Qundylyq izdegen qoıylym

Jalpy, rejısser Nur­qa­nat Jaqypbaıdyń shyǵarma­shylyq laboratorııasyn syrt­taı baqylaǵan qyzyq. Ár­ qo­ıy­lymyna ózgeshe stıl,­ qol­tańbamen keletin sýretker­diń ónerdiń óz tilinde jasyrǵan jum­baǵyn sheship, kiltin iz­deý kórermenin erekshe bir ynty­zarlyqpen únemi teatrǵa qaraı tartady da turady.  «Ǵasyrdan da uzaq...» dep ataý bergen jańa spektaklinde de óner ıesi sol jańalyqsúıgish qalybynan tanbapty. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún», Oralhan Bókeıdiń «Jetim bota» jáne Roza Mu­qa­­novanyń «Máńgilik bala beıne» shyǵarmalaryn birik­tirip, trıptıh túzgen sah­na­lyq ınterpretasııadan biz órkenıet óristep, qundylyq ózgergen tym-tym qatygezdeý qoǵamda adam janyna úńilip, arman-muńymen bólisýdiń ózi qııametke aınalyp bara jatqan qubyjyq kúı, zamana tragedııa­syn qaltqysyz tanyǵandaı bol­dyq. 

– Adamdar aralasýdan qal­dy. Tek smartfon arqyly sóılesedi. Bul taqyryp maǵan óte ózekti bo­lyp kórindi. Adam­­­dar ózgege qaıy­rymdy bo­lý­dy umytty. Tip­ti dos­ta­ryn tanymaı jatady. Búgin­de olardyń aınymas dosy –  telefon, gadjet. Osy­nyń barlyǵy meni qatty tol­ǵandy­rady, – deıdi bul jóninde re­jısserdiń ózi. 

Ras, alǵashqy qabyldaýda atal­ǵan shyǵarmalardyń aıtary da, ıdeıasy da úsh túrli. Úsheýin birik­tiretin ortaq tin­di tabý da qarapaıym oqyr­­­man úshin qı­synǵa ke­liń­kiremeıtindeı. Áıtse de asyq­pańyz! Jer be­tin­degi barlyq uly oıdy uıys­tyratyn ortaq tin – adamzattyń ózi hám onyń ishki tragedııasy eken. Jańa qoıylym sony aıtady. 

Battasqan boıaý men bar qu­pııa­syn jaıyp sap turǵan tur­mystyq traktovkadan qasha­tyn rejısser bul joly da shart­tylyqty negizge alady. Sahnada negizinen sımvol men metafora sóıleıdi. Ekige bólingen kontrasty keńistikte bir-birine qarama-qaıshy eki álem ómir súredi. Sahna ortasynan oryn al­ǵan ǵımarat tıptes jyltyraq áınekpen kómkerilgen alyp dekorasııa búgingi biz ómir súrip jatqan qalalyq ómirdiń quı­­taqandaı ǵana bir bólshegin kór­­­setse, sol ǵımaratty aınala qozǵalǵan úsh beıne spek­taklge qosalqy avtor bolǵan qa­lam­­gerler shyǵarmasyndaǵy keıip­­kerlerdiń taǵdyr-talaıy ar­qyly berilgen kómeskilene bastaǵan qundylyqtar kóshi. Jyltyraq álemde ómir súrgen keıipkerlerdiń bar oıy men nazary –  uıaly telefon men gadjette. Aınalasynda bolyp jatqan túrli oqıǵaǵa, óz­derin aınala qozǵalǵan keıip­­kerlerdiń qasiretti kúıi men tragedııasyna hám jan shyrylyna nazaryn salyp ta qa­ramaıdy. Tiri pendege ómirdiń bar qyzyǵy uıaly tele­fonnyń ishine turaqtap qal­ǵandaı. 

Al ekinshi álemniń tragedııa­sy múldem basqa. Bular til­desýge jan syryn jaıyp sap, sher tarqatysar jan tappaǵan tir­shilik ıeleriniń ishki shyryly. Marqum Qazanǵap dosyn máńgilik mekenge turaq­tandyratyn 2 metr jer izdep sandalǵan Edigeniń janaı­qaıy da, jerimizdi ý­lap,­­ lań salǵan polıgonnyń qasi­reti saldarynan máńgilik ba­la keıipte qalyp qoıǵan Láı­lániń taýqymetti taǵdyry da,­­­ jetim botasyn jetektep, te­ńiz tolqynynan ata-anasy­na­ sálem joldaǵan dertti, je­tim boıjetken Aqbotanyń ish­­ki tragedııasy da kúmbezin kún súıgen záýlim ǵımaratta otyr­ǵan jańa zaman adamdaryna shy­byn shaqqan qurly áser et­peıdi. Tas qalada jany da tasqa aı­nalǵan adamdardyń júregi bir sátke soǵýyn da toq­­­­­­­tatqandaı. Telefon bı­ligin júr­gizgen muzdaı te­mir qoǵam. Munda adamdar sulýlyqqa selt etip, meıi­rim­ge eljiremeıdi. Táni saý bolǵanymen, rýhy múgedek kúıge túsken, qarapaıym ǵana adamı uǵynysýdy umytqan temir adamdar tobyry. Tas qabyrǵaǵa qamalyp otyrǵan ol qaýym – siz ben biz. 

Kerisinshe, táni múgedek bolsa da armanǵa senip, sulý­lyqqa súısinýden bir sát te tanbaǵan, táni jarymjan bol­ǵa­nymen, jan dúnıesine noqattaı qylaý túsirmeı, júregin taza saqtaı alǵan Láı­­­lá beınesi kóp kóńiline oı salyp, kórermenniń rýhanı álemine tóńkeris jasaǵandaı. Aktrısa Nazerke Serikbolova sahnaǵa shyǵarǵan Láılániń son­shalyqty taza, sonshalyqty ar­manshyldyǵyna qyzyǵasyń. Syrttaı baqylap otyryp,­ ol sengen álemniń siz úshin qaǵazdaı da qadiri joq qunsyz­dyǵyn kórip ishteı óz-ózińizden jerısiz, jan dúnıeńizdi sum­dyq bir qorqynysh bı­leı­di. О́ıtkeni bizdiń jan dú­nıemiz qarapaıym ǵana adamı sezimder men tildesýdi ór­­kenıet kóshine urlatyp alypty. Bas keıipker Láılá qo­ıylym boıy syryn aqtarar plastmassadan jasalǵan aq láılek qustar men súıgen jany Qumardy ózimen alyp kelerine órekpı sengen poıyz­ sulbasyn kóz aldyńyzǵa ákeler  qalbyr ishindegi qum­nyń dybysy, ol syrlasar qańyltyr tabaqtyń aspandaǵy Aıǵa aınalyp, ol kıetin alabajaq kıim­derdiń syrttaı qoqys kóringenimen, qabyldaýyńyzǵa hanshaıym­nyń kıimindeı áser berýi – barlyǵy da uǵym men qabyl­daýdyń arasyndaǵy kontrasty kórsetedi. Tipti Láılániń múge­dektiginiń ózin syrtqy pi­shinge emes, ishki plastıkaǵa salýy da rejısser Nurqanat Jaqypbaı tara­pynan tabylǵan utymdy sheshim der edik. Osylaısha spek­takl búgingi qoǵamda syrt­qy múgedektik emes, ishki teń­sizdik, rýhanı jarym­jan­dyq áldeqaıda qaýiptirek degen oqshaý oıǵa jeteleıdi. 

Qoıylymdaǵy Qazanǵap­tyń ólimi de – metafora. Qa­zan­ǵaptyń ólimi – qundy­lyqtyń joıylýy. Aýylynyń atpaldaı aıaýly azamatyn jer qoınyna tapsyra­ almaı­ san­dalǵan Edigeniń jan qına­lysynan kórermen qaýym qos­ birdeı túıtkilge kezigedi. Áýel­gisi – árıne jer máselesi. Áý bastaǵy avtordyń eskertken qaýpi búgin de óz ózektiligin kemit­ken joq. Osyny teatr­ tiline ákelgen rejısser ja­han­­dyq mádenıetke barynsha boıusyn­ǵan jastarǵa týǵan jer, Otan máselesindegi ult­jan­dylyq rýh­ty óltirip al­maýǵa, ósken or­tańnyń ár túıir tasyna deıin kózdiń qa­­ra­shyǵyndaı qorǵaýǵa ún­deıdi. Ekinshi másele – ulttyń salty men dástúri, tanymy men ustanymy. Qazaqtyń qa­ly­byn osy dúnıeler anyq­taıdy. Áıt­se de zaman aýy­syp, urpaq almas­qan sa­ıyn ol qundylyqtar ba­ǵa­syn joıyp, Qazanǵaptyń múr­desindeı óz jerinde kerek­siz kúı keshýi de rejısser trak­tov­kasynda sátti saraptalady. Edigeni keıiptegen akter, Qa­zaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Ádil Ahme­tov atalǵan máselelerdiń dra­ma­lyq kúıin dóp taýyp, utym­dy jetkizdi. 

Oralhan Bókeı qalamyna arqaý bolǵan «Jetim botadaǵy» Aq­bota da joǵaryda kóterilgen máseleniń júıeli jalǵasyndaı. Bul jerden biz robottanyp tabıǵı qalpyn joǵaltqan qoǵam men rýhanı qundylyqtar arasyndaǵy tegeýrindi teke­tires­ti jazbaı­ tanımyz. О́z ortasynda ógeıdiń kúıin kesh­ken Aqbotanyń (Mól­dir Qojageldi) qoǵamnan oqshaý­lanyp, kisikıik ǵumyr keshýi tipti de jetimdiktiń nemese jazylmas derttiń qaıǵysy emes, tas jandy qoǵamdaǵy ja­nyn túsiner adam tappaı qınalǵan jannyń júrek shyryly ekenin uǵyna túskendeı bolasyz. Týra «Ǵasyrdan da uzaq kúndegi» Edigedeı... «Máńgilik bala beınedegi» Láıládaı...

Bir qaraǵanda, úsh keıipker­diń qarym-qatynasy da, áńgimesi de dál chehovtyq keıipkerlerdeı júıesiz, ortaq oıy joq maǵyna­syz sandyraqtaı bolyp kóringe­nimen, olardy biriktiretin altyn qazyq – ıdeıasy eken. Ol –  ór­ke­nıetter qaqtyǵysy men teh­nologııalar teketiresinde adam­dyq qalybyńdy hám ult­tyq qun­dy­lyǵyńdy joǵaltyp almaý. Rejısser oıynan biz osyny oqydyq.     

Nazerke JUMABAI, 

«Egemen Qazaqstan»