Shavkat Mırzııoev: eki jarym jyldaǵy reformalar

13 jyl premer-mınıstr qyzmetin atqarǵan Shavkat Mırzııoev óz elindegi jaǵdaıdy jaqsy túsinetin tulǵa ekeni daýsyz edi. Iаǵnı, saıası elıtadaǵy kúshtiń ara salmaǵy, ekonomıkanyń hali, qoǵamnyń kóńil kúıi, О́zbekstannyń álemdik arenadaǵy ımıdji, buǵan deıin jiberilgen qatelikter – bárinen habardar bolǵan. Sol joldy eks-prezıdent Islam Kárimovpen birge júrip ótken. Sondyqtan ol jaǵdaıdy túzeýge kiristi. Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, oılaǵanyn iske asyrý sonshalyq jeńil emes eken. Prezıdent úshin de. 

Strategııa. Mırzııoev resmı prezıdent mártebesin alǵan soń, eldiń 2021 jylǵa deıingi jańa damý strategııasyn jarııalady. Onda 5 basym baǵyt bar: memlekettik qurylym, sot-quqyq júıesi, ekonomıkanyń lıberalızasııa­sy, áleýmettik sala, ultaralyq jáne dinı tózimdilik. Bular memlekettiń damýyndaǵy mańyzdy tustar. Keıbir mamandar oǵan ózbekshe qaıta qurý degen baǵa berdi. 

Onlaın prezıdent jáne týrızm. Shavkat Mırzııoev birden azamattardan aryz-shaǵymdy onlaın rejimde jáne Feısbýk, Telegram arqyly qa­byldaı bas­tady. Alǵashqy jyldyń ózinde 1,3 mln ótinish kelip túsipti. Osydan-aq ózbek qoǵamynda qordalanǵan máseleniń sanyn jáne azamattarǵa keri baılanystyń mańyzyn túsinýge bolady. Jańa prezıdent týrızmge jaǵdaı jasaýǵa kiristi. Sebebi О́zbekstan úshin sheteldik týrısterden túsetin tabystyń orny bólek. Byltyr ózbek eline 5,3 mln týrıst kelgen. Sol úshin 2017 jyly Tashkent 27 memleketke vızany resimdeý talabyn alyp tastady. Endi týrıster О́zbekstanǵa kirgende shekarada tek 50 dollar tóleýmen shekteledi.

Raqymshylyq? Sh.Mırzııoevtyń mańyzdy qadamdarynyń biri – raqym­­shylyq aıasynda túrmede otyrǵan 40 myńdaı azamatty bostandyqqa shyǵarý boldy. Saıası aıyp taǵylǵan 35 adamǵa azattyq syılaýy da onyń abyroıyn kóterdi. Olardyń qatarynda 10-20 jyldaı abaqtyda otyrǵan saıasatkerler, quqyq qorǵaýshylar, jýrnalıster bar. Eń ataqtylary oppozısıoner Mýhammad Salıhtyń túrmede 18 jyl otyrǵan baýyry Mýhammad Bekjan, 10 jylǵa qamalǵan jýrnalıst Azam Týrgýnov jáne basqalar. Alaıda bul sheshim jańa basshynyń lıberaldy kózqarasynyń nátıjesi me, álde tek Batys elderiniń talabyn oryndaý ma, ol jaǵy belgisiz.   

Erkin valıýta. О́zbek eli úshin ja­sal­­ǵan kelesi mańyzdy qadam – va­lıý­tanyń erkin konvertasııasy boldy. Bul elde sonaý 90-jyldardan beri sheteldik valıýtalardyń 2 baǵasy qalyptasty. Biri – resmı, Ortalyq banktiń belgilegeni, ekinshisi – qara bazardaǵy ári shynaıy­sy. Máselen, Ortalyq bank buryn 

1 dollardyń quny 4200 sým deıtin, al shynaıy baǵasy 7-8 myń sýmǵa jetken. Prezıdent Mırzııoev devalvasııa júrgizip, eki baǵany teńestirdi. Endi búkil elde bir baǵa, dollar 8400 sým shamasynda. Biraq bul sharaǵa qarsy bolǵan saıası elıta ókilderi az bolmapty. Sebebi olar sheteldik valıýtany Ortalyq bank belgilegen 2 ese arzan baǵamen satyp alyp otyrǵan. Sondaı-aq elde bankomattar jappaı ashyla bastady. Buryn olar neken-saıaq edi.

Sheksiz vıza. Byltyr álemde shet- elge shyǵý úshin úkimetten arnaıy ruqsat vızasyn alýdy azamattaryna mindetteıtin eki el bar edi. Ol Soltústik Koreıa jáne О́zbekstan. Kórshi elde azamattar shekara asý úshin pasportqa arnaıy stıker, ıaǵnı ruqsat belgisin alý qajet bolatyn. Bul kezinde oppozısıonerler jáne basqa da kúmándi kisilerdi shetke jibermeýdiń tıimdi quralyna aınalǵan-tyn. Osy sebepti qatardaǵy azamattar, máselen, Reseıge jumys istep kelý úshin sol ruqsat stıkerine bo­la uzaqsonar kezekke turyp kelgen. Mırzııoev atalǵan rásimdi alyp tastaýǵa 2017 jyly buıryq berdi, biraq 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap qana. Bul sheshimniń 1,5 jylǵa sozylýyna ózbektiń arnaıy qaýipsizdik qyzmetiniń qarsylyǵy sebep bolǵan eken. 

Mırzııoev vs Inoıatov? О́zbekstanda joǵaryda aıtylǵan reformalardy qoldamaǵan ishki kúshter de tabylǵan. Sonyń biri – Ulttyq qaýipsizdik qyz­­­­metiniń basshysy Rýstam Inoıatov bas­taǵan top. Ol qaýipsizdik salasyn 22 jyl basqaryp, eldegi barlyq salany ba­qylaıtyn dárejege jetken. 2005 jylǵy Ándijan oqıǵasynan keıin Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti mem­lekettik apparattyń 75 paıyzyn ýysynda ustaǵan. Mundaı artyqshylyq arnaıy qyzmet ókilderine úlken bıznes ımperııa qurýǵa múmkindik beredi. Re­formalar júrse, Inoıatovtyń pozısııa­sy álsireıtini anyq edi, sondyqtan ja­ńa ózgeristerge qarsylyq tanytady. Mırzııoev eski baqylaýdy álsiretý úshin aldymen onyń orynbasarlaryn óz­gertti. Prezıdenttiń Samarqandqa aýy­sý týraly Jarlyǵyn oryndamaǵan general Gýlıamovty birneshe qylmysy úshin ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrdy. Aqyry sońynda byltyr qarııa Inoıatovtyń ózin de otstavkaǵa jiberdi. Degenmen, prezıdent keńesshisi qyzmetinde qaldy. Iаǵnı, qurmetti zeı­netkerlikke shyqty deýge de bolady.  

Jańa basshynyń qaharyna ózge qu­­qyq qorǵaý salasynyń ókilderi de tústi. Ol burynǵy Ishki ister mınıstri Adham Ahmedbaevty, eks-Bas prokýror Rashıdjon Kadyrovty ornynan alyp, keıin tutqyndady. Birneshe qylmystary úshin aıyp taqty. Jemqorlyqpen kúres barysynda Salyq komıtetiniń 1245 qyzmetkerin jumystan shyǵardy. Iаǵnı, quqyq qorǵaý salasyn tazartyp, jańa qyzmetkerlerdi taǵaıyndady. Ortalyq Azııa elderinde bılik aýysý barysynda bolatyn dástúrli qadamdar. 

Maqta terimi. О́zbekstan I.Kárimov kezeńinde keıbir keńes dástúrleri joıy­lyp, keıbiri qatań saqtalǵan elge aınaldy. Máselen, Uly Otan soǵysy, jeńis dárejesi tómendedi. Esesine, bu­­rynǵydaı halyqty jappaı maqta jınaýǵa jegý doǵarylmady. Kóptegen adam quqyǵy jónindegi halyqaralyq uıymdar saıası tutqyndarmen qatar osy máseleni de dabyl qaǵyp kóteretin. Sondyqtan álemniń iri kıim óndirýshileri bul eldiń maqtasyn qara tizimge engizgen. Oǵan qosa, jyl saıyn 3,5 mln tonna­daı maqtany terýge bala eńbegi de keńinen qoldanyldy. Qysqasy, pisip-jetilip, tez arada sheshimin kútken suraq edi. Jańa ózbekbasy bul iske toqtaý qoıdy. Aldymen aýyzsha tyıym salsa, keıin arnaıy zań shyqty. Osylaısha maqta jumysyna stýdentterdi, pedagogtardy jáne medısına salasynyń qyzmetkerlerin mindetteý toqtady.                 

Kásipkerdi qoldaý. О́zbekstannyń bıznesi de ózgeristerdi kútti. Sebebi bul el eksporttyq taýar shyǵarý men ınvestısııa tartýda úlken qıyndyq kóredi. Sol úshin kásipkerlerge qoldaý kórsetý maqsatynda jańa salyq reformasy daıyndalyp, birneshe salyq túri men paıyzdar azaıtyldy. Máselen, qosymsha qun salyǵyn 20 paıyzdan 12 paıyzǵa tómendetip, salyqtyń úsh túri men áleýmettik aýdarymdardyń ornyna bir ǵana tabys salyǵy engizildi. Budan bólek, 2018 jyldy kásipkerdi qoldaý jyly dep jarııalady.

Syrtqy saıasat. О́zbekstan táýelsiz­digin alǵaly beri syrtqy saıasattaǵy basymdyǵyn Reseı men Batys arasynda birneshe ret ózgertken el. I.Kárimov aımaqtyq uıymdarǵa bir kirip, bir shyǵyp, pozısııasyn naqtylamady. Oǵan qosa, Aýǵanstandaǵy NATO-nyń júr­gizgen soǵysyn óz múddesi úshin paıdalanýǵa tyrysyp, Máskeýmen ara-qatynasyn buzyp ta alǵan. Bılikke kelgen Mırzııoev aldymen osyǵan deıin dıplomatııalyq qatynas úzilgen ne nasharlaǵan kórshilermen jaqyndasýǵa tyrysty. Alǵashqy sheteldik saparyn Máskeý, Vashıngton ne Beıjińnen emes, Túrikmenstannan bastady. Sodan keıin san jyldar boıy Rogýn GES-ne bola jabylyp, tipti, mınalanǵan Tájik­­­stanmen aradaǵy shekara ashyldy. Eki jaqtaǵy halyq emin-erkin júrip-turýǵa múmkindik aldy. Qyrǵyz eline ózi arnaıy ushyp bardy. Ortaq shekaranyń 85 paıyzy anyqtalǵan qujatqa qol qoıdy. Kezinde Úńgir tóbede bolǵan janjaldy da umyta bastady. О́zbekstanǵa alǵash ret Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Er­doǵan keldi. Al Reseıge Mırzııoev resmı saparmen baryp, 16 mlrd dollarlyq kelisimge qol jetkizdi. Jaqsy jetistik. Bálkim Máskeý jańa ózbekbasy aqsha izdep, Batysqa bet burmasyn degen bolar. Biraq kóp ótpeı О́zbekstan pre­zıdenti AQSh-qa attandy. Djeneral Elek­trık sekildi kompanııalarmen, Eksport-ımport bankimen ondaǵan qu­jatqa qol qoıdy. Búkilálemdik bank 940 mln dollar nesıe berýge kelisti. 

Sóz sońynda. Bir qaraǵanda, О́zbek­­standa úlken ózgerister júrip jatqandaı. Iá, rasymen solaı. Alaıda bulardyń bar­lyǵy HHI ǵasyrda bolýy shart prosester ári I.Kárimov ýaqytynda jasalmaı, keshigip iske asqan ózgerister. Oǵan qosa, bul reformalar 25 jyldyq shekteýler men tyıymdar rejiminde bolǵan halyqqa asa qajet edi. Sol úshin de bul bastamalar qoǵam arasynda qoldaý ta­ýyp jatyr. Árıne, 2,5 jyl ishinde bá­ri kóktep ketti deýden aýlaqpyz. Áli de bolsa, synı materıal jazatyn jýr­nalısterdiń tutqyndalǵany týraly ja­ńalyqtar jetip jatady. О́zbekstan eko­nomıkasy álemdik standart boıynsha qýatty emes. Halqynyń biraz bóligi ná­paqasyn búginge deıin eńbek mıgrasııasymen tabady. Bul eldiń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 1504 dollar. Bul kórsetkish boıynsha álemde 124-orynda. Sóz erkindigi ındeksinde jahanda 165-shi bolyp jaıǵasty, bizben shamalas. 

Qysqasy, Prezıdent Shavkat Mır­zııoev­tiń bılikke kelýi О́zbekstanǵa biraz asa qajet reformalardyń, lıberaldy ózgeristerdiń bastalýyna túrtki boldy. Alaıda áli de jasalatyn jumys kóp. Kórshimizdiń damýy Qazaqstan úshin de tıimdi. Sebebi tek osy elden jyl saıyn bizge jumys izdep 140 myń eńbek mıgranty keledi. Qos eldiń ekonomıkalyq áleýetin eskersek, taýar aınalymy da kóp emes, 2,1 mlrd dollar. Eger Eýro­odaqtyń tájirıbesine súıensek, kór­shi memleketter teń damyǵanda, ekonomıkasynyń birneshe salasy qatar ósedi, sáıkesinshe búkil aımaq qýatty óńirge aınalady.