Mandelshtam – Maǵjannyń dosy

Orystar Pýshkınniń árbir mınýtyn, árbir kúnin zerttegen. Pýshkın – aqyn, Pýshkın – tentek, Pýshkın – áıelqumar. Pýshkınge jan-jaqtan qaraýǵa bolady. Al biz Maǵjandy tolyq zerttep shyqtyq pa?.. Kóp núkte. «О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary Zeıin Shashkınmen kezdesken Mandelshtam Maǵjanmen dos bolǵandyǵyn aıtqan», – dep eske alady jazýshy Amantaı Sataev. Barlyǵymyz biletindeı, Maǵjan Jumabaıuly jıyrmasynshy jyldary Valerıı Brıýsovtyń ınstıtýtynda oqyǵan. Brıýsovtyń ózi: «Maǵjan – qazaqtyń Pýsh­kıni», – dep baǵa bergen. Orys ádebı orta­synda bolǵan Maǵjan Mandelshtam, Ese­nın­dermen kezdespedi dep aıta almaımyz. Esh negiz joq. Sondyqtan bul – qııaldan tý­ǵan dúnıe emes.

Zeıin Shashkın 1934 jyly Máskeý re­dak­sııalyq-baspa ınstıtýtyna oqýǵa túsken eken. Máskeý kóshesinde kele jatyp bir adamǵa kezigip qalsa kerek.

– Áı, qazaq! – dep bireý tynyshtyqty bu­zypty. «Eı» nemese «eı» emes, «áı» dep tur álgi adam.

– Sen qazaqsyń ba? Bizdiń Magqa uq­saıdy ekensiń? – Qandaı Mag? – Ne, Maǵjan Jumabaevty tanymaı­syń ba? – Mag... Maǵjan. Árıne, bilemin. Biraq kezdesken emespin. – Qyzyq, bári onyń esimin ǵana biledi. Solaı emes pe? – Siz ózi kim bolasyz? – Men Mandelshtammyn. Baıqaýym­sha, Magtyń esimin ataýdan qorqady ekensiń. Saý bol, qazaq! – dedi de óz jolymen kete bardy.

Bul – Zeıin men Mandelshtamnyń kez­desýi. Ol kezde Osıp tiri. Bul da – qııal emes.

Amantaı Sataev Maǵjan men Mandel­shtam­nyń kezdeskeni jóninde ekinshi ret 70-jyldary Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń aýzynan estipti. Qaınekeı aǵa áńgimesin bylaı bastaıdy:

– Maǵjan Valerıı Brıýsov, Sergeı Ese­nın, Osıp Mandelshtam, Vsevolod Roj­­destvenskıı, Mıhaıl Svetlovtarmen jaqsy aralasqan. Mamın Serebrıak, Mak­sım Gorkıı, Vsevolod Ivanovtyń shyǵar­malaryn aýdarǵan. Sonyń ishinde men Mıhaıl Svetlovpen jaqsy aralastym. Ol maǵan Maǵjan jaıly estelik aıtyp berdi: «Maǵjan Jumabaevpen jaqsy tanys boldym. Ony Brıýsov maqtaǵan. Osıp aıtatyn: «Ol adam emes, kentavr», – dep. Mandelshtam ony «Mag», men «Jan» dep ataıtynmyn. Jan traktır nemese kafeniń aqshasyn ózi kóteretin. Árbir kezdesýde Osıptiń óleńin jatqa oqyp beretin. Osıp balasha qýanyp qalatyn.

Osıp Mandelshtamnyń Maǵjanǵa arnalǵan ekspromty bar.

«– Ný chto, Magjan Bekenovıch,

Na ýlıse temno?.. – Stop, Magjan Bekenovıch! Pod nogamı – dermo... – Poıdem, Magjan Bekenovıch, – A nam-to vse ravno!..».

Joq, bolmaıdy. Maǵjan men Osıp ekeýi ǵana áńgimelessinshi. Kezekti senderge berdim:

«– Osıp, men seni endi Masa, Sary masa dep ataıtyn bolamyn. Qazaqtyń Ahmet Baıtursynuly degen aqynynyń «Sary masa» degen óleńi bar. Uıqydaǵy qazaqty yzyńdap oıatady.

– Áńgime jaqsy bastaldy. Ári qaraı tyń­dap kóreıik.

– Masa qazaqty oıatpaq bolady. Biraq ol ony jaý kórip, óltirip tastaıdy. – Iá, kóshpendiler shyn dosty jaý, dushpandy dos kóredi. – Mag, alaqanyńdy bershi. Seniń taǵdy­ryńdy boljap bereıin... Biz ekeýmiz otyzyn­shy­ jyldary týra bir ýaqytta óledi ekenbiz. Sen Jańa jerde, men Amýrdyń jaǵasynda kóz jumady ekenmin.

Ázildedi me, álde Alla aýzyna saldy ma – Osıptiń aıtqany týra keldi. Ekeýi de 1938 jyly ajal qushty.

P.S. Meni osy másele mazalaıdy. Ulylar­dyń jolyǵysýy men kezdesýi, áńgimesi. Áı­teýir, tarıhshylar uly tulǵalardy eskert­kish qalpynda kórsetedi. Al men Maǵjanmen áńgimeleskim keledi. Olardyń áńgimesine aralasqym keledi. Jatyrqaıdy. Úırenedi. Sosyn dos bolamyz. Al maǵan keregi de – osy. Erbolat QÝATBEK,

synshy