El rýhanııaty eńse tiktegen kezeń

Júıeli jumys – naqty nátıjeler

О́tken juma kúni Nur-Sultan­da Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarly­ǵymen quramy jańartyl­ǵan jáne Memlekettik hatshy Marat Tájın jetekshilik etetin osy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıs­sııanyń otyrysy ótti.  Onyń barysynda «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy men Elbasy­nyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń iske asyrylý qory­tyndylary, sonymen qatar jańa jobalardy júzege asyrý josparlary qaraldy.

Jıyndy ashqan Memlekettik hatshy Marat Tájınniń atap ótkenindeı,  eki jyl ishinde qoǵamdyq jáne tarıhı sanany jańǵyrtýdy basty maqsat etken aýqymdy jumys atqarylǵan. Latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıi bekitildi. «Týǵan jer» jobasy aıasynda mesenattar qarajatyna 27 mektep, 115 balabaqsha, 479 áleýmettik ınfra­qurylym nysany salyndy. Otan­dyq tarıhta alǵash ret shet tilderden ekonomıka, áleýmettaný, saıasattaný, psı­hologııa jáne ózge de ǵylym sala­lary boıynsha álemdegi 48 úzdik oqý­lyq qazaq tiline aýdarylyp, basyp shyǵaryldy. Eldiń gýmanıtarlyq bilim qory 2019 jyly taǵy 30 kitappen tolyqpaq. Sondaı-aq BUU-nyń negizgi 6 (aǵylshyn, fransýz, ıspan, arab, qytaı, orys) tilinde Qazaqstan jazýshylary men aqyndarynyń proza jáne poezııa antologııalary baspaǵa ázir­le­nip, osy jyly jaryq kóretin bolady. «Kıeli Qazaqstan» jobasy tabysty júrgizilýde: 28 tarıhı nysanda restavrasııa jasaldy, jańadan «Bozoq», «Botaı», «Saraıshyq» qoryq-mýzeıleri ashyl­dy. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy jobalar qyzý iske asyrylýda.

Júrgi­zilip jatqan jumystyń naqty nátı­­­jeleri men jos­parlary týraly oty­­­­­ry­sta Qa­zaqstan Respýblıkasy Pre­­­­zıdenti Ákimshiligi Memlekettik ba­qy­­­laý jáne uıymdastyrý-aýmaqtyq ju­­­­mysy bóliminiń meńgerýshisi Nurlan Saý­­­­ranbaev, «Wikibilim» qoǵamdyq qory qam­­­­qorshylar keńesiniń tóraǵasy Raýan Ken­je­­hanuly, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti Ákimshiligi Ishki saıasat bóli­mi­niń meńgerýshisi Aıda Balaeva, Nur-Sul­tan qalasynyń ákimi Baqyt Sul­ta­­­nov, Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly, Bilim jáne ǵy­­lym mınıstri Kúlásh Shámshıdınova, Aq­parat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev sóz sóıledi.

Áýeli – ádebıet

Elbasynyń urpaq ıgiligi úshin usynǵan júıeli jospary – osy maqala tóńireginde toptasyp jatty.  Baǵa jetpes qundylyǵymyzdyń qunarly qabaty ulttyq ádebıet ekeni burynnan belgili. Balbal tastarda tańbalanǵan kóne túrki jazba eskertkishterinen bas­tap, ejelgi dáýir ádebıeti, epostyq jyrlar, han­dyq dáýirindegi joryq dastandary, irge­li Abaı mektebinen búginge deıin jazy­lyp jatqan qazaq ádebıetin kózi­­mizdiń aǵy men qarashyǵyndaı saq­taý bizge paryz, bolashaqqa mindet. Mu­ny ádebıet­shiler qaýymy da, tarıh­shy­­lar le­gi de únemi aıtyp keledi. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyna deıin «Mádenı mura» memlekettik baǵ­dar­­la­masy arqyly «Babalar sóziniń» 100 tomy jaryq kórse, bul baǵdarlama arqy­­ly sol jaýharlardy endi jahan tilinde jarqyratyp, kemel ádebıettiń kók­jıe­­gin keńeıtý isi qolǵa alyna bas­ta­­dy. Mysaly, juma kúni Ulttyq komıs­sııa otyrysynda Prezıdent Ákim­­shi­li­gi­niń ishki saıasat bóliminiń meń­ge­rý­shi­si, atalǵan komıssııanyń hatshysy Aıda Balaevanyń atap ótkenindeı, «Jahandaný álemindegi zamanaýı qazaq­stan­dyq mádenıet» jobasy aıasyn­da eki jyl ishinde kórkem ádebı shyǵar­ma­larymyz BUU-nyń alty tiline aýdaryl­dy. Demek, aldaǵy ýaqytta osy qazaq ádebıeti­niń kórnekti týyndylaryn álem­niń 2,6 mlrd-qa jýyq halqy óz ana tilin­de oqı alatyn bolady.

