Juma, 31 tamyz 2012 7:40
El táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyn qamtyǵan reformalar júrgizilip, bolashaqtyń irgesin bekemdeıtin qadamdar odan ári jalǵasyn tabýda. Ulyq murattaǵy memlekettigimizdi, qoldanystaǵy quqyqtyq qundylyqtarymyzdy nyǵaıtý, qoǵam men onyń músheleriniń tolyqqandy damýyn qamtamasyz etetin ashyq ta tıimdi tetikterdi jetildirý, turǵyndardyń ómir súrý deńgeıin kóterý aıryqsha nazarda ustalýda. Sot júıesindegi san tarap ózgerister de kóz aldymyzda. Ol konstıtýsııalyq mindettemeler deńgeıinen shyǵyp otyr ma? Qalyptasqan quqyqtyq negizdiń qarym-qýaty ómir mánin nárlendiretin qaınarlardan arna tarta aldy ma?
Juma, 31 tamyz 2012 7:40
El táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyn qamtyǵan reformalar júrgizilip, bolashaqtyń irgesin bekemdeıtin qadamdar odan ári jalǵasyn tabýda. Ulyq murattaǵy memlekettigimizdi, qoldanystaǵy quqyqtyq qundylyqtarymyzdy nyǵaıtý, qoǵam men onyń músheleriniń tolyqqandy damýyn qamtamasyz etetin ashyq ta tıimdi tetikterdi jetildirý, turǵyndardyń ómir súrý deńgeıin kóterý aıryqsha nazarda ustalýda. Sot júıesindegi san tarap ózgerister de kóz aldymyzda. Ol konstıtýsııalyq mindettemeler deńgeıinen shyǵyp otyr ma? Qalyptasqan quqyqtyq negizdiń qarym-qýaty ómir mánin nárlendiretin qaınarlardan arna tarta aldy ma?
Biz Aqmola oblystyq sotynyń tóraǵasy Aqjan EShTAIDY osyndaı suraqtar tóńireginde pikir almasýǵa shaqyrǵan edik.
– Derbes te táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhynda tuńǵyshret quqyqtyq reforma baǵdarlamasy túzilip, Memleket basshysynyńJarlyǵymen 1994 jyly bekitildi. Onyń basty qorytyndysy 1995 jylǵy 30 tamyzda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa boldy. Ata Zań memleket tarapynan kepildik beriletin adamdardyń quqyǵy men bostandyǵyna negizdelgen qoǵamdyq qundylyqtar júıesin qalyptastyrdy. Qoldanystaǵy quqyqtyq baza memlekettik damý úrdisine qanshalyqty áser etýde?
– Qoǵam músheleriniń beıbit te baqýatty ómirin qamtamasyz etý – konstıtýsııalyq talap. О́ıtkeni, táýelsiz Qazaqstannyń basty qundylyǵy – adam. 1993 jyly qabyldanǵan tuńǵysh Konstıtýsııamyz alǵash ret memlekettiń emes, adam quqyǵynyń basymdyqtaryn bekitip, jeke menshik quqyqtary moıyndaldy. Konstıtýsııanyń sońǵy bólimi azamattardyń quqyqtary men bostandyǵyna sot kepildigi beriletinine arnaldy. Áıtkenmen, memlekettik damý úrdisindegi qyzmet únemi qozǵalysta bolýǵa tıis. Qazaqstannyń memlekettik múddesiniń aýqymy keńı tústi. Ýaqyt el derbestigi men halyqaralyq aýqymdaǵy yqpaldy kúsheıtý arqyly demokratııalyq reformalardy ornyqtyrýdy mindettedi. Mine, osy jaılar 1995 jylǵy jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyna jol ashty. Ony qalyptastyrý barysynda halyqaralyq konstıtýsııalyq-quqyqtyq tájirıbe ekshelip, damyǵan demokratııalyq memleketter konstıtýsııasynyń quqyqtyq normalary taldandy. 1998 jyldyń 7 qazanynda, 2007 jyldyń 21 mamyrynda, 2011 jyldyń 2 aqpanynda «QR Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdar qabyldandy. Al 2000 jyly Ata Zań negizinde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» konstıtýsııalyq zań qoldanysqa engizildi. Sóıtip, elimizde sot organdarynyń negizderi men qurylymdaryn, ókilettigin retteıtin tolyqqandy normatıvti-quqyqtyq baza qalyptasty.
– Qazaq memlekettiginiń saıası tarıhyndaǵy evolıýsııalyq damýǵa kóz júgirtsek, memlekettik múdde men sot júıesiniń ózara myzǵymas baılanysyn baıqaımyz. Sonda, dástúr sabaqtastyǵy neni kózdeıdi?
– Maqsat – eldik birlik pen memlekettik tutqalardy nyǵaıtý. Qazaq memleketiniń HV-XVIII ǵasyrlardaǵy ishki saıası múddesinde áleýmettik turaqtylyqty, qoǵamdyq júıedegi dástúr qundylyqtaryn saqtaý jáne halyqty basqarýdyń ádil qaǵıdattaryn qamtamasyz etýge erekshe mańyz berildi. Olardyń negizgi mindeti kıkiljiń taraptardy ózara túsinistik pen kelisim negizinde qoǵamdyq tutastyqty saqtaý boldy. Teris bılik quryp, jekeniń jeteginde ketý aýyr aıyp sanaldy. Kóshpeli qazaq turmysyndaǵy bıler sotynyń bedeli, qazy pikirine qurmet, sheshimniń eshqandaı qysymsyz oryndalý mindettiligi búgingi kúnimizdiń úlgisine jaraıdy.
Qazaq handyǵynyń Reseıge qosylýymen sot óndirisiniń san ǵasyrlyq dástúrleri birtindep buzyldy. Bıler sotymen qatar jalpyımperııalyq sot bıligi júrgizilip, shyntýaıtynda, sońǵysynyń ókilettigi basymdyq aldy. Sot júıesi tolyq saıasılandyryldy. Onyń saldarlary men zardaptaryn jurtshylyq jaqsy biledi. Bul da sabaq.
Qaı zamanda da memlekettik múddeniń bıiktigi, zańdyq negizderdiń qýattylyǵy qoǵamdy toqyraýdan qorǵap, údemeli qozǵalysqa túsiredi. Táýelsizdik jyldary Respýblıka Prezıdenti ınstıtýty kúshti baǵyttaýshy jáne úılestirýshi ortalyqqa aınaldy. Konstıtýsııa talaptary men Memleket basshysy aıqyndaǵan strategııalyq damý arnalaryndaǵy qos palataly Parlament, respýblıka Úkimeti, ókiletti jáne atqarýshy, jergilikti ózin-ózi basqarý organdary jemisti jumys istep keledi. Qoǵam men azamattardyń bılik isterine qatysýy, saıası partııalardyń belsendiligi artýy, úkimettik emes uıymdardyń memlekettik tapsyrys arqyly qarjylandyrylýy nátıjesinde memlekettik isterge aralasýynyń quqyqtyq negizderi qalyptasýy azamattyq qoǵamnyń abyroıyn asyrýda. Qoǵamdyq qurylystyń jıyrma jyldyq tarıhy, qıyn da qýanyshty jeńisti jol, aǵymdaǵy jáne bolashaqqa baǵyttalǵan tolymdy jospar-jobalarǵa súıenip, táýelsiz Qazaqstan damýy álemdik praktıkadaǵy demokratııalyq prınsıpterge saı keledi degen qorytyndy jasaı alamyz.
– Qazylyq qajyrly eńbekti talap etedi. О́ıtkeni, ol konstıtýsııalyq ustanymdarymyzdyń tý kóterýshisi desek, artyq ketkendik bolmas. Sóıte tura, qazaqstandyq sot júıesiniń qurylymyn jetildirý týraly jańa pikir-paıymdar barshylyq. Siz bul turǵyda qandaı oı qosar edińiz?
– Qoǵamdyq qurylys ýaqyttyń yrǵaǵynda damıdy. Sot júıesiniń ustanymy da osynda. Qazirgi tańda elimizdiń sot júıesin reformalaýǵa baǵyttalǵan eleýli sharalar qabyldandy. Elbasynyń respýblıka sýdıalarynyń V sezindegi tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq Zańǵa jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» zańǵa tolyqtyrýlar men ózgertýler engizildi. Aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinde «Sot tóreligine senimdilik deńgeıin joǵarylatý jáne qoljetimdilikti qamtamasyz etý, isterdi apellıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý tártibinde qaraý máselelerin jetildirý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tolyqtyrýlar men ózgertýler engizý týraly» zań kúshine endi.
Sottardy ári qaraı mamandandyrý jumystary jalǵasýda. Bıylǵy 1 shildeden bastap Aqmola oblysynda jasóspirimder isteri boıynsha mamandandyrylǵan sot mindetine kiristi. Mundaı qadam 2007 jyly Almaty jáne Astana qalalarynda tájirıbe retinde jasalǵan bolatyn.
– Qandaı da bolmasyn sheshimniń buzylýy men ózgertilýi qoǵamdyq jańǵyryq týǵyzýǵa, ártúrli satylarǵa shaǵymdardyń jazylýyna sebepshi bolyp jatady. Buǵan qalaı qaraısyz?
– Árıne, sotta qyzmet atqarý mártebeli bolýymen qatar, asa úlken jaýapkershilik júkteıdi. Bizdiń qyzmetimizdiń basty kórsetkishi – sheshimderdiń zańdylyǵy, negizdiligi. Jyldan-jylǵa isterdi qaraý sapasy jaqsaryp keledi. Oǵan dálel sheshimderdiń turaqtylyǵy.
1 shildeden bastap apellıasııalyq alqada birinshi satydaǵy sottardyń shyǵarǵan sheshimderin buzyp, qaıta sot qaraýyna joldaý degen joq. Apellıasııalyq alqasy eger sot sheshimin zańsyz dep tapsa, ony buzyp, túpkilikti qarap, sheshim shyǵarýǵa mindetti. Sot aktilerine shaǵym berý tártibi naqty rettelgen, sot aktileriniń zańdy kúshine ený merzimderi qysqartylǵan. Al, apellıasııalyq satydaǵy sot aktileri jarııalanǵan sátten bastap kúshine enedi. Osy kúnnen bastap alty aı ishinde kassasııalyq shaǵym berýge bolady. Joǵarǵy Sotqa júginbes buryn kassasııalyq satyǵa aryzdaný mindetti shart bolyp tabylady. Zańdy kúshine engen, biraq kassasııalyq tártipte qaralