Qara qurdym shekarasynyń sýreti túsirildi

The Event Horizon Telescope jobasynyń mamandary bes qurlyqqa ornalastyrylǵan 8 radıoteleskopty eki jyl buryn tutas bir qurylǵy tá­rizdi jumys istetip, 2017 jyl­dyń sáýir aıynda Qus joly galaktıkasyndaǵy Mer­gen A jáne Messier 87 galak­tıkasyndaǵy Qara qurdymdy baqylaǵan. Nátıjesinde adamzat tarıhynda alǵash ret Qara qurdymnyń fotosy túsirildi. Árıne, jurtshylyqqa tanys­tyrylǵan foto bizdiń uǵy­mymyzdaǵy sýret emes. Bul radıoteleskoptar arqyly jı­nalǵan derekter negizinde jasalǵan dúnıe. О́ıtkeni, Jerden 500 kvıntıllıon sha­qyrym nemese 53 mln jaryq jylyndaı alysta ornalasqan Qara qurdymnyń standartty fotosyn túsirý múmkin emes. Sondyqtan, The Event Horizon Telescope komandasy birneshe teleskopty paıdalanýǵa be­kingen. Jobanyń avtory Shep Doýlman Qara qur­dymdy baqylaýǵa qajet tele­skoptyń kólemi tym úlken bolýy tıis ekenin eske­rip, bes qurlyqtaǵy 8 teleskopty atom saǵattary ar­qyly bir mezgilde jumys istetý bastamasyn ortaǵa tas­­­­tady. Osylaısha Messier 87 galaktıkasyndaǵy Qa­ra qurdymdy kórý úshin dıa­metri 12 myń shaqyrymdy quraıtyn vırtýaldy teleskop paıda boldy. Iаǵnı, 8 teleskop bir ǵana nysan tárizdi jumys istegen. Bul teleskoptardyń ár­qaısysy 500 terrabaıt aq­parat jınaǵandyqtan, ony ınternet arqyly obser­va­torııalarǵa jiberý múmkin bolmady. Sondyqtan, derekter 1024 hard-dıskge kóshi­rilip, AQSh-taǵy Haıs­tak observatorııasy men Ger­manııadaǵy Maks Plank ıns­tıtýtyna jiberildi. 

Sáýirdiń 10-y kúni jarııa­lanǵan jańalyqtyń adamzat balasy úshin eń qundy tusy – Eınshteınniń jalpy salystyrmalyq teorııasyn dáleldeýge yqpal etýinde. Ári tartylys kúshi teorııasyn jetildirýge de jol ashady. О́ıtkeni, Qara qurdymdardaǵy tartylys kúshi orasan zor bolady. 

Messier 87 galaktı­kasyn­daǵy Qara qurdymnyń massasy Kúnnen kem degende 6,5 mlrd ese aýyr, biz Qara qurdymnyń jıegi retinde baǵa berip otyrǵan sheńber­diń dıametri 100 mlrd shaqy­rym­dy quraıdy. Sonymen qatar bul foto astronomııa oqýlyqtaryndaǵy burynǵy sý­retterdi almastyratyny aıtylýda. О́ıtkeni bú­ginge deıin Qara qurdym re­tinde kórsetilip kelgen fo­tolardyń kóbi ıllıýstra­sııalar edi. Al Qara qurdym degenniń ózi ǵaryshta «otyny taýsylǵan» juldyzdardyń joıqyn tartylys kúshiniń áserinen materııany da, jaryqty da «jutyp qoıatyn» asa aýyr dene. Kez kelgen juldyz Qara qur­dymǵa aınala almaıdy. Massasy Kúnnen úsh ese aýyr bolatyn juldyz ǵa­na Qara qurdymǵa aınalýy múmkin.