Jańǵyrýdyń ózegi – álipbı

Biz HH ǵasyrdyń jıyrma-otyz jyly ishinde álipbıimizdi úsh ret aýystyrǵan el ekenbiz. Álipbıdiń ábigeri talaı tarıhı jádigerlerimizdi kelmeske ketirip, rýhanı baı qundylyqtarymyzdy qur­dym­ǵa jibergeni belgili. Oqý, jazý arqyly otarlanǵan jurttyń omaqa asatyny kez kelgen adamǵa málim. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jań­ǵy­rý» baǵdarlamasy osynaý olqy tusy­myz­dyń ornyn toltyrýdy kózdedi. Tuńǵysh Prezıdent atalǵan aýqymdy maqa­la jaryq kórgenge deıin de álipbı máselesin birneshe ret aıtqan bolatyn. Mysaly, 2006 jyly ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasyn­da: «Qazaq álipbıin latynǵa kóshirý jónindegi máselege qaıta oralý kerek. Bir kezderi biz ony keıinge qaldyrǵan edik. Áıtse de latyn qarpi kommýnıkasııalyq keńistikte basymdyqqa ıe jáne kóptegen el, sonyń ishinde postkeńestik elderdiń latyn qarpine kóshýi kezdeısoqtyq emes. Mamandar jarty jyldyń ishinde máseleni zerttep, naqty usynystarmen shyǵýy tıis. Álbette, biz bul jerde asyǵystyqqa boı aldyrmaı, onyń artyq­shylyqtary men kemshilikterin zer­delep alýymyz kerek», degen piki­ri, 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarııalanǵan «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda: «2025 jyldan bastap latyn álip­bıine kóshýge kirisýimiz kerek», de­gen málimdemesi el esinde bolýy tıis. Sol josparly qadamnyń jemisti jal­ǵasy 2017 jyldyń 26 qazanynda «Qazaq tili álipbıin kırıll qarpinen la­tyn grafıkasyna aýystyrý týraly» Jar­lyqqa qol qoıylýmen júzege asty. So­dan beride Úkimet janynan qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńi­men kóshirý jónindegi Ulttyq komıs­sııa qurylyp, orfografııalyq, termı­nologııalyq, ádis­te­melik, tehnı­ka­lyq jáne aqparattyq qol­daý boıynsha 4 jumys toby aýqymdy jo­bany atqarýda úlken jumys istep ja­tyr. Barlyǵymyz biletindeı, 2018 jyly latyn grafıkasyna negizdelgen qaz­aq álipbıiniń orfografııalyq erejeler tujyrymdamasy ázirlendi. Tujy­rym­da­ma negizinde A.Baıtursynov atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary «Qazaq tili orfografııasynyń negizgi ere­je­­leri» jobasyn jasap shyqty. Termı­nologııalyq jumys toby – sońǵy 40 jyl ishinde qazaq tiline beıimdelgen nemese aýdarylǵan jıi qoldanylatyn 2000 termınniń tirkelimi daıyndaldy. 500 bettik aǵylshyn, orys jáne qazaq til­derinde shet tilder termınderiniń sóz­digi jobasy ázirlendi.

Mınıstrlik málimdegendeı, ádis­te­me­lik jumys toby bıyl qazaq tiliniń la­tyn grafıkasyndaǵy erejeleri beki­til­­gennen keıin memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartyn, bar­lyq bilim berý deńgeıindegi tıptik oqý baǵ­dar­lamalaryn aýdara bastaıdy. Latyn grafıkasyndaǵy qazaq tili erejeleriniń jobasyn aprobasııalaý úshin bilim berý mekemeleri anyq­talǵan. Tehnıkalyq jáne anyqtamalyq qoldaý jónindegi jumys toby – latyn grafıkasyn IT tehnologııalar men aqparattyq keńistikke be­ıim­deý jumystaryn atqarady, ja­ńa álipbıdiń tehnıkalyq, Windows jáne basqa da iri operasııalyq júıe jetkizý­shi­lerine beıimdeý máselelerin sheshedi. 

Kıeli jerlerdiń kartasy ázirlendi

Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń ózekti tusy óte kóp. Sonyń biri – «Týǵan jer» baǵdar­lamasy. Gazetimizde «Atajurt: ańyzǵa aınalǵan ataýlar» degen aı­dar­men jazylyp kelgen uly dala tó­sin­degi kóne keseneler men ejelgi qo­nystar tarıhymyzdyń týma bas­ta­ýy desek qatelespeımiz. Atalǵan maqa­la osynaý kıeli mekenderdiń kartasyn túzip, týsyraǵan týrızmniń týyn bıik jelbiretýdiń birneshe qadamyn aıqyndap bergen bolatyn. Aıtalyq,  «Týǵan jer» jobasynyń «Tárbıe jáne bilim», «Atameken», «Rýhanı qa­zyna», «Aqparat tolqyny» atty tórt qosymsha baǵdarlamasy jadaǵaı tar­­typ bara jatqan jerlerimizdi qaı­ta jańǵyrta bastady. Mysaly, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Ult­­tyq mýzeıi janynan «Qasıetti Qa­zaq­stan» mamandandyrylǵan ǵy­ly­mı ortalyǵy qurylyp, ortalyqta Ǵy­ly­mı-saraptamalyq keńes jumysy uıym­dastyrylǵan. Qazaqstannyń bar­lyq óńirlerindegi kıeli nysandar boıynsha etnomádenı ekspedısııa­lar, ıaǵnı arheolog, etnograf, má­denıet­ta­nýshy, ólketanýshylardyń jáne basqa da ma­mandardyń zertteýleri keshendi júr­gizilip, kıeli jerlerdiń rýhy asqaq­taı tústi. Mádenıet jáne sport mınıstr­li­gi málimdegendeı, el­­diń tarıhı-má­de­nı murasyn keń aýqym­­da júıeleý nátıjesinde jal­py­ult­tyq mańyzǵa ıe 185 nysan­nan tu­ratyn 100 keshen,  óńirlik mańyz­ǵa ıe 456 nysandy qamtıtyn Qazaq­stan­­daǵy kıeli jerlerdiń tizimi anyq­tal­ǵan. Keshendi ekspedısııalardyń nátıjesinde «Jalpyulttyq mańyzy bar Qazaqstannyń kıeli nysandary» jáne «Qazaqstannyń óńirlik kıeli jerleri» kitaptary basylyp shyqqan. Bul rette Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Qarahan kese­ne­leriniń 3D formatyndaǵy model­de­ri jasalyp, «Qazaqstannyń kıeli jer­le­ri» ensıklopedııasynyń birinshi tomy jaryqqa shyqqanyn da aıta ketken jón.

Jalpy, osynaý maqalada aıtylǵan aýqymdy jumystardyń júıeli júzege asyp jatqandyǵyna qarap, sonaý túrki jurtynyń uly Turan tósindegi jaýynger rýhy tirilgendeı, rýhanı astanamyz Túrkistannyń derbes oblys ortalyǵy atanýyn da kezdeısoqtyq deı almaısyń. Qazaq tarıhyna qatysty nebir nysan qalpyna keltirilip, ańyz-ápsanalar hatqa túsip, eki jyl ishinde eleýli eńbek nátıjesinde keleshek urpaq ulaǵatty kádege molynan ıe bolyp jatyr.

Jetilý joly – júz oqýlyq

Mańyzdy maqalanyń mura tóńi­re­gi­­­nen bólek kemel keleshekke keshendi keme túsirgenin de kelisti nasıhattaı bilýimiz kerek. Ejelden órkenıetter órken jaı­ǵan Uly dalada bolashaq jastarymyz dúnıeniń tórt buryshyn qalammen jaýlaý keregi anyq. Osy baǵytta  memleketimiz sonaý toqsanynshy jyl­dardyń basynda «Bolashaq» baǵdar­la­­masymen talapty túlekterge shetelge bilim alýǵa jaǵdaı jasasa, búginde sol shetel ilimin ilgeriletetin ozyq úlgi­ler­­di, oqýlyqtardy óz tilimizge sa­ýatty aýdartýdy qolǵa aldy. Tutastaı alǵan­da, «Jańa gýmanıtarlyq bilim. 100 jańa oqýlyq» jobasynyń aıasyn­da oqýlyqtardy irikteý boıynsha is-sharalar jospary júzege asýda. Aldy­men memlekettik tilge aýdarylatyn úzdik oqýlyqtardy irikteý boıynsha nusqaý­lyq ázirlengenin bilemiz. Qarqyndy bastalǵan qaıyrly qadam qazirgi ýaqytta 48 oqýlyqty qazaq tiline sóremizge sán­­di jaıǵastyrdy. «Fılosofııa», «Mádenıet­taný», «Ekonomıka», «Peda­go­gıka jáne psıhologııa», «Áleý­met­ta­­ný», «Tarıh», «Dintaný» pánderi boıynsha daıyndalǵan bastapqy 18 oqýlyqtyń 10 myń danasy  elimizdegi 112 JOO-ǵa berildi. Bul – óremizdiń bıik­tep, sóremizdiń mándi kitaptarmen tolyǵýynyń basy deýge bolady. Álemniń áıgili júz oqýlyǵy ana tilimizde sóıleýi – rýhanı jańǵyrýdyń jańa joly ekenin kez kelgenimiz maqtanyshpen aıta bilýimiz kerek.

Rýhanı jańǵyrýdan –  Uly dalanyń jeti qyryna

«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń izimen jarııalanǵan Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy da ult rýhanııatyn túgendeýge zor úles qosyp otyr. Ondaǵy bir ǵana «Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda 30 myń qujattyń kóshirmesin shetelden ákelý kózdelip ot­yr­ǵan aýqymdy jumystyń ózin jeke taqyryp etip tolǵaýǵa bolady. Sheteldik, ásirese Reseı jáne Qytaı arhıv­teri qazaq tarıhyna qatysty tyń derek­terdi qazaq zerthanasyna kóshirý – kósheli isterdiń eń kólemdisi bolmaq. Jylqynyń jalyndaǵy jahan tarıhy tikeleı qazaq saharasymen baılanysty ekeni de osynaý maqalalardyń máıeginde mándi baıandalǵan.

Jalpy, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masy – sonaý Kerýlennen Keńgirge deıingi, Altaıdan Anadolyǵa deıingi baı tarıhı muramyzdy bir sátte jadymyzda jańǵyrtyp, sanamyzdyń sahnasyna shyǵarǵan shynaıy qubylys boldy. Osynaý baǵdarlama negizinde Ulttyq Dombyra kúni derbes merekege aınalyp, Qorqyttan qalǵan qart qobyz qazaq sanasynda qaıta túledi. Sonaý Alash arystary armandap ketken uly murat – Alash ıdeıasy osynaý maqalada sala-sala boıynsha saralanyp, eseli eńbek el ıgiligine aınaldy. Alashtyń únin sonaý ǵasyrda Ámire Parıj tórine ozdyrsa, rýhanı jańǵyryp jańa beleske jol alǵan qazaqtyń óner kóshinde Dımashtaı daraboz túgel álemge tanymal óner ıesi atandy. Qazaqtyń qaıyrly taǵynda uly qaǵandar armandaǵan Máńgilik El shyn máninde rýhanı jańaryp, jahan jur­tyna parasat bıiginde ózin kórsetip keledi. Búgin júz esimge iligip – eli­mizdi ilgeriletýge kúsh salatyn jas­tar qazaqtyń qazynaly kóshin jarqyn bola­shaqqa erteń laıyqty jetkizetinine ká­mil senesiń.

Sonymen, 2 jyl ishinde atqarylǵan jumystardyń esebi qaralǵan Ulttyq komıssııanyń otyrysynda Memlekettik hatshy Marat Tájın «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasyn ári qaraı iske asyrý jumysyn jandandyrý qajettigin aıryq­sha atap aıtyp, birqatar tapsyrma berdi. Olardyń oryndalýy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń tıisti bólimderi men Ulttyq komıs­sııa­nyń udaıy baqylaýynda bolmaq.