Ulttyń bútindigin quraıtyn baılyqtyń en basynda er-azamattardyń densaýlyǵy tur. Demografııańyz da, eldiń ál-aýqaty da er-azamattardyń kúsh-qýatyna baılanǵan. Desek te, qazirgi ahýal bizdi alańdatpaı qoımaıdy. Elý deıtin jigittiń tepse temir úzetin der shaǵynda «júrekten qaıtys bolypty», «ınsýlt alypty», «ınfarkt bolypty» deıtin jaısyz habarlardy jıi estıtin boldyq.
Birneshe jyl buryn alpysqa da tolmaǵan eki birdeı ákemizdiń inisinen tepse temir úzgendeı jasynda kenetten aıyrylǵanda, sansyrap qalǵandaı bolyp edik. Búkil ómirin beınetpen ótkizip, endi balalarynyń qyzyǵyn kóretin jasta kilt úzilgen kókelerimizdiń qazasy janǵa batty. Kóp uzamaı otbasylyq joldastarymyz da sol jastaǵy aǵalarynan birinen keıin biri kóz jazyp qaldy. Odan keıin tańerteń alańsyz jumysqa ketken taǵy bir dosymyzdyń keshke máıitin arystaı qylyp kóterip kelgen kún... Er jetip kele jatqan bala-shaǵa, etek-jeńin jıyp úlgermegen otbasy, orta jasta jesir qalǵan jeńgelerdiń zary júrekti shymyrlatady.
Qarap otyrsaq, qoǵamda barlyq másele mańyzdy, ana densaýlyǵy deımiz, bala keleshegi deımiz. Alaıda, ekinshi kezekke ysyrylyp qala beretin er-azamattardyń densaýlyǵy kerisinshe ózekti sıpat alyp bara jatqanyna endi júrdim-bardym qaraýdyń jóni joq.
Máselen, byltyr qyrkúıek aıynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy jáne London ımperııalyq kolledji men Juqpaly emes aýrýlarmen kúres jónindegi Alıans (NIZ) jarııalaǵan málimetterge kóz júgirtip kórelik. Adamnyń ómirin jalmamaı qoımaıtyn tórt derttiń qataryna: sozylmaly qan tamyrlary aýrýlary, qaterli isik, respıratorlyq aýrýlar men sýsamyr, ıaǵnı qant dıabeti kiredi. Osy eseptik baıandamada juqpaly emes keselden jyl saıyn álemde 41 mıllıon adam qaıtys bolatyny jáne onyń 17 mıllıony jasyna jetpeı (70 jasqa deıingiler) kóz jumatyny taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Zertteýlerdi júrgizý barysynda 180 memleketten jınalǵan málimet zerdelenip, juqpaly emes aýrýlardan bolatyn ólim-jitim deńgeıi joǵary jáne tómen elderdiń tizimi jasalǵan. Eleńdeterlik jaǵdaı, áıelder men er-azamattar arasyndaǵy kórsetkishte kádimgideı aıyrmashylyq bar ekeni baıqalady. Zertteý júrgizip otyrǵan uıymdar osy jaǵdaıǵa súıene otyryp, er-azamattar men áıelderdiń juqpaly emes aýrýlardan qaıtys bolý deńgeıi qaı elde qandaı deńgeıde ekenin kórsetetin kelesi tizimdi usynyp otyr. Mysaly, juqpaly emes aýrýlardan azamattary eń az kóz jumatyn elderdiń kóshin Ońtústik Koreıa, Japonııa, Ispanııa, Shveısarııa, Sıngapýr bastap tur. Sol sııaqty erleri 30 ben 70 jas aralyǵynda az qaıtys bolatyn memleketter qataryn Islandııa, Shvesııa, Norvegııa men Bahreın jalǵastyrady. Baıqasańyz, qazir medısınasy damyǵan, ásirese qaterli isikke aldyn ala tekserilýge qatysty naqty sharalar qabyldaǵan Ońtústik Koreıa bárinen ozyp tur.
Al endi tabys deńgeıi óte tómen Serra-Leone, Kot-d'Ivýar, Gvıneıa, Iemen men Aýǵanstan elderinde juqpaly emes dertterden qaıtys bolatyndar kórsetkishi óte joǵary.
О́kinishke qaraı, osy elderdiń ondyǵynda Qazaqstan da bar. Bul tizimnen Mońǵolııa, Fıdjı, Qazaqstan, Túrikmenstan, Reseı, Belorýssııa, Ýkraına, Grýzııa, Kırıbatı, Soltústik Koreıany kórýge bolady. Eń ólim-jitimi joǵarysy sońǵy el. Árıne bul máselemen memleketimiz aınalyspaı otyrǵan joq. Aýqymdy memlekettik baǵdarlamalar bar. Biraq júrek-qan tamyrlary aýrýlary elimizdiń ǵana basyn aýyrtyp otyrǵan másele emes ekenin kórip otyrmyz. Damyǵan Eýropa elderiniń ózinde jylyna 3 mıllıon adam osy keselden qaıtys bolady. Nemese jer ortasyna kelgende ınfarkt, ınsýlttan qarip bolyp qalady.
Taǵy bir statıstıkany alǵa tartýǵa bolady. Sońǵy 10 jylda elde júrek-qan tamyrlary dimkástigine ushyraǵandardyń sany 1,7 ese kóbeıgen. Sozylmaly júrek kináratynan jedel járdemmen aýrýhanaǵa jetkiziletinder sany 20 jyl burynǵy ýaqytqa qaraǵanda 4 ese kóp. Mamandar júrek-qan tamyrlarynyń kóbeıýi er-azamattardyń densaýlyǵyna júrdim-bardym qaraýynan, az qımyldaýynan júıkesiniń qajyǵandyǵynan jáne ekologııadan degendi alǵa tarady. Alaıda 2014 jyldan beri juqpaly emes aýrýlardyń aldyn alý máselelerimen aınalysyp kele jatqan «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory tómendegideı túıin jasap otyr.
– Bul statıstıkalarǵa qarap, densaýlyq saqtaý júıesin jazǵyra berýge bolmaıdy. Juqpaly emes aýrýlardyń beleń alyp bara jatqanyna
zııandy ádetter septesip otyr. Máselen, alkogoldi ishimdikter, maıly tamaq, shylym shegýden bastap, salamatty ómir saltyn qalyptastyra almaý jaǵdaıdy ýshyqtyryp barady. Qoǵam belsendileri muny únemi aıtyp júrmiz. Al DSU birinshi ret asa keleńsiz statıstıkany moıyndap, resmı jarııalap otyr, – deıdi «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Baqyt Túmenova.
Onyń oıynsha, adamdar «mynaý zııan», «anaý ádet qaterli» degennen temeki shekkenin, ishimdik ishkenin ońaılyqpen tyıa salmaıdy. Sondyqtan «zııandylyqty tómendetý tujyrymdamasyna» sáıkes, ony barynsha almastyra alatyn balama joldardy usyný áldeqaıda tıimdi. Áıtpese, juqpaly emes keseldermen kúresýdi kózdeıtin memlekettik deńgeıdegi baǵdarlamalar da bar.
Sol sııaqty Qazaqstan Respýblıkasynda densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» baǵdarlamasynda densaýlyq saqtaýdyń ulttyq júıesin odan ári damytýdyń negizgi qaǵıdattary, jahanda beleń alǵan jaǵdaılarǵa qarsy áreket etý boıynsha jańa mindetter belgilengen. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń jańa úlgisi bul máseleni de aınalyp ótpeıdi. Medısınalyq bıýdjettiń 95 paıyzyn ony emdeýge jumsaǵansha, juqpaly emes aýrýlardyń aldyn alý qaı jaǵynan bolsa da asa tıimdi ekendigi aıtylǵan.
Sol sııaqty 10 shaqty jyl boıy «Akademık B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ da «Erkekterdiń densaýlyǵy» atty erekshe bastamamen aınalysty. Osy jobanyń nátıjesinde 2014 jyly medısınalyq emdeý mekemelerinde andrologııalyq qyzmet engizildi.
Bul arada BAQ-tyń róli óte úlken. Elimizdegi juqpaly emes dertterdiń beleń alýyna jol bermeı, salamatty ómir saltyn barynsha nasıhattaý nátıjeli bolmaq. Qazirgi eldegi jaǵdaıdy tolyq túsiný úshin, kóterilgen máseleniń barlyq qyryna úńilgen jón.
Máselen, bıyl Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty da Úkimettiń 2018 jyly bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynda onkologııalyq aýrýlarǵa qarsy kúres jónindegi 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn júzege asyrýǵa qatysty aqparatty tarata bastady.
Aýrýdyń qurylymynda birinshi oryndy – sút bezi qaterli isigi (12,6%), ekinshi oryndy – ókpeniń qaterli isigi (9,9%), úshinshi oryndy – asqazan qaterli isigi (7,4%), 4 oryndy – jatyr moıny qaterli isigi men toq ishek qaterli isigi 4,7% alyp tur. Ekinshi orynda turǵan ókpe obyry men tórtinshi orynda turǵan kolorektaldy, toq ishek, tik ishek qaterli isiginiń basym bóligi er-azamattardyń úlesinde.
Alaıda, osyǵan qaramastan, erkekter dárigerdiń aldyna aýrýy asqynǵanda ǵana barady. О́kinishke qaraı, kolorektaldy rak anyqtalǵan jaǵdaıda adam 1 jyldyń ishinde kóz jumady. Áıtpese, qaterli isiktiń kez kelgen túrine tegin skrınıng jasatýǵa bolady. Memleket obyrǵa qarsy kúresti keshendi túrde kúsheıtý úshin bıyl qosymsha 35 mıllıard teńge bólip otyr.
Máselen, onkolog-dáriger Muratjan Saqtaǵanovtyń aıtýynsha, er-azamattarda jıi kezdesetin toq ishek qaterli isigi 50-70 jas aralyǵyndaǵylar úshin asa qaýipti. Sondyqtan 5 jyldan beri memleket osy keselge qarsy er-azamattardy 40 jastan bastap tegin tekseredi.
– Kolorektaldy rak qyzyl etti kóp jegennen bolatyny ǵylymı turǵyda dáleldengen. Jáne denedegi qaldar men meńderdi de teksertip, der kezinde qutylǵany durys. Melonoma bastalyp ketken jaǵdaıda, adam bir jylǵa jetpeı ólip ketedi, – deıdi elimizdiń bas onkologi, Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Dılıara Qaıdarova.
Júrek-qan tamyrlary aýrýlary, onkologııalyq dertter bolsyn, qyzyl etti, maıly taǵamdardy kóp jegennen bolady degen dáıek bar. Degenmen, etti steık, bekon, shujyq, sosıska túrinde bizden áldeqaıda kóp tutynatyn Eýropa elderin qaıda qoıamyz? Sondyqtan gáp etti qalaı jáne qaı ýaqytta jegenge de baılanysty bolyp tur ǵoı.
– Mynadaı da ǵylymı derekter bar, Japonııada teńiz ónimderi kóp qoldanylady. Sondyqtan olarda adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵynyń ortasha kórsetkishi – 85 jas. Alaıda, bul elde de jalpy ólimniń negizgi sebepteriniń biri osy júrek-qan tamyrlarynyń aýrýlary. Skandınavııa elderin aıtar bolsaq, muhıttyń ortasynda otyryp, kúndelikti balyq nemese teńiz ónimderin jese de, japondar sııaqty uzaq ómir súrmeıdi. Iаǵnı, adam densaýlyǵynyń sapaly bolýy iship-jeıtin tamaǵyna ǵana táýeldi emes, – deıdi Almaty qalalyq kardıologııa ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, joǵary sanatty kardıohırýrg-dáriger Almat Qodasbaev.
– Biraq naqty statıstıka ómir súrý saltymyz ben densaýlyqtyń arasynda tikeleı baılanys bar ekenin dáleldep keledi. Aýyldyq jerde turatyndardyń óz keseli men megapolıste turatyn adamdardyń ózderine tán dertteri bar. Máselen, kúni boıy ústelde tapjylmaı otyratyn er-azamattarda qan aınalymynyń buzylýynan ýrologııalyq aýrýlar jıi baıqalady. Kóp qozǵalmaǵan adamnyń qany uıyp, kishi jambasta, qýyqta túrli dertterge shaldyqqysh keledi. Al bul erkekterdiń ekinshi «júregi» bolyp sanalady. Ýaqyt óte kele munyń bári kem degende sozylmaly prostatıtke, qýyq asty beziniń qaterli emes gıperplazııasyna alyp keledi, – deıdi «Akademık B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ professory, joǵary sanattaǵy hırýrg-ýrolog, «Altyn qandaýyr» syılyǵynyń laýreaty Súnııat Qusymjanov.
– Tabıǵı jaratylys boıynsha, áıel men erkektiń ózindik erekshelikteri bolady. Al júrek aýrýlary kóbinese er adamdarda kezdesedi. Sebebi erlerdiń arasynda densaýlyqqa nemquraıly qaraý jaǵdaıy kóp jáne olar tamaqtanýǵa baılanysty kóptegen tártipti oryndaı bermeıdi. Sonymen qatar erler shylym shegý, ishimdik ishý jáne etten jasalǵan taǵamdardy jeýge áýes keledi, az qozǵalady, sondyqtan júrek aýrýlary erlerde jıi kezdesedi. Al áıelderde reprodýktıvti erekshelik bar, ıaǵnı olarda bala kóterý múmkinshiligi bar. Ol kezeńde adam denesindegi gormonaldyq ózgeristerge baılanysty qan-tamyrlarynda bolatyn maıly nemese aterosklerozdy ózgerister áıelderde erlerge qaraǵanda az kezdesedi, – deıdi kardıohırýrg-dáriger Almat Qodasbaev.
Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sálim Berkinbaev ta halyq densaýlyǵyndaǵy kinárattyń kóbeıýine qımyl azdyǵy kóp kesirin tıgizip otyr deı kele, talaı naýqasty kardıolog dárigerlerge erektıldik qyzmettiń buzylýy alyp keletinin aıtyp júr. Semizdik, qant dıabetiniń órshýi, qımyldyń azdyǵy júrek-qan tamyrlary dertiniń beleń alýyna ǵana emes, belsizdikke bastap otyrǵanyn ataǵan bolatyn.
Sol sııaqty erlerdiń densaýlyǵyna qatysty reanımatologtardyń da aıtary bar.
25-65 jas aralyǵynda er adamdar ólimi əıelderden eki-úsh ese joǵary. Damyǵan memleketterde bul kórsetkish tómendeý, damýshy jəne kedeı memleketterde medısına sapasyna baılanysty joǵary. Ərtúrli oqys oqıǵalardan tys jol apaty, jaraqattardan, soǵystardan bólek, eń birinshi qaıǵyly qazaǵa jetektep otyrǵan – júrek-qan tamyrlary aýrýlary, ıaǵnı mıokard ınfarktisi, ıakı ınsýlt. Búgingi tańda oblys ortalyqtarynda ınfarkt jəne ınsýltti der kezinde anyqtap, koronografııalyq zertteý júrgiziledi. Tek jergilikti emdeýshi dəriger stenokardııasy bar naýqasty erterek anyqtap tekserilýge jiberip otyrsa eken, – deıdi anestezıolog-reanımatolog Ǵabıt Nurhanuly.
Qalaı desek te, er-azamattar áıelderge qaraǵanda 10 jyl kem ómir súredi. Biraq qoǵam er jigittiń áıeline de, balalaryna da masyl bolǵanyn eshqashan qabyldaǵan emes. Qazirgideı alashapqyn ómirde júıkege salmaq túsiretin jaıttar jetkilikti. Sondyqtan er-azamattar elge ǵana emes, ózderine de jaýapkershilikpen qaraýy qajet.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»