas bes oblysynda jyljymaly kórmeler uıym­dastyrylmaq. 

Batys Qazaqstan oblysynda búginde 22 mýzeı bar. Olardyń kóp­shiligi, ıaǵnı 17 mýzeı bir orta­lyqqa qaraıdy, Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıiniń fılıaly bolyp tirkel­gen. Elimizdegi jańa tártip bo­­ıyn­sha óńirlerdegi, aýdan-aýyl­­dar­daǵy shaǵyn mýzeıler ob­lystyq mýzeıdiń quramyna toptastyrylyp jatyr eken.

«Budan ol mýzeıler japa shekpeıdi. Kerisinshe qarjylan­dyrý máselesi sheshilip, kásibı tur­ǵydan da kúsheıedi», deıdi Mırbolat Ersaev.

Tarıhı ǵımarat tartyp turady

Oral qalasyndaǵy Batys Qa­zaq­stan oblystyq tarıhı-ólke­taný mýzeıi elimiz boıynsha eń kóne mýzeıdiń biri sanalady. Onyń tarıhy 1832 jyldan bas­taý alady. Búginde mýzeı qorynda fılıaldarymen qosa alǵanda 193 186 jádiger saq­taý­ly. 

– Biz jaqynda 2018 jyldyń qory­­tyndysyn shyǵardyq. Bir jyl ishinde bizdiń úlken ujym 118 455 kelýshini qabyldap, 7793 már­te ekskýrsııa ótki­zipti. Odan bólek josparly túrde uıym­das­tyrǵan 500-ge jýyq mádenı sharamyz, 336 kórmemiz, 260 dáris taǵy bar, – deıdi mýzeı dırektory.

Oblystyq mýzeı HIH ǵasyr­dyń eskertkishi – orys-qazaq qolóner mek­­te­biniń erekshe ásem ǵımaratyna orna­lasqan. Jal­py, Jaıyq jaǵasyndaǵy kó­ne shahardyń ózi tarıhı oryn, qasterli úılerge toly. Mysaly, batyr qyz Mánshúk Mámetovanyń murajaıy onyń ákesi Ahmet Mámetov turǵan úıde oryn tepken. Emelıan Pýgachev, Pýshkın mý­zeıleri de osy tulǵalardyń tabany tı­gen tarıhı ǵımarattarda tur. Sáken Ǵumarovtyń mýzeıi ornalasqan shaǵyn úı de sýret­shiniń sheberhanasy bolǵan edi. Jympıtydaǵy Alashorda mýzeıi, Han Ordasyndaǵy Bókeı ordasy tarıhı kesheni de ǵasyrdyń ǵalamat oqıǵalary ótken kıeli shańyraqtar. Osynyń ózi bul mýzeılerdiń básin bıiktetip, ke­lý­­shiniń kóńiline erekshe áser syı­­laıdy. 

Jańa mýzeılerde jańalyq kóp

Sońǵy birer jyldyń ózin­­­­de Jańa­qala, Qaztalov, Shyń­ǵyrlaý, Báıterek aýdandarynda jańa ólketaný mýzeıi ashyldy. Terekti aýdanynda jańa mýzeı ashý­ǵa daıyndyq qyzý júrip ja­tyr. 

Bir qyzyǵy, Keńes ókimeti kezinde ár óńirdiń jergilikti tarıhyn, ásirese qazaq ultynyń ótkenin baıandaıtyn jádigerler múldem nasıhattalmaǵan eken.­ Oralda Pýgachev, Chapaev aýy­­lyn­da Vasılıı Chapaev, Darııan­da Sholohov mýzeıi ǵana ju­mys istegen. Al joǵarydaǵy Shyń­­­­­­ǵyrlaý, Terekti, Báıterek (bu­rynǵy Zelenov), Tasqala aýdan­darynda múldem mýzeı bol­ma­ǵan. Osyǵan qarap-aq keńestik ıdeo­logııanyń qazaq jeriniń te­reń tarıhyn tanýǵa múldem yqy­lassyz bolǵanyn kórýge bolady.

Mysaly, Shyńǵyrlaýda aýdan­­­dyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi­niń ashylǵanyna bir jyl ǵa­na ýaqyt boldy. Shyntýaıtyna kel­gende bul topyraqta sonaý saq-sarmat zamanyndaǵy kó­ne qorǵandardan bastap, odan ber­gi Qazaq handyǵy men tarıhı tulǵalardyń izi áli saırap jatyr. Biraq óńirde 1960 jyldardan beri arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgenmen, bir­de-bir jádiger tarıhı ota­nyn­da qalmaǵan. Árisi Máskeý, be­risi oblys ortalyǵyna ketip otyr­­ǵan. Shyńǵyrlaý mýzeıiniń dı­rektory Tilegen Qalıev osy mýzeıdi jasaqtaǵan kezde qundy jádigerlerdi qaıtara almaı qı­nal­­ǵanyn aıtady. 

Táýelsizdiktiń arqasynda dú­nıege kelip jatqan jańa mýzeı­lerdiń negizgi leıtmotıvi – el men jer, táýelsizdik tarıhy ekendigi túsinikti jaıt. Bul jerge kelgen adam Uly dala tarıhyn, onyń jar­qyn dástúrlerin, azattyq jo­lynda kúresken tulǵalarynyń taǵy­lymdy ǵumyryn kóredi. 

Ár isti alǵa súıreıtin – adam

Mýzeı isi jan-tánimen beril­gendi súıe­di. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy túr­li mýzeılerdiń tarıhyna qarap otyr­sańyz, olar­dyń damyp qalypta­sýyna jekelegen tulǵalardyń ólsheýsiz eń­bek sińirgenin baıqaısyz.

Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin kóp jyl basqarǵan, búginde zeınet demalysyna shyqsa da qatardan qalmaǵan, óńir tarıhy, mýzeı jádigerleri týraly tańdy tańǵa uryp áńgime aıtýǵa bar Sara Tana­baeva apaıdy jerlesteri «Oral­dyń Mýzeı-apasy» dep ataıdy.

Bókeı Ordadaǵy birneshe tarıhı ǵıma­rattyń basyn qosqan úlken keshen­niń qalyptasýyna búkil ómirin arnaǵan Temirbolat Mahımov pen Kókterek aýyl­dyq mýzeıin taqyr jerden qu­ryp, oblysqa áıgili mádenıet osha­­ǵyna aınaldyryp ketken Tólegen Seıitkereevti batys­qazaq­stan­dyqtar maqtanysh tutady. Bul kisiler ómirden ótkenimen, olar­dyń isin urpaqtary Ǵaısa Temir­bolatuly men Jaısań Tó­le­gen­uly jalǵastyryp, atalǵan mýzeı­lerdi basqaryp otyr. 

О́z aýylynda tarıhı-ólketaný mýzeıin ashý úshin 7,5 mln teńge qarjysyn jumsaǵan aqpáterlik Kárim О́teǵulov aǵamyz týraly «Egemen Qazaqstan» gazeti ar­naıy maqala arnaǵan bolatyn (https://www.egemen.kz/article/161674-tughan-zherin-tulet­ken).

Kúni búgin ǵumyryn mýzeı isine arnap, bilek sybana kirisken ólketanýshy Amanjol Sálimov pen Jánibek Ábilpeıisovti erekshe bólip aıtýǵa bolady. Mysaly, Amanjol aǵanyń jeke qorynda 1 myńǵa jýyq qundy jádiger bar. Joǵaryda aıtylǵan Terekti aýdandyq tarıhı-ólketaný mý­zeıin jasaqtaýdy qolǵa alǵan Aman­jol Saıasatulynan mamandar kóp úmit kútip otyr.

Al qarapaıym mektep muǵa­limi Jánibek Ábilpeıisov Aq­jaıyq aýdany Almaly aýyldyq okrýgine qarasty Atameken aýylynda «Jeruıyq» murajaıyn jasaqtap, alys-jaqyn jerles­terine tanymal bolyp úlgerdi. Bul mýzeı, ásirese «Bes qarý» eks­pozısııasymen áıgili. Qazaq baty­rynyń qarý-jaraǵyn Jáni­bek­ túrli sheberge tapsyrys be­rip, óz qarjysyna jasatqan. Al torǵaıkóz kireýke saýytty oqý­­­­­­shy­­larymen birge ózi toqyp shy­­­ǵypty. 

Aıtpaqshy, Qaztalov aýdanyna qarasty Qoshankól aýy­­lynda elimizdegi tuńǵysh jyl­qy mýzeıin ashqan aýyldyq aqsa­qaldar keńesiniń tóraǵasy, at bap­­keri Meńdihan Halyqulynyń eń­begi de óz aldyna bir bólek áńgime.

Jańa erejeniń talaby qatal

– Qoshankóldegi jylqy mý­zeıin ashar kezde biz Meńdihan aǵaǵa barynsha qoldaý kórsetip, aqyl-keńesimizdi aıamadyq, – deı­di Batys Qazaqstan oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Mırbolat Ersaev. – Árıne shaǵyn eldi mekende mýzeı ashyp, ony turaqty ustap otyrý aýyldyqtar úshin óte qıyn. Olar bul mekemeni oblystyq mýzeı óz qoltyǵyna alyp, fılıaly retinde ustaǵanyn qalaıdy. Biraq elimizde qabyldanǵan Mýzeı týraly zańǵa sáıkes, jańa mýzeı ashý­dyń talaptary bar. Iаǵnı, mýzeı keminde 5 myń turǵyny bar eldi mekende ashylýy jáne on­daǵy jádiger sany 1 myńnan az bolmaýy tıis. 

Qoshankóldegi jylqy mýzeıi de, Atamekendegi «Jeruıyq» mý­zeıi de bul talaptyń údesinen shy­ǵa almaıdy. Sondyqtan olar ázirge óz qotyryn ózi qasýǵa máj­­­­búr. 

– Meńdihan aǵa Qoshankólde sharýa qojalyǵyn ustap, jylqy ósirýmen, qymyz óndirýmen aı­­­­­­­nalysyp otyr. «Sáıgúlik» mý­zeıiniń bir ereksheligi – munda balalardy, mektep oqýshylaryn, ásirese sal aýrýyna shaldyqqan sábılerdi atqa mingizip, ıppoterapııamen emdeýdi jolǵa qoıǵysy keledi. Qaztalov aýdany ákimdigi de bul iske barynsha janashyr bolyp qoldap otyr, – deıdi Mırbolat Ersaev. 

XVIII-XX ǵasyrlardaǵy kazachestvo bekinisi bolǵan, Syrym batyr, Mahambet О́temisuly qamal­ǵan abaqtysymen áıgili burynǵy Antonovo, qazirgi Atameken aýy­­lynda tarıhı ǵımaratqa or­nalasqan «Jeruıyq» mýzeıine de jergi­likti bılik oryndarynyń qam­qor­lyǵy qajet-aq. О́ıtkeni mýzeı ǵımaratynyń tóbesi ábden tozǵan, jaýyn-shashyn bolsa, sh­a­tyrdan sý ketedi. Qundy jádi­gerler búlinedi. Aqjaıyq aýda­ny ákimdigi ǵımarattyń shatyryn jóndeýge qarjy bólýge ýá­de bergenimen, ony oryndaýǵa asyǵar emes. 

Saqtyq pen tártip mańyzdy

Sonda qalaı, halyq sany 5 myń­ǵa jetpeıtin aýyldarda mýzeı ashýǵa bolmaı ma?!

Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırek­tory qyzmetine qosa Halyq­aralyq mýzeıler keńesi (ICOM) Qazaqstandaǵy ókildiginiń vıse-prezıdenti mindetin atqaryp júr­gen Mırbolat Bıjanuly aýyl mektepteri janynan ashylǵan mektepterdiń bolashaǵy zor dep sanaıdy. Biraq bul iste keıbir máselelerdi eskerý kerek.

Elimizde «Qazaqstan Respýb­lıka­syn­daǵy bilim berý meke­me­lerinde jumys isteıtin mýzeı­lerdiń erejeleri» bekitilgen. Erejede mektep mýzeıiniń jumy­synyń mazmuny men túri, basqarý jáne uıymdastyrý júıesi, qordy saqtaý jáne esepke alýdy qamtamasyz etý túrleri ashyp kórsetilgen. Jáne munda mektep mýzeıleri tarıhı-ólketaný, ekologııalyq baǵytta bola alatyny da atalǵan.

– Alaıda kóptegen mektep mý­zeı­lerinde jınalǵan jádi­gerler men onyń saqtalym júıe­si jalpy mýzeılerdegi zat­tar saqtalymy boıynsha Ne­gizgi erejege saı emes. Máse­len, arheologııalyq sa­la boıynsha tabylǵan zattar: qysh qumyralar, synyqtary, jebe ush­tary, mamonttyń tisi, qarý-jaraq túrleri sııaqty qun­dylyqtar mektep mýzeıinde bala qolyna ustatpas buryn zertteý men zerdeleýden ótýi kerek. My­saly, oblystyq mýzeıdiń arheologııalyq zalyndaǵy árbir eksponat bizge «Batys Qazaqstan oblystyq arheologııa ortalyǵy» arqyly túsedi. Ǵalymdar ony zertteıdi, zerdeleıdi, qoıýǵa bolatyn arheologııalyq zattardy ǵana mýzeı qoryna tapsyrady. Sodan keıin ǵana ol ekspozısııaǵa shyǵarylady, onyń ózinde jabyq vıtrına astynan kórsetiledi. Mýzeı ishin birqalypty temperatýrada saqtaýǵa árqashan kóńil bólinip otyrýy kerek. Qysta +10 gradýstan tómen, al jazda 25 gradýstan joǵary bolmaýy kerek. Túrli kemirgishterden, shań­nan saqtaýǵa úlken mán berilip otyrady. Shańdy jumsaq teri shetkamen súrtip otyrý qa­jet. Túrli kemirgishterden qor­ǵaný úshin arnaıy quraldar qol­da­nylady. Taǵy bir másele, mek­­tep mýzeıinde qarýdyń neshe túr­­li bólikterin kezdestirýge bolady. Al mýzeı zattarynyń saq­­ta­lym tártibi boıynsha sadaq, qy­lysh, myltyq túrleri mindetti túr­de dabyl qosylǵysh astynda saq­talýy qajet. Sıgnalızasııasy joq jerde olardy qoıyp, kór­se­týge bolmaıdy, – deıdi Mır­bolat Ersaev.

Mektep mýzeıiniń múmkindigi

Sonda mektep mýzeıleri qan­daı baǵytta bolýy múmkin? – de­gen oı týary anyq. «Qazir ár aýdan­­da sol óńirdiń tabıǵaty, tarıhy týraly baıan etetin tarıhı-ólke­taný mýzeıleri bar. Ár mektep ólkege qatysty jınaǵan já­di­gerlerin sol aýdannyń mýzeıi­ne tabys etse, onda búkil aýdan turǵyndaryna kórý múmkindigin berer edi», dep sanaıdy Mırbolat Bıjanuly.

Oblystyq mýzeı basshysy mektep mýzeıi ólkege qatysty ma­te­rıaldyq emes mura jınaý­men aınalysqany jón dep sa­naıdy. Materıaldyq emes mu­raǵa ańyzdar, maqal-mátelder, er­tegiler, qıssalar, tulǵalar týraly áńgimeler jatady. «Kónekóz qarııalar aýzynan jazyp alǵan derekterdi mektep mýzeıi arqyly jınaq etip shyǵarsa qandaı ǵa­nıbet!» deıdi ol.

Mektep mýzeıi eń aldymen­ mek­tep tarıhyn jınap saq­taý úshin qurylýy qajet. О́ıtkeni ár mekteptiń ózine tán tarıhy, qyzyqty shejiresi bar. 

Mine, bázbireýge tozyǵy je­tip, tot basqan kóne jádigerler jıyn­­tyǵy sııaqty kórinetin mýzeı isiniń osyndaı san-salaly mindeti men jaýapkershiligi bar. Batys Qazaqstan oblysynda mýzeılerdiń sany ǵana emes, sapasy da kóterilip keledi. «Mýzeı – qorda bar jádigerlerdi jurtqa kórsetip otyratyn ǵana mekeme emes, ol ǵylymı-zertteý ju­mys­tarymen de aınalysýy kerek», bul Batys Qazaqstan oblys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıi bas­shysynyń ustanǵan pikiri. 

«Eger siz kóne dáýirlerden bastalǵan babalar tarıhyn baıan eter mańyzdy dúnıeler men qun­­dy derekterdi óz kózińiz­ben kó­­rip, qolyńyzben ustap, sol dáýirge saıahat jasap, erekshe áser alyp, qajetti málimetterdi kó­­­ńi­lińizge toqyǵyńyz kelse, mý­zeıge kelińiz», deıdi batys­qa­­zaq­standyq mýzeı qyzmet­ker­leri. 

Iá, mýzeıde ótken ár mıný­tyńyz maǵynaly bolatyny sóz­siz.

­Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy