Ýkraına óziniń 7-prezıdent saılaýyn bıyl 31 naýryzǵa belgilep otyr. Ony jeńgen adam bul eldi aldaǵy 5 jylda basqarady. Osy qyzmetke úmitker retinde qazir 44 azamat tirkeldi. Bul - Ýkraına tarıhynda rekordtyq kórsetkish. Ortalyq saılaý komıteti taǵy 47 kandıdatty túrli sebeppen tirkeýden bas tartty.
Kandıdattar. Saılaý dodasyna qatysatyndardyń qatarynda 16 Parlament depýtaty bar, qalǵandary da álsiz emes. Professor, kásipker, telejýrnalıst, partııa jetekshisi, qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy jáne basqalary bar. Biraq túrli reıtıngterge qarasaq, úsh kandıdattyń juldyzy janýy múmkin. Ol qazirgi prezıdent Petr Poroshenko, eks-premer Iýlııa Tımoshenko jáne komık Vladımır Zelenskıı. Bul joly prezıdenttikke úmitkerlerdiń sany nege sonshalyq kóbeıdi? Birneshe sebep bar eken. Birinshiden, Ýkraınada ózge elderdegideı júz myńdaǵan qol jınaýdyń qajeti joq, onyń ornyna 100 myń dollar jarna tólep, qujat ótkizý kerek. Ekinshiden, jaqynda parlament saılaýy kele jatyr. Kópshilik saıasatkerler osy joly ózin eń bolmaǵanda kórsetip qalǵysy keledi. Úshinshiden, arnaıy tirkelgender de bar. Negizgi kandıdattar olardy bas qarsylastaryna qarsy qoldanady. Máselen, tizimde Iýrıı Tımoshenko esimdi azamat bar. Erteń daýys berýshiler ony Iýlııa Tımoshenkomen shatastyrýy múmkin. Iаǵnı, eks-premer biraz daýystan qaǵylady.
Reseı. 2014 jyldan beri Ýkraınanyń Reseımen qarym-qatynasy kúrt sýyp ketken soń bul eldegi prezıdent saılaýy halyqaralyq mańyzǵa ıe. Oǵan qosa, jaqynda bul eldiń Joǵarǵy Radasy Eýroodaqqa jáne NATO-ǵa múshe bolýdy strategııalyq maqsat retinde anyqtaǵan zańdy qabyldady. Reseı birden 31 naýryzdaǵy saılaýǵa óz baqylaýshylaryn jibermekshi boldy. Alaıda, Parlament «agressor memleketke» saılaýǵa kelýge tyıym salatyn zańdy qabyldap qoıdy. Al Petr Poroshenko: men joǵarǵy bas qolbasshy retinde shekara qyzmetine Reseıden baqylaýshyny kirgizbeý týraly buıryq berdim dep málimdedi. Iаǵnı, Máskeý osy saılaýdyń sapasyna baǵa bere almaıdy.
Ne ózgerdi? 2014 jylǵy sońǵy saılaýda 54 paıyz daýys jıǵan Petr Poroshenko jeńiske jetken edi. Iýlııa Tımoshenko 12 paıyzben ekinshi oryn alǵan. Ol kezde jaǵdaı múldem basqa edi. Eks-prezıdent Iаnýkovıch elden qashyp, eýromaıdan jeńiske jetip, ony qoldaǵan iri kásipker P.Poroshenko abyroıǵa ıe boldy. Biraq 5 jyldan soń eldiń saıası kóńil kúıi ózgerdi. Poroshenko uly reformator atana almady, jemqorlyq azaımady. Kıev kúndelikti saıası qaqtyǵystardyń alańyna aınaldy. Jurt jańa tulǵalardy kútti. Bálkim sol úshin akter, komık Zelenskııdiń tanymaldyǵy artyp ketken bolar. Kandıdattardyń qańtar aıyndaǵy reıtıngisi kelesideı: Vladımır Zelenskıı – 21%, Iýlııa Tımoshenko – 19%, Petr Poroshenko 14,8% qoldaýǵa ıe.
Al endi osy joly negizgi úsh kandıdat daýys beretin elektoratqa ne usynbaq? Petr Poroshenko óz elinde áskerı jaǵdaı jarııalap, shirkeýin Máskeýden bólip, halyqtyń patrıottyq sezimin paıdalanǵysy keledi. Tımoshenko oppozısıoner retinde bılikti synap, arzan gazdy ýáde etip jatyr. Al akter Vladımır Zelenskıı ózi bas rólde oınaıtyn «Slýga naroda – Halyq qyzmetshisi» serıalynyń aýdıtorııasyna úmittenedi. Al áleýmettik saýalnamaǵa qarasaq, Ýkraına halqyna keregi qarapaıym dúnıeler. Shyǵystaǵy soǵys aıaqtalsa, ekonomıka kóterilse, jemqorlyq joıylsa, kommýnaldyq tólem azaısa deıdi. Iаǵnı, TMD elderiniń kópshiligine tán suranys.
Petr Poroshenko. Al endi osy úsh kandıdattyń árqaısysyn bólek-bólek qarastyryp kórsek. Olardyń osy saılaýda prezıdent ataný múmkindigi qandaı? Petr Poroshenko qazirgi prezıdent, mıllıarder. Roshen korporasııasynyń ıesi. Maıdan jeńiske jetken soń Ýkraına halqy, halyqaralyq qaýymdastyq Poroshenkodan úlken reformalar kútti. Iá, biraz jetistigi bar. Jaqynda ózi bir suhbatynda 144 reforma júrgizgenin aıtty. Polısııa men bank sektoryn ózgertti, elektrondy deklarasııany engizdi, Eýropaǵa vızasyz kirý quqyǵyna qol jetkizdi, pravoslav shirkeýin Reseıden bólip aldy. Alaıda, onyń oryndalmaǵan ýádesi de, saılaýshylardyń aqtalmaǵan úmiti de jetip artylady. Máselen, Ýkraınada jemqorlyq keń tarap ketken. Jemqorlyq ındeksinde bul el álemde 120-orynda. Kommýnaldyq tarıfter de halyqty jıi mazalaıdy, sebebi onyń baǵasy únemi ósedi. Bıyl 1 qańtardan bastap ol orta eseppen 24% qymbattady. Reseı únemi gazymen úrkitedi. Ekonomıka ósimi 3 paıyz ǵana. Ýkraına Eýropadaǵy eń kedeı eldiń biri esepteledi. Poroshenkonyń mıllıarder bolýy, Qyrym túbegin qaıtarmaýy, Donbasstaǵy qaqtyǵysty toqtata almaýy, olıgarhtardyń saıasatqa jıi aralasýy jáne basqa da sheshilmegen suraqtar onyń halyq arasyndaǵy qoldaýyn azaıtyp jiberdi. Sol sebepti ol reıtıngte úshinshi, halyqtyń 14%-y ǵana ony kelesi prezıdent retinde kórgisi keledi.
Iýlııa Tımoshenko. Tımoshenko – 2004 jylǵy Ýkraınada bolǵan qyzǵylt-sary revolıýsııanyń jetekshileriniń biri. Sol kezdegi prezıdent Iýshenkonyń jaqtasy. Osyǵan deıin Ýkraınanyń eki ret premer-mınıstri atanyp, bir ret sottalyp shyqqan tájirıbeli saıasatkeri. Batkıvshı́na partııasynyń basshysy. Bul partııa Tımoshenkonyń asyǵy alshysynan túsip turǵanda Joǵarǵy Radanyń eń iri saıası kúshteriniń biri edi. Alaıda, onyń túrmege túsýi partııanyń eldegi yqpalyna da keri áser etti. Tımoshenko osymen úshinshi ret prezıdent saılaýyna qatyspaq. Ol premer kezinde ekonomıkany túzegen, olıgarhtarǵa qarsy kúresken, Reseımen gaz máselesin sheshkisi kelgen saıasatker retinde este qaldy. Osy joly elektoratqa jańa konstıtýsııa, jańa ekonomıkalyq kýrs, jańa qoǵamdyq kelisim usynbaq. Ázirge reıtıngte ekinshi. Eger byltyr kúzde Grýzııa el basshysy retinde Salome Zýrabıshvılı sekildi azamatshany prezıdent saılaǵanyn eskersek, onda Iýlııa Tımoshenkonyń da elbasshy ataný múmkindigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Vladımır Zelenskıı. Akter, komık. Prodıýser. Zelenskıı Ýkraınaǵa «95 kvartal» shoýy jáne «Halyq qyzmetshisi» serıaly arqyly tanymal boldy. Budan basqa birneshe fılmge de tústi. Kezinde ol «Juldyzdarmen bı» telejobasynda jeńip shyqqan, onyń fınaldyq sońǵy kórsetiliminiń reıtıngisi prezıdenttiń jańa jyldyq quttyqtaý sózinen de joǵary bolǵan. Bir sózben aıtqanda, Zelenskıı Ýkraınada óte tanymal medıa tulǵa. Biraq Ýkraına jurty nege komedıant akterdi prezıdent saılaǵysy keledi? Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, «Halyq qyzmetshisi» atty serıal saıası janrda túsirilgen. Serıaldyń reıtıngisi Ýkraınada óte joǵary. О́ıtkeni Zelenskıı oınaıtyn bas keıipker Vasılıı Goloborodko qatardaǵy ustazdan aıaqasty prezıdent atanyp, eldiń estigisi kelip júrgen sózderdi aıtady. Serıalda Ýkraınanyń ishki máseleleri anyq kórsetiledi. Iаǵnı, beısanaly túrde aýdıtorııa keıipker Goloborodko men Zelenskııdi baılanystyryp otyr. Ekinshiden, sarapshylar Ýkraına halqy sonaý 2004 jylǵy revolıýsııadan beri kele jatqan burynǵy saıasatkerlerden sharshady, olar jańa, tyń esimdi kórgisi keledi deıdi. Al sondaı azamat retinde byltyr qoǵam akter Vladımır Zelenskıı men «Okean Elzy» rok-tobynyń ánshisi Svıatoslav Vakarchýkty ataǵan.
Zelenskıı saıası joba emes pe? Bálkim akterdi saıası elıtanyń keıbir ókilderi qoldap, arnaıy joba retinde daıyndap jatqan joq pa degen kúdik te bar. Zelenskııdiń artynda belgili olıgarh, mıllıarder Igor Kolomoıskıı tur degen boljam aıtylady. Sebebi joǵaryda atalǵan serıal men shoý Kolomoıskııge qarasty «1+1» telearnasynda shyǵady. Al byltyr Zelenskııdiń prezıdenttik saılaýǵa qatysý týraly málimdemesin sol telearna 31 jeltoqsanda túngi saǵat 12-de prezıdent Poroshenkonyń jańa jyldyq quttyqtaýynyń ornyna berip jiberdi. Mıllıarder Kolomoıskııge bul ne úshin qajet? Sebebi prezıdent Poroshenko Kolomoıskııge qarasty bankti tartyp alyp, úkimetke berdi. Endi elinen qashyp, Kıprde jatqan Kolomoıskıı kek alý maqsatynda Zelenskııdiń tanymaldyǵyn arttyryp, Poroshenkoǵa daýys bergisi kelgenderdiń sanyn azaıtýy múmkin. Al eger akterdiń joly bolyp qolyna bılik tıse, Kolomoıskııdiń aıy ońynan týýy ǵajap emes.
Biraq Zelenskııdiń prezıdent atanýǵa shynaıy múmkindigi bar ma? Menińshe, kóp emes. Iá, ol tanymal, ony qoldaıtyndar kóp, biraq onyń eshbir saıası tájirıbesi joq. Ol erteń 44 mln halyqtyń máselesin qalaı sheshpek? Reseımen Donbass, Qyrym isin qalaı júrgizbek? Iá, tarıhta Ronald Reıgan sekildi akterler prezıdent atandy. Biraq oǵan deıin Reıgan iri kompanııany, Kalıfornııa shtatyn basqardy. Al Zelenskıı jaı ǵana akter. Zertteýlerge qarasaq, oǵan kóbine saıasattan alys, Kıevtegi saıası ý-shýdan sharshaǵan halyq búıregin burypty. Al biraq erteń 31 naýryzdaǵy saılaýda negizgi saıası doda báribir Poroshenko men Tımoshenko arasynda júretin shyǵar.
Sonymen Ýkraınadaǵy kezekti prezıdent saılaýyna 1,5 aıdaı ýaqyt qaldy. Sarapshylar osy joly saılaýǵa úlken aqsha bólinedi, ár kandıdat kemi 150-200 mln dollar qarajat salýy múmkin deıdi. Biraq ne de bolsa, kelesi prezıdentke isteıtin jumys jeterlik. Qyrym, Donbass, Kerch, jemqorlyq, ekonomıka, olıgarhııa, memlekettik qaryz jáne basqa da suraqtar tizilip, sheshimin kútip tur.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»