Álemde sot kóp. Biraq sottyń da soty bar keıbiriniń qaýqaryna qaraı qaýlysy da qarymdy keledi. Soǵan oraı olarǵa arasha izdep, júginetinder kóp. Ásirese ekonomıkalyq, qylmystyq, azamattyq isterdi jıi qaraıtyn bul sottarǵa úmit te zor. О́ıtkeni olardyń negizgi mindeti – adam quqyn qorǵap, zań ústemdigin ornatý. Bul jaǵdaıda oń sheshimge jetý úshin iri memleketterdiń ózi de, basyna is túsken azamat ta kómek surap, halyqaralyq sottarǵa barady. Al bulardyń shyǵarǵan sheshimderiniń bári ádiletti me? Olardyń oryndalýy qalaı júzege aspaq?
Ulttyq zańdarda adam quqy eń basty orynda tursa da, onyń qorǵalýy árqashan sol deńgeıde bola bermeıdi. Tipti óz memleketinde nemese ekinshi bir memlekette adam quqy buzylyp, aıaqqa taptalyp jatýy da ábden múmkin. Sondaıda adam quqynyń, onyń dúnıe-múlkiniń, qarjysynyń halyqaralyq deńgeıde qorǵalýyn, saqtalýyn qajet etedi. Ondaı dármeni men pármeni zor uıymdar halyqaralyq sottar retinde aıqyndala túsedi. Máselen, qaısybir iri memleketter de, kásipkerlerdiń deni de London sotyna júginedi. Nemese Shvesııanyń Stokgolm sotyna talap-aryz túsiredi. Odan qala berdi AQSh federaldy sotyna jáne t.b. jerge shaǵymdanady. Nege?
Árıne bul suraqty ártúrli taldaýǵa bolar. Biraq shyndyǵyna kelgende talap-aryz berýshi adamdar nege óz eliniń sotyna emes, kerisinshe, aǵylshyn ne basqa sotyna shaǵymdanýǵa degen nıet, umtylys paıda bolady? Al bul umtylys onyń óz erki deıik. Alaıda aǵylshyn soty ony nege qaraýyna alýy tıis? Olaı deıtinimiz, eger másele qarjyǵa tireletin bolsa, jaýapkerdiń bar salymy óz elinde bolmaýy múmkin ǵoı. Jáne kóptegen elderdiń mıllıarderleri nelikten óz elderiniń sottaryna senbeı, London sotyna nemese Stokgolm sotyna óz erikterimen qulaq asady? Al onyń syry sol sottardyń ózindik artyqshylyǵy men basymdylyǵynda jatqany jasyryn emes. Onyń ústine, bul úrdis orasan zor qarjy aınalymyna baılanysty degen pikir de aıtylady.
Bul oraıda talap berýshiniń de úmiti men senimi zor ekenin eskerý kerek. Máselen, aǵylshyn sotyna talap aryz bergen adamnyń shaǵymy qanaǵattandyryldy deıik. Alaıda jaýapkerdiń salymy Anglııada bolmaı shyǵady. Bul másele talap-aryz berýshige eshqandaı kedergi keltirmeıdi. О́ıtkeni London soty ekonomıkalyq isterdi jıi qaraıtyndyqtan, ol shyǵarǵan sheshimder tek Eýropa odaǵynda ǵana oryndalyp qoımaıdy, ózge kóptegen elderde, ıaǵnı sot sheshimi ol eldermen ekijaqty kelisimge saı ulttyq sottar arqyly júzege asyryla beredi. Sondyqtan London sotynyń quryǵy uzyn ekenin el-jurt jaqsy biledi. Oǵan qosa, London álemdegi eń iri qarjy ortalyǵy. Sebebi joǵaryda aıtylǵan eldermen qatar, barlyq ofshorlyq aımaqtardy da qamtıdy.
Londonnyń qarjy sotyna talap-aryz berýden Qazaqstan da qalysar emes. Bul sotqa shaǵymdanǵandardyń sanyn jyl saıyn Portland Communications agenttigi jarııalap turady. Sonyń aqparatyna qarasaq, sońǵy jyldary Reseı shaǵymdanýshylar sany boıynsha AQSh jáne Qazaqstanmen jarysa otyryp, turaqty túrde ekinshi-úshinshi oryndy ıelenip keledi eken. Al álemdegi alǵashqy bestikte Qazaqstan tipti Reseıdi de basyp ozypty. Solardyń bárin tizbeı bir-eki mysalǵa toqtalsaq. London soty «Qazaqstan qaǵazy» AQ-nyń burynǵy aksıonerlerine qarsy shaǵymyn qanaǵattandyrǵan bolatyn. Ol talap-aryzdyń jalpy somasy 260 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan edi. Sondyqtan sot kompanııanyń burynǵy aksıonerleriniń biri M.Áriptiń 95 mıllıon AQSh dollary kólemindegi aktıvterine jáne onyń 17 mıllıon AQSh dollaryna baǵalanǵan turǵyn úı ǵımaratyna buǵaý saldy. Osylaısha, atalǵan London sotynyń sheshimi «Qazaqstan qaǵazy» AQ-nyń zeınetaqy aktıvteri boıynsha boryshyn qaıtarýyna shynaıy múmkindik týdyrǵan kórinedi. Taǵy bir atyshýly jaǵdaıdy aıtpasqa bolmas. Onda Ulttyq qor qarjysynyń buǵattalýyna sebepshi bolǵan moldovalyq mıllıarderler Anatola men Gabrıelıa Statı kezinde Stokgolm sotyna shaǵymdanǵan.
Statı kásipkerlik quqym buzyldy degen jeleýmen Shvesııanyń tórelik soty arqyly Qazaqstannan 4 mıllıard dollar talap etken. Stokgolmniń saýda palatasy aıasynda qurylǵan sot Qazaqstan tarapy halyqaralyq talaptardy buzýy arqyly keltirgen zalaldy óteýi úshin Statı men onyń kompanııasyna 500 mıllıon dollar tóleýi tıis dep mindettedi. Al Ulttyq qordy qamtamasyz etýshi Bank of New York Mellon Qazaqstan Ulttyq qorynyń 22 mıllıard dollaryna buǵattaý saldy. Degenmen, ótken jyldyń mamyr aıynda Brıýsseldegi sottyń birinshi satysy Ulttyq qorǵa salynǵan buǵattaý kúshin jartylaı joıdy. Atalǵan sot osy qaýlysymen qalǵan 530 mıllıon dollar kólemindegi qarajattyń shektelýin aǵylshyn sotynda joıýǵa bolatyndyǵyn kórsetti. Áıtse de Ulttyq qordyń 22 mıllıard dollardan astam aktıvine tıym salynýy saldarynan memleketke biraz shyǵyn kelgen kórinedi.
Bul sottardyń qataryna Lıýksembýrg qalasynda ornalasqan Eýropa sotyn da qosa alamyz. Biraq ol tek Eýropa odaǵyna qatysty istermen shuǵyldanady. Sol sııaqty Fransııanyń Strasbýrg qalasynda ornalasqan adam quqy boıynsha Eýropalyq sot jáne San-Hosedegi Adam quqy jónindegi amerıkaaralyq soty da bar. Olar óz quzyretine saı adam quqy jónindegi konvensııanyń buzylýy týraly usynysty qaraıdy.
Solardyń birin aıtar bolsaq, máselen, Strasbýrgtegi Adam quqyn qorǵaý jónindegi Eýropa soty óziniń ashyqtyǵymen álemge áıgili bolyp otyr. О́tken jyly elimizden Reseıdiń Máskeý qalasyna eńbek etýge barǵan jerlesimiz reseılik sýpermarket ǵımaratynda jarty jyl quldyqta júrgen. Onda ony máskeýlik Golıanova esimdi azamatsha azyq-túlik dúkeninde qamaýda ustap, durys tamaq bermeı, kúshtep jumys istetken. Nebir qorlyqtyń túrin kórsetip, adam quqyn taptaǵan. Osy jaıt týraly, ıaǵnı Qazaqstan Ombýdsmeni Nesibeli Ibragımovanyń zardap shegýine oraı reseılik áriptesterine kómek suraý hatyn joldaıdy. Biraq qazaqstandyq quqyq qorǵaý organdary muny qanshalyqty jete teksergisi kelgenimen, aqıqatqa qol jetkize almaıdy. О́ıtkeni tolyqqandy tekseris júrgizýge qoldanystaǵy reseılik zańdarǵa júgingen jumys berýshiler túsinikteme berýden bas tartty. Mine, sondyqtan osy másele sheshimin durys tappaǵan soń zardap shegýshiniń aryzy boıynsha quqyq qorǵaýshylar, Adam quqy jónindegi Eýropa sotyna aryz túsirdi. Nege? О́ıtkeni joǵaryda aıtqanymyzdaı, Strasbýrg soty adam quqynyń buzylǵandyǵyn álem boıynsha ashyp bere alady.
Al eýropalyq sottyń shyǵarǵan qaýlysy qaıta qaraýǵa jatpaıtyn sheshim. Onyń qaýlysy qatysýshy memleketter úshin mindetti, ıaǵnı ákimshilik jáne sot praktıkasyn ózgertip, zańdylyqtarǵa tolyqtyrý engizýge májbúrleıdi. О́ıtkeni Adam bostandyǵy men quqyn qorǵaý týraly konvensııa 1950 jyly qabyldanyp, Eýropa Keńesiniń barlyq elderi úshin eń basty quqyqtyq qujatqa aınaldy. Ony saqtaý árbir ulttyq sottyń, ár memlekettiń mindeti. Osylaısha, Stokgolm soty bolsyn, AQSh-tyń federaldyq soty bolsyn nemese London soty deıik, bulardyń bári álemniń zańdylyq tetigin ýystaryna ustaǵandaı, tórtkúl dúnıege tórelik etýdi qalypty sanaıdy.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»