– Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń tarıhy Qazaqstannyń basqa aımaqtaryndaǵy memlekettik arhıvterge qaraǵanda beriden bastaý alatyny málim, óıtkeni ony qurý elordany kóshirý jónindegi is-sharalarmen tikeleı baılanysty.
Aqmola qalalyq muraǵaty negizinde qala ákiminiń 1995 jylǵy 23 qarashadaǵy sheshimimen Astana qalasynyń memlekettik arhıvi quryldy. Alǵashqy kezeńde Kókshetaý qalasyndaǵy Aqmola oblysy men Astana arhıvteri arasyndaǵy arhıv qorlaryn, uıym qujattaryn bólý boıynsha úlken jumys atqaryldy.
– Mundaǵy tarıhı derek kózderi qaı kezeńderdi qamtıdy?
– Búgingi tańda arhıvimizde biregeı qujattyq mol qazyna qory jınaqtalǵan, bularsyz Qazaqstan tarıhyn elestetý múmkin emes. Qysqasha aıtqanda, Qazan tóńkerisi, Keńes Odaǵynyń qurylýy, ujymdastyrý, asharshylyq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezeńderindegi tyl ómiri, kóshi-qon, deportasııa, tyń jerlerdi ıgerý, qalalardyń damýy, aýyl sharýashylyǵy, ǵylym men mádenıet, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasy týraly 1917 jyldan bastap búginge deıingi aqmolalyqtardyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ómirinen syr shertetin qujattar saqtaýly.
– Nur-Sultan arhıviniń qazirgi tańdaǵy tynys-tirshiligi týraly aıtyp berseńiz?
– Búginde arhıvtiń tolyq tizimi jasalyp, oǵan 203 memlekettik jáne 120 memlekettik emes zańdy tulǵalar qamtyldy. Budan basqa, arhıvti jeke tekti qujattarmen tolyqtyrý boıynsha jumystar júrgizilýde. Maıdanger ardagerlerdiń, mádenıet pen óner qaıratkerleriniń, jazýshylar men ǵalymdardyń, sondaı-aq elordanyń damýyna eleýli úles qosqan basqa da belgili tulǵalardyń, barlyǵy 84 azamattyń qundy qujattarymen arhıv qory tolyǵa tústi.
Arhıv mártebesin arttyrý maqsatynda ótken jyly zańnamaǵa aıtarlyqtaı ózgerister engizildi. Negizgi zańǵa táýeldi qujattar – memlekettik, vedomstvolyq arhıvterdiń jumys erejeleri, qujattaý jónindegi erejeler Úkimettiń qaýlysymen bekitildi, sol arqyly atalǵan erejelerdi barlyq uıymdardyń oryndaýy men qoldanýyna mindettilik júkteldi.
Sonymen qatar zańnamalyq deńgeıde aqyly qyzmet kórsetetin biraz máseleniń sheshimi tabyldy, Bıýdjet kodeksine sáıkes halyqqa qyzmet kórsetý múmkindigin ıelendi. Muny qazir qalalyq arhıv Nur-Sultan qalasy ákimdigi men máslıhaty-nyń tıisti qurylymdarymen birge tııanaqtaý ústinde.
– Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynda ata-babalarymyzdyń ómiri týraly qujattyq derekterge saraptamalyq qoǵamdastyq úshin de, keń jurtshylyq úshin de qoljetimdilikti qamtamasyz etý mindetin alǵa qoıǵan bolatyn. Bul baǵytta qandaı is-sharalar atqarylýda?
– Arhıvtiń mindeti qujattyq eskertkishterdiń saqtalýyn qamtamasyz etýmen shektelmeıdi, árıne. Tarıhı naqty aqparatqa qol jetkizý úshin munda kóbine negizinen tarıhshy-ǵalymdar, stýdentter, magıstranttar, sondaı-aq qandaı da bir zańdy faktilerdi rastaýdy qajet etetin azamattar júginip jatady.
О́kinishtisi, týǵan ólkeniń tarıhyn tanyp-bilgisi keletin qalalyqtar áli de joqtyń qasy. Sonymen qatar arhıvterdiń keıde azamattarǵa qyzyqty aqparatty jedel taýyp bere almaı jatatynyn basa aıtyp ótkim keledi. Bul – negizinen biliktiligi joǵary arhıvshi-mamandardyń azdyǵynan, arhıvterdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýynyń tómendiginen, sıfrlanǵan arhıv qujattarynyń joqtyǵynan týyndap otyrǵan jaıt. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalarynda aıtylǵan mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıviniń damý tujyrymdamasyn ázirlep, bekitti.
Bekitilgen qujat aıasynda búginde Nur-Sultan arhıvin jańǵyrtý isi bastaldy. Qalalyq ákimdik arhıv qoımalary men oqý zaldaryn ornalastyrý úshin qosymsha úı-jaılar bóldi. Astananyń «Sıfrlyq arhıvin» qurý úshin qazirgi zamanǵy jabdyqtar satyp alý jáne tıisti jumystar júrgizý josparlanýda.
«Arhıvtik anyqtama berý» memlekettik qyzmeti ázirshe tek qaǵaz túrinde júzege asyrylady. Aqparat kózderiniń negizgi bóligi qaǵaz negizdegi qujattar bolyp tabylady. Alaıda, memlekettik qyzmetti tolyqtaı avtomatt-andyrýdyń da aýyly alys emes sııaqty. Bolashaqta jańǵyrtylǵan arhıvter suranysty avtomatty rejimde oryndaıtynyna úmittimiz.
– Keleshekte taǵy qandaı jobalardy júzege asyrý josparlanýda?
– Bilikti mamandar daıarlaý maqsatynda qalalyq muraǵat L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen birlesip, «Tarıh jáne arhıvtaný» mamandyǵyn ashý úshin jumys júrgize bastady. Osy mamandyqty engizý arhıv salasyna qajet jas mamandardy daıyndaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar bul elimiz arhıvterinde ǵylymı-zertteý jumystaryn damytý úshin jas ǵalymdardy tartýǵa múmkindik beredi.
О́tken jyl respýblıka úshin de, elorda úshin de mańyzdy oqıǵalarǵa toly boldy. 2019 jyl Jastar jyly dep jarııalandy.
Elbasynyń jastar saıasaty salasyndaǵy mindetterin júzege asyrý aıasynda Nur-Sultan muraǵaty elorda jastarynyń qatysýymen is-sharalar uıymdastyrý úshin ınteraktıvti alań qurýdy josparlap otyr. Osyǵan oraı, Nur-Sultan qalasynyń muraǵaty elorda turǵyndary men qonaqtary arasynda ǵımaratty paıdalanýdyń úzdik tujyrymdamasy boıynsha baıqaý jarııalaıdy. Nátıjesinde biz aldaǵy ýaqytta turǵyndardyń usynystary men pikirlerin eskere otyryp, alań daıyndaýdy josparlaýdamyz.
Sonymen qatar Nur-Sultan arhıvi túrli mańyzdy jobalardy ótkizýdiń alańyna aınalmaq. Munda ótetin dástúrli is-sharalarmen qatar (kórmeler, konferensııalar, dóńgelek ústelder jáne t.b.), bıyl ınternet, áleýmettik jeliler men messendjer múmkindikterin paıdalana otyryp, onlaın formatta is-sharalardy iske qosady. Elorda turǵyndary men qonaqtary qatysýymen tanymal jerlerde is-sharalar ótkiziletin bolady. Mysaly, 2018 jylǵy 30 qarasha men 3 jeltoqsan aralyǵynda «Kerýen» saýda-oıyn-saýyq ortalyǵynda ótkizilgen «Prezıdent jáne Astana» fotokórmesin tek 4 kún ishinde shamamen 35 000 adam tamashalady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti» UTRK, «Polımedııa» JShS, «Keruen» JShS, «Business Event & Rent» sııaqty birneshe uıymdarmen birlesip fotokórme uıymdastyryldy. Onda 1998-2018 jyldar aralyǵynda astananyń qalyptasýy men damýyndaǵy Elbasynyń róline arnalǵan sırek kezdesetin fotomaterıaldar usynyldy.
Tujyrymdamany iske asyrý, arhıv jumysyna jańa tehnologııalardy engizý, sondaı-aq aýqymdy aqparattyq jumys arhıv isin álemdik aldyńǵy qatarly úrdister deńgeıinde damytýdy qamtamasyz etýge, halyqqa sapaly qyzmet kórsetýge, arhıv materıaldaryna qol jetkizýge múmkindik beredi dep úmittenemin.
О́tkendi baǵalamaı, búginniń shynaıy bolmysyn, bolashaqtyń maqsatyn aıqyndaý múmkin emes eken. Arhıvtiń halyq úshin mańyzdy bolatyn sebebi sonda. О́ıtkeni ol – tarıhı oqıǵalardy taný men uǵýdyń kózi. Arhıv – materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń jetistikterin jınaqtaıtyn, urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etetin múmkindik. Sondyqtan osynaý qajetti ıgi istiń órkendeýine bárimiz birdeı múddeli bolýǵa tıispiz.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»