– Aıgúl Narımanqyzy, ulttyń ózimen bite qaınasyp, kúni búginge deıin jibi úzilmeı kele jatqan kıeli murasy – kúı óneri. Kúı jáne kúıshilik óner ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp, tolysyp kele jatqan bolsa, ol eń aldymen quımaqulaq kúıshilerdiń arqasy. Sizdi sol quımaqulaqtardyń sońǵy býyny dep batyl aıtýǵa bolatyn sııaqty, sebebi búgingi mýzykalyq mektep jáne notamen jetilip kele jatqan jas urpaqqa quımaqulaqtyqtyń qajettiligi joq kezeń keldi. Quımaqulaqtyq dástúr qazaq kúıshisinen birjola qashyqtady dep aıta alamyz ba?
– Dombyra qazaqtyń jan serigi, rýhanı qýaty bolsa, kúı – júrek tili, sezim sózi. Ultymyzdyń biregeı ónerin urpaqtan-urpaqqa jalǵap, halyqtyń kóńil tolqynyn kúımen jetkizgen teńdesi joq kúıshilerdiń bári de quımaqulaqtar bolatyn. Al qazirgi jaǵdaı bólek. Keshegi «úıirme» dep atalyp, balaǵa óner úıretken ortalyqtar búginde «stýdııa» degen ataýǵa ıe bolyp, stýdentterdiń ózi kommersııalyq jolmen kúı úıretýge kóshken. Mýzykalyq mektepterge muǵalim bolyp barǵannan góri eki-úsh bala jıylyp alyp stýdııa ashyp, aqsha tabý áldeqaıda tıimdi tásilge aınaldy. Olardyń úıretý ádisi de ártúrli – biri sandyq júıemen úıretedi, biri notaǵa salady. Negizi, kishkentaı kezinen bastap beıimdiligin kórsetip, bolashaqta mýzykalyq baǵytty tańdaımyn dep aıqyn maqsat belgilegen bala bolmasa, onsyz da aqparat tasqynynyń astynda otyrǵan balanyń basyn notamen, kereksiz solfedjıo sııaqty sabaqtarmen qatyrmaǵan durys. Ustaz bitkenniń bári saýatty dep taǵy aıta almaısyń. Ata-ana aldymen ustaz tańdaı bilýi kerek.
Bir tyńdaǵannan kókeıine quıyp alatyn quımaqulaqtar, ras, qazir joqtyń qasy. Men alǵash nota degen nárseni Almatydaǵy mýzyka ýchılıshesine kelip túskende birinshi ret kórdim. Biraq kópke deıin notany úırene almadym, keıin konservatorııaǵa túsip, stýdent bolǵanymsha notaǵa qarap kúı tartý degendi túsinbeı-aq qoıdym. Notalyq saýatty kesh bastaǵanym meniń kásibı deńgeıime eshqashan áser etken emes. Sebebi men mýzyka ýchılıshesine kelgenge deıin ákemnen, radıo, teledıdardan, el ishinde keń taraǵan kúıdiń bárin úırenip, jattap alǵan bolatynmyn. Ákemniń búkil repertýaryn meńgerip alyp, ony qanaǵat tutpaı, izdenisimdi ári qaraı jalǵastyryp, plastınkalardan kúı úırenýge kóshkenmin.
– Kópshilik qaýym arasynda «Kúı tartqan adamnyń bárin kúıshi dep jatady. Bul durys emes. Kúıshi dep kúı shyǵaratyn adamdy ǵana aıtady» degen pikirtalas týyp jatady. Siz qaı pikirmen kelisesiz?
– Kúıshi kúı shyǵarǵannan kúıshi dep atalmaıdy. Ýchılıshege túskennen bastap kásibı deńgeıge qaraı aıaq bastyq. Nota úırený men úshin qyzyqty boldy. Bar kúıdiń bárin jattap alǵanymyzdyń arqasynda orkestr quramynda kúı tartyp júrdik. Ýchılısheniń 2-kýrsynda oqyp júrgenimizde úsh stýdentti Qarshyǵa Ahmedııarov, Shamǵon Qajyǵalıev, Rústembek Omarov, Baqyt Qarabalına, Aısa Sháripov apa-aǵalarymyz Qurmanǵazy orkestrine qabyldaý úshin tyńdaýǵa shaqyrdy. Nátıjesinde, úsheýmiz de orkestrge qabyldandyq. Kásibı jaǵynan ósip-jetilýime Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestri kóp septigin tıgizdi. Sondyqtan kishkentaıynan aýyldyń ıisi sińgen, tarıhyna deıin tarqatyp aıtyp, kúıdi tarta-tarta qoly taramystanyp ketken dáýlesker kúıshilerdiń kúıin estip, solardyń qol qaǵysyn, tásilin kózimen kórip, boıyna ábden sińirip, kóńilge toqyǵan adamdy sózsiz kúıshiler qataryna jatqyzý kerek dep oılaımyn.
Baıaǵyda bala kúnimizde aýyldyń bári kúı tartady, bala bitken dombyra shertedi. Bala bolsaq ta, «kim qansha kúı biledi», «kimniń tehnıkasy myqty?» degen másele ortamyzda ótkir qoıylatyn. Bir ǵana aýyldan shyqqan Qarshyǵa, Ázıdolla aǵalarymyzdyń kúıshi bolyp tanylýy, olardyń aýylǵa kelgen ár sapary, konsertterinen qalmaı baryp, tamashalaǵanymyz, konsertten keıin mindetti túrde bizdiń úıde bas qosyp, áńgime-dúken quryp, án men kúıdi ári qaraı sharyqtatyp jalǵastyratyny bala bolsam da, máńgilikke kóz aldymda qalǵan kórinister. Bala kúnimde ákemnen eń jıi estip ósken sóz: «Aıgúl, sen eshqaıda ketip qalma. Qonaqtarǵa kúı tartasyń». Osy sózdi qansha márte estidim eken deseńizshi. Esi-dertim dala, oıyn bolsa da, kete almaı kózim bozaryp, jipsiz baılanyp otyratyn edim. Bes jasyma jeter-jetpeste dombyra tartyp, on jasymnan bastap alǵashqy baıqaýlardyń júldesin jeńip alyp júrdim. Kúıdiń qyr-syryn qaıdan úırenesiń? Nota úırete almaıdy, taspadaǵy jazý bere almaıdy, ony tek qana ustazdyń aldynda qolyna qarap otyryp, túısigińe orap qana úırenesiń. Quımaqulaqtyq dástúr degen osy. Men de, ákem Narıman da kúıdi alǵash osylaı úırengenbiz. Es bilgeli qolymnan dombyram túsken emes, sanamen ózimdi bıleı bastaǵaly kúı tartýmen kelemin. Ras, kúı shyǵarmadym, biraq ózimdi kúıshiler qataryna qosamyn, onyń ábestigi joq shyǵar dep oılaımyn.
– Kúıdi myń adam tyńdaıdy, tek bir adam ǵana túsinedi. Kúıdi túsinýdiń qarapaıym qaǵıdalary bar ma, kúıshi retinde qandaı keńes beresiz?
– «Qoltańba jazý», oryssha «pocherk» degen nárse tek aqyn-jazýshy ıakı sýretshige qatysty aıtylmaıdy. Bul kúıshilerge de tán. Kúıdi túsinetin adamdar teris qarap otyryp-aq kúıdi kimniń, qaı kúıshiniń shertip jatqanyn túısigimen tanyp otyrady nemese kúıshiniń bet-júzin kórsetpese de, qolynyń qaǵysynan jigin ajyratyp jatady. Ár kúıshiniń dybys alýdaǵy sheberligi, dybys shyǵarýdaǵy tásili, ózindik ereksheligi ýaqytpen birge shyńdalady. Almatyda bizdiń aýyldan kóship kelgen ákemniń dosy Raıhan Quspanov aǵamyz turady. Kúı tartyp, Raıhan aǵanyń synynan óte alǵan adam qan maıdanda jaýyn jeńip, jeńiske masattanǵan adamnan bir de kem emes. Ol kisiniń moıyndaýy – saǵan berilgen baǵa. El jaqta da Raıhan aǵamyz sııaqty aǵalarymyz bar. Olar kimniń kúıshi, kimniń óneri jasandy, jalǵan ekenin qolmen qoıǵandaı aıtady. Kúıdi tyńdaý da, ony zerdesine jetkizý de – óner. Maǵan «seniń kúıińdi tyńdap, aýrýymnan jazylyp kettim» degen adamdar da boldy. Kúıdi túsinetin adamnyń keýdesine taý qoparatyndaı ǵalamat kúsh quıylady. О́zin erkin, bıik, aıbarly sezinedi. Budan asqan qudiret bola ma?!
– Kúıdi túsinýdiń eń tóte joly – kúıshiniń kúı tarıhyn baıandap berýi. Bizdiń dástúrli ónerpazdarymyzdyń kópshiligine osy qasıet jetpeı jatady. Kúıdiń alǵysózin aıta alatyndar az sekildi, nege?
– Bul bizge jıi qoıylatyn suraqtyń biri. Kúımen birge alǵysózin aıtyp, tarıhyn túsindirý bizdiń tájirıbemizde burynnan bar. Tek biz óner kórsetetin jerde onyń múmkindigi bola bermeıdi. Konsertterde, shyǵarmashylyq keshterde júrgizýshi aty-jónińdi aıtyp habarlaıdy, kúıińdi oryndadyń, sonymen támam. Tarıhty baıandap turatyn ýaqyt joq. Ol úshin búkil merekelik mádenı sharanyń formatyn aýystyrýǵa týra keledi. Al jeke konsert ótkizýdiń jóni bólek. Tarıhqa súńgip, ańyz-áńgimelerdi asyqpaı tarqatyp aıtasyń, kósilip otyryp kúıińdi shertesiń, ár tyńdarmanyńmen ońasha otyryp syrlasqandaı kúı keshesiń. Ańyz kúılerdiń tarıhyn aıtyp otyryp shertkenimizde jasy úlken qarııalarymyz qııal-ǵajaıyp ertegige elitken baladaı aýyzdary ashylyp, jan-júregimen berilip, senim bildirip tyńdaıdy. Bul, árıne, kerek nárse.
– Kúıdi jáne kúıshilerdi úkimettik deńgeıde ótkizetin konsertterge, aýqymdy mádenı baǵdarlamalarǵa kóp qospaıtynyn baıqaımyz. О́z kúıshilik mektebi qalyptasqan óńirlerde kúı básekesi, kúı báıgesi ótipti degendi de sırek estımiz. Kúıge kelgende kedergi neden týady osy?
– Bul kóbine qarjydan bastaý alyp, qarjyǵa kelip tireletin qıyndyqtar. Basqa óńirdi aıtpaǵanda, kúı óneri birshama damyp, jolǵa qoıylǵan degen batystyń ózinde kúıge kelgende keıinge tartatyn kózqaras baryn baıqap qalamyz. Oralda ótken Qurmanǵazy atyndaǵy kúı báıgesinde qazylarǵa 100-200 myń aqshany kópsingenin kózim kórdi. Al munyń syrtyndaǵy, báıgege qatysqan kúıshiniń san jyldar boıy tógip kele jatqan terin, eńbegin, az ǵana ýaqyttyń ishinde jarys talabyn meńgergenin, jankeshtilikpen úırengenin esepke alǵysy kelmeıdi. Básekeles balalardyń ishinen baǵy janyp, sýyrylyp shyqqan eńbegin qansha somamen baǵalasa da artyq etpes edi. Qazaq ónerine talaı marǵasqa kúıshilerdi syılaǵan bas júldege mıllıon tigip, kúıdiń mereıin ósirip otyrǵan jalǵyz Atyraý oblysy ǵana. Kúıshileri mıllıon turatyn baıqaýlardy jasaǵysy kelgenimen, barlyq oblys basshylarynyń kúıge kelgendegi kózqarasy mundaı emes. «Tartqan kúıine osynsha aqsha berý degen sumdyq emes pe?» dep qaraıdy. Kúı saıystaryn ótkizý jaǵynan Atyraý men Mańǵystaý alda kele jatyr. Qostanaı oblysy ómirinde birinshi ret Saǵyn Jalmyshev atyndaǵy baıqaý ótkizdi, Pavlodar oblysy Rústembek Omarovqa arnap respýblıkalyq deńgeıdegi báıge uıymdastyrǵysy keledi, sondaı-aq Qarataý kúı mektebiniń aıshyqty ókili Súgirge dál osyndaı bıik deńgeıdegi báıge ótkizilse jáne ózge aımaqtar da osyndaı baıqaýlardy jarysyp uıymdastyryp jatsa, kúı óneriniń mártebesi bıikteı túspeı me?
– Siz qurǵan «Kerýlen» degen kúı tobyńyz qaıda júr? Búginde nemen aınalysady? Nege kórinbeı ketti?
– «Kerýlenniń» qaıda júrgeninen buryn, súıinshi habarymdy jetkizgeli otyrmyn. Sáýir aıynyń sońynda, dálirek aıtsam, 26-28 sáýir aralyǵynda Atyraý qalasynda Halyqaralyq kúı festıvalin ótkizgeli otyrmyz. Osy festıvalge shetelden kóptegen qonaqtar shaqyryp, olarǵa bir kúı bolsa da, qazaqtyń kúıin shertkizip, baıqaý jasaǵym keledi. Kúı festıvalderi buǵan deıin ár jyldary Almaty, Astana, Qyzylorda, Pavlodar qalalarynda ótkizilip keldi, biraq buryn-sońdy mundaı tájirıbe jasalyp kórgen joq.
Atyraýda ótkiziletin kúı festıvaliniń mańyzy bólek. Ol jerge halyqaralyq deńgeıdegi qazylar, dombyra tektes ulttyq aspapta oınaıtyn sheberler shaqyrylady. Festıval talaby boıynsha, on bir memlekettiń týyn kóterip keletin konkýrsant sahnada óz eliniń shyǵarmasyn ǵana oınap qoımaı, birinshi týrda da, ekinshi týrda da qazaq eli kúıshileriniń bir-bir shyǵarmasyn oınaýy tıis. Bul eshqandaı da qıyndyq týdyrmaýy kerek.
«Kerýlen» de osy festıvalge qatysqaly otyr. Toptyń quramyn-daǵy eki mýzykantymyz jumys babymen Astanaǵa qonys aýdarýyna baılanysty basymyzdyń qosylýy qıyndap ketken edi. Osy joly kúıshilerdiń báriniń basyn festıval biriktiredi dep senemin.
– Festıvaldiń basqa qandaı ereksheligi bar?
– Buǵan deıin ótkizilip kele jatqan kez kelgen festıval men baıqaýlardyń ónerpazdarǵa qoıatyn basty talaptarynyń biri, 35-ke deıingi jastar úshin dep jarııalansa, sáýirdegi halyqaralyq óner báıgesine jasy 35-ten joǵarylar ǵana qatysa alady. Nege? Sebebi adamnyń jas kúninde alynbaıtyn qamal joq. Bula kúshi boıynda, qaıraty tasyp, sanasy sartyldap, kez kelgen aýyr jumysty qaýyrsyn qurly kórmeı, qoparyp tastaıtyn jas úshin eńsermeıtin qıyndyq joq sekildi kórinedi. Al 35 jastan keıin jigeri qaınap turǵan jastardyń 70-80 paıyzynyń rýhanı qýaty kúrt kemıdi. Kezinde qudaı syılaǵan, ustaz úıretip bergen qolda bar ónerdi qoldandy, ıgiligin kórdi, atyn shyǵardy. Al ári qaraı ne bolady? О́zdiginen eńbektenip, sol ónerdi damyta aldy ma, qaıratyn janyp, ony basqa jańa sapaǵa kótere aldy ma? Ýaqyt osyny eksheıdi. Adam tulǵasy osylaı aıqyndalady. Atyraýda ótetin festıvalde, men mine, osyndaı aıqyndalǵan adamdardy kórsetkim keledi.
Sońǵy ýaqytta túrli óner baıqaýlaryna tórelik jasaıtyn qazylar quramyna meni jıi shaqyratyn bolyp júr. Qaı óńirdegi baıqaýǵa barsam da, aldymnan aınalyp shyǵa beretin onshaqty bala bar. Ana oblysqa barsam da jańaǵy bala, myna oblysqa barsam da, jańaǵy bala, osy on bala seniń aldyńda úzdiksiz aınalady da jatady. Tipti betine qaraýǵa óziń uıalatyn jaǵdaıǵa kelesiń. 2017 jyly kil myqty básekeles jıylǵan óte aýqymdy baıqaý ótti. Toǵyz balany daıyndadym. Aldy mıllıon, sońy 300 myń teńge ıelenetin syıaqy-júlde qory óte qomaqty. О́nerge endi qadam basqan jas úshin óte salmaqty soma. Bir baıqaýdan bir baıqaýǵa qatysyp, aqshanyń dámin alyp qalǵan bala aıtady sonda: «Aıgúl Narımanovna, ánebir oblysta taǵy da konkýrs ótkeli jatyr eken, baǵdarlamasyndaǵy eki-úsh kúıdi ǵana bilmeımin, kómektesip jiberesiz be?» deıdi. Osydan túıetin oıym – qazirgi balalar ózin osalmyn dep sezinbeıdi. Sol baıqaýǵa ózimen bir deńgeıde jumsalyp otyrǵan seniń kúsh-jigeriń men ýaqytyńa ol pysqyryp ta turǵan joq, oǵan óz ambısııasy qymbat. Balanyń búkil maqsat-múddesi tek aqshaǵa aýǵan. Atyraýdaǵy festıvaldi uıymdastyryp otyrǵan sebebim de sol, kem talanttardy ysyryp, shyn talanttardyń juldyzyn jaqqym keledi.
– «Qazaqtyń 1000 kúıi» degen jınaq shyqty. Biraq biz biletin konsertterdiń bári Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Serperimen» bastalyp, osy kúılermen sahna shymyldyǵy jabylyp jatady. Qazaqtyń kúı óneri áli kúnge 10-15 kúıdiń aınalasynan alysqa uzaı almaı keledi. Qalǵan kúılerdi aınalysqa engizý jaǵynyń kesheýildep, tanymaldylyǵynyń baıaý júrýiniń sebebi nede?
– Sebebi sol konsertti uıymdastyryp otyrǵan adamdar «Saryarqa» men «Serperdi» oryndasa, ony halyqtyń jyly qabyldaıtynyn, reıtıng beretinin biledi. Bul máseleniń eki jaǵy bar. Bir jaǵy, talǵamdy taptaýryndylyqqa uryndyrsa, ekinshiden, bul kúıler halyqtyń rýhyn kóteredi. Al rýhty oıatatyn asqaq kúılerdi usynsa, konserttiń tabysty ótetinin bilgen soń tanymal kúılerge qaıta-qaıta jabysa beretini sol sebepten. Kóneden jetken kúıler joq emes, bar. Biraq ol kúıdiń bári Qurmanǵazynyń kúılerimen teńesedi dep men aıta almaımyn. Kópshilik jıylǵan merekelik keshterde halyqtyń basyn biriktiretin, tutastyqqa shaqyratyn kúıler oryndalýy kerek. Qurmanǵazynyń qudiret ekeni de osyndaı jerde kórinedi.
– IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı mura tizimine ultymyzdyń kúıi, aıtysy, kıiz úıi kirgende, buǵan qýanbaǵan qazaq kemde-kem bolǵan shyǵar. Berilgen mártebe bul ónerdi nege mindetteıdi?
– Ult rýhanııatynyń úlken janashyry Imanǵalı Nurǵalıuly ózi qolǵa alyp, osy mártebege qol jetkizgen soń, Astanada ótken sertıfıkattaý sharasyna meni de shaqyrǵan edi. Bul nege mindetteıdi? Ulttyq qundylyqtarymyzdy IýNESKO-nyń ózi tanyǵan soń Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen «Ulttyq dombyra kúni» belgilendi. Aımaqtyń bárinde 500 adamǵa deıin dombyra tartyp, kúı shertip, ulttyq ónerimiz ulyqtaldy. Kúni keshe ǵana «Dombyra» telearnasy ashyldy. Osy ıgi qadamnyń bári de rýhanı tól ónerimizdiń qadir-qasıetin arttyryp, tórge shyǵarýǵa tyrysyp jatqanymyzdyń kórinisi shyǵar dep shúkirshilik etemin.
– «Kúıdi sherte almaǵan – sabalaıdy, ándi aıta almaǵan – abalaıdy» degen qazaqta aýyrlaý tıetin bir maqal bar. Sońǵy kezde kúı óneriniń ózin shoýǵa aınaldyryp bara jatqanymyz baıqalady. Kúıshiler kúı tartyp otyryp dombyrasyn ıyǵyna artyp, arqasynan ári-beri aınaldyryp, áýede qalyqtatyp, eldiń esin shyǵaratyn qımyldar jasap jatady. Osy óreskel nárse búgingi kúı ónerin tym jaılap bara jatqan joq pa?
– Eldiń esinde qalý úshin, basqalardan erekshelený úshin qazir kim ne istemeı jatyr? Sahnada turyp sekiretin, qarǵıtyn, ózin ózi urǵylap, jerge jata qalyp ári-beri aýnaıtyn ánshilerdiń ersi qylyǵy endi kúıshilerge de kelip jetti. Sondaǵy kóksegeni «qaıtkende juldyz bolamyn?» Shynaıy óner bolmaǵan soń, qosalqy nársemen sahnany jaryp tastap, halyqtyń esinde qalǵysy keledi. Búgingi ýaqytqa baǵa berý múmkin emes. Altyn men jez aralasyp, jaqsy men jaman sapyrylysyp, adam túsinbeıtin ahýal ornap tur. Muny ózgertýge eshkimniń dármeni jetpes, sirá.
– «Jambyl» fılminde Dınanyń rólinde oınap, kınoǵa da tústińiz ǵoı. Aktrısa bolý sizge unady ma?
– Fılmde Jambyl atamyzdyń uly soǵysta qaza taýyp, qaıǵydan basyn kótere almaı, búk túsip jatyp qalǵanda, janashyrlary basý aıtýǵa Dınany shaqyrtady. Qartaıǵan shaǵynda qabyrǵasyn sógip ketken qaıǵyǵa Dına kelip jubatý aıtady. Fılm túsirilgenimen, qysqartýǵa ushyrap, kóp kadrlary qıylyp ketti. Birdi-ekili jerinde kóringenimiz bolmasa, tushynyp tamashalaıtyndaı tolyqqandy beıne shyqpady.
– Siz syrtyńyz susty, jumbaq adam kórinesiz. Soǵan qaramastan sizdi biletinder peıili keń, dastarqany mol, qonaqjaı adam ekenińizdi aıtady. Solaı ma?
– Tóńiregimde júrgen tanystarym «óziń bir qolyńdy eki ete almaı júrip qonaq shaqyratynyń ne osy?» dep renjip jatady. Ákem – Narıman, sheshem – Sholpan bolsa, kishkentaıymnan kórip óskenim úı toly qonaq, úzilmegen kisi, jınalmaǵan dastarqan bolsa, men basqa qandaı bolýym kerek? Anam Atyraýdan kelse, Almatyda turatyn ákemniń dostaryn, syılas zamandastaryn shaqyryp, qonaq etýdi janym qalap turady. «Bir qalada tursaq ta, bir-birimizben kezdese bermeımiz. Jas ta bolsań, basymyzdy qosatyn sensiń, rahmet, aınalaıyn» dep úlkender batasyn berip jatady. О́zim qadir tutatyn adamdardy shaqyryp, shańyraq kórsetip, dám aýyz tıgizý maǵan asa qıyndyq týdyrmaıdy. Ár dastarqannyń óziniń ǵıbraty bar. Dastarqan basynda otyrǵanda adamdar ashylady, birin-biri jaqyn tutady, syılastyǵy bekı túsedi. Qadym zamannan bergi qazaqtyń turmys saltynyń sáni, adamı bolmysynyń ádemi kórinisiniń ózi osy qonaqjaılylyq emes pe?
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY