«Týǵan aýylymyzǵa eshteńe jetpeıdi»

«Týǵan aýylymyzǵa eshteńe jetpeıdi»

Beısenbi, 15 naýryz 2012 7:29

Iá, solaı. Tańǵalatyn túgi joq. Ási­relep, oıdan qosyp otyrǵanymyz joq. Kózben kórgendi jazyp otyrmyz. О́zge ult ókilderi Peschan, ózimiz Besjan deı beretin aýyl oblystaǵy Qa­shyr dep atalatyn aýdanǵa qaraıdy.

Jalpy, ózi Ertis ózeni boıyndaǵy qa­­zaqtar otyrǵan qonystarǵa 1745 jyl­dary kazak qosyndary kelip orn­a­las­qany, patsha zamanynda bul qo­syn­dar­dyń ne úshin kerek bolǵany da tarıhtan belgili.

Beısenbi, 15 naýryz 2012 7:29

Iá, solaı. Tańǵalatyn túgi joq. Ási­relep, oıdan qosyp otyrǵanymyz joq. Kózben kórgendi jazyp otyrmyz. О́zge ult ókilderi Peschan, ózimiz Besjan deı beretin aýyl oblystaǵy Qa­shyr dep atalatyn aýdanǵa qaraıdy.

Jalpy, ózi Ertis ózeni boıyndaǵy qa­­zaqtar otyrǵan qonystarǵa 1745 jyl­dary kazak qosyndary kelip orn­a­las­qany, patsha zamanynda bul qo­syn­dar­dyń ne úshin kerek bolǵany da tarıhtan belgili. Bul – 13 bolystyq quryp, ata-babalarymyz ómir súrgen jer. Osy kúnge deıin biz Peschan dep atap otyrǵan aýyldyń ótkenin tym áriden taratatyn shejireli aqsaqaldar onyń 267 jyldyq tarıhy bar ekenin aıtady. Al negizi aýyl bolyp, 1932 jyldary qalyptasady. Biz izdep kelgen Kohtardyń áýleti, mine, osy aýylda turady. Soǵys jyldary qý­ǵyn-súrginge túsken Povolje men Kras­nodar ólkesinen jetken kóp nemis­tiń biri Koh Frıdrıhtiń otbasy eken. Danıl osy aýylda Frıdrıhtiń otbasynda 1954 jyly týypty.

Kóldeneń jatqan kók shybyq kózge shalynbaıtyn jarqyraǵan tazalyqqa syrtqy kók qaqpaly esikten kirgen­nen-aq súısinesiń. О́rkenıettiń aýyl­da­ǵy úl­gisi osyndaı-aq bolar. Erli-za­ıypty Danıl men Nına Kohtardyń otbasy bizdi ózderi ábden úırengen jer­gi­likti peschan­dyq aýyldyń qonaqjaı qa­zaqy dástúri­ne saı ashyq-jarqyn, jaı­­dary qarsy aldy. Tynys-tirshi­lik­teri kádimgi qala­da­ǵydaı ómir. Sý da, jylý da, dárethana da, jýynatyn bólme de, bári de bar.

– Týǵannan beri osy aýylda turyp, Germanııaǵa kóship ketipsizder, elge, Peschanǵa qaıta oralamyz degende qan­daı kóńil-kúıde boldyńyzdar? – dep suraımyz sóz arasynda.

– Qazir oılaımyn, bul da bir taǵ­dyr­dyń syny shyǵar dep, – deıdi Nına Koh. – Biz, tipti, Peschannan 2001 jyly kóship ketken edik. Ol kezde 90-shy jyldar­daǵy­daı emes, jaǵdaı biraz jaqsarǵan edi ǵoı. Alǵashynda, árıne, aýylda endi qandaı jaǵdaı bolady, qa­laı ómir súrip ketemiz dep qobal­jy­dyq. Qazir bári de kórgen tús sııaqty. Ol jaqqa barǵannan soń oıymyzdan týǵan aýylymyz, dos-jarandar, kór­shi-qolań, ózimiz asyr salyp oınap ós­ken, jastyq kúnimiz ótken Peschannyń sýreti bir ketpeı qoıdy. О́zimiz Germanııada al, jan-dúnıemiz, sanamyz, ty­nys-tirshiligimiz óz elimizde, Peschanda júrdi. Ol jaqta jumys tabý da qıyn. Men ózim Pavlodardaǵy Beısen Ahmetov atyndaǵy pedagogıkalyq kol­ledj­di bitirdim. Mamandyǵym – bastaýysh synyp muǵalimi. Ol jaqta maǵan mu­ǵa­limdik qyzmetke qol jetkizý qaıda. Tipti, bizdiń Peschan, Peschan dep aıta bergen áńgimelerimizden qasymyzdaǵy túrik, orys dostarymyz mezi bolsa da áıteýir, aýylǵa, elge degen saǵyny­shy­myz­ǵa túsinistikpen qarap, «áli-aq úı­re­nip ketesińder», deıtin edi. Qaıdan úı­rengen?.. О́zimizdiń týǵan aýy­ly­myz­ǵa eshteńe de jetpeıtinin túsindik. Sóıtip, biz otbasymyzben Germanııa­nyń bir sha­ǵyn qalasynda 5 jyl tur­dyq. Aýyl­ǵa jetkenshe asyqtyq. Al, qa­zir bári de jaq­sy. Eń bastysy – kó­ńil ornyna tús­ti. Biz týǵan Ota­ny­myz­ǵa, elimizge, aýy­ly­myzǵa oraldyq.

Kórip tursyz, aýylymyzdyń jaǵ­daıy jaqsy. Munda da dál Germa­nııa­da­ǵydaı tirshilikke qol jetti.

Iá, barlyǵy da jaqsy ekenine kóz jetkizip turmyz. Mal, qus, et, sút, maı degen jetkilikti. Ár úıde monsha, jaz­ǵy saraı bar. Ár úıde jeńil máshıne. Kıgen kıimderi qandaı, turmys jaqsy. «Úıde otyryp Germanııadaǵy uly­myz­ben sóılesip turamyz. Aýyl halqy jaq­sy turady. Kezinde qat, qol jet­peı­tin qaı zat bolmasyn aýylda bar, endi ondaı ǵajaıyptardy alystan iz­demeı-aq, ár aýyldan, ár úıden taýyp alasyń. О́z aýylyma oraldym, baqyt­ty­myn», – deıdi N.Koh.

Keń dastarqan basy túrli taǵam­dar­ǵa toly. Balyqtyń túr-túrin qyz­dy­ryp aldymyzǵa qoıdy. Úıme jumyrt­qa toly ydys.

– Munyń bári de óz aýlamyzdaǵy baq­­shanyń ónimderi, Peschannyń jeri­ne eshteńe jetpeıdi dedim ǵoı, mynaý kartop, qyzanaq, qııar, sábiz, qyryq­qabat deısiz be, bárin ózimiz ósiremiz. Byltyr 30 qap kartop aldyq. О́z aýlamyzdan 6 shelek malına jınap aldym. Jerimiz biz­diń elge, aýylǵa qaıta oral­ǵa­nymyzǵa rah­met aıtyp, yrzalyǵyn bildirgen­deı… Taýyqtarymyz da jete­di, jumyrt­qa da óz úıimizdiki, alyńyz, bári de taza, esh hı­mııa­sy joq, – dep jatyr otanasy bizge.

– Men ózimniń bala kezden sýyna túsip, jaǵasynda asyr salǵan Ertisim­di saǵyndym. Myna balyqtardy ózim aýlaımyn, jas kezden úırengen kásip, sizder keledi dep «svejıı» kúıinde aýlap ákeldim, – dep jatyr otaǵasy Danıl Koh. – Kezinde Peschan aýylynda halyqtyń 60 paıyzyna jýyǵy nemis ultynyń ókilderi edi. Tipti, aýylda Berlın kóshesi de bolǵany esimde.

– Al, ul men qyzdaryńyz – Aleksandr men Elena qaıda qazir?–dep suradyq.

– Jańa aıtqanymdaı ulymyz – Ger­manııada. Úılendi. Áıeli Snejına osy Peschannyń qyzy. Sol jaqta nemeremiz dúnıege keldi. Jyl saıyn jazda keledi. О́zderi birge oınap, birge ósken aýyldaryn saǵynady, jastar ǵoı, múmkin, sol jaqqa qydyryp bar­ǵan sııaqty oılap júrgen shyǵar, ata-analary týǵan-týystary osynda, alys­­qa kete qoımas. Aıtpaqshy, quda­la­ry­myz – Snejınanyń ata-anasy – Merkelder otbasy osy Peschanda turady. Eshqaıda kóshken de joq biz sııaqty,– dep bir kúlip aldy Nına. – Al qyzy­myz Elena qasymyzda, kúıeý balamyz da osy Peschandiki, qyzymyz ózimizben birge aýylǵa oraldy. Qazir aıaǵy aýyr, taǵy bir nemere kútip otyrmyz. Ol nemerimizdiń jeke qujatynda Peschanda týǵan dep jazylady, soǵan qýanamyz.

– Nına, ózińiz aýylda muǵalim bolyp júrdińiz, qaıta oralǵan soń ju­mys jaǵdaıy qalaı boldy?

– Germanııadan kele jatqanda qalaı bolar eken dep ózim de oıladym.Tolyp jatqan qujattar toltyrýdan qa­sha­myz ǵoı. Joq, bári de jaqsy boldy. Mek­tebi­me keldim. Áriptesterim­men, shá­kirt­terim­men qaıta qaýyshtym. Qazir sa­baq berip júrmin. Qosymsha nemis ti­lin de oqytamyn. Elbasy Nur­sul­tan Nazar­baevqa árqashan rahmet aıtamyz. Jasy­ńyz uzaq bolsyn, degim keledi. Eńbek­aqy­myz bar, jumysymyz bar. Ekinshi­den, osy Elbasynyń arqa­syn­da Germa­nııa­ǵa baryp-kelý, qaıtý, oralý jónin­degi eki el arasyndaǵy bú­kil qujattar resimdeý jeńildetildi, bu­ryn­ǵydaı qu­shaq-qushaq qujattar ar­qa­lap júr­meı­siń. Qy­zym da sol ózim oqyǵan kol­ledj­di bitir­di, muǵalim bolamyn dep, sodan keıin qazir oblys or­talyǵyndaǵy peda­go­­gıka­lyq ınstı­týt­tyń geografııa páni boıynsha oqýǵa túsip, oqýyn ári qaraı jal­ǵas­­ty­rý­da. Bári de bizdiń elge, Pes­chanǵa qaıta oralǵanymyzǵa túsinistik­pen qa­ra­dy. Qaı jerge qujatpen barsaq ta «e, ózimizdiń Peschandiki eken ǵoı», deıdi. Tipti, Germanııa jaqta 5 jyldaı turyp kelgenimizdi bilse de, onda nege ket­tiń­der, nege keldińder dep jatqan esh­kim joq, – deıdi Nına kúlip.

– Myna úı sol ózderińiz turǵan úı me?

– Jo…joq. Danıl ekeýmiz 79-jyldary Peschanda úıdi óz qolymyzben salǵan edik. Germanııaǵa kóshemiz dep arzan baǵaǵa satyp kettik. Taǵdyr dep aıttym ǵoı, sodan qaıta oralǵan soń, osy úıdi satyp aldyq, jóndep, jańar­typ, mine, jarqyraǵan ádemi úıge aınaldyrdyq, – deıdi N.Koh.

Osy úı sizderge, otbasylaryńyzǵa qut-qaıyrly bolsyn, dep Kohtarmen qosh­tastyq. Aýyl ákimi Altynaı Dúı­sen­baıdyń aıtýynsha, Peschan aýylyna Kohtardan basqa da 3-4 nemis otbasylary qaıta kóship kelipti. Qazir Qara­sýyq aýylyn qosqanda Peschan aýyl­dyq aýmaǵynda 22 ult ókili bar 4 myń­daı adam turady eken. Aýylda «Roza klıaıd», nemissheden aýdarǵanda «Qy­zyl kóılek» degendi bildiretin oblys­tyq «Vozrojdenıe» nemis etnomádenı birlestiginiń bólimshesi jumys jasaıtyn kórinedi.

Farıda BYQAI.

Pavlodar oblysy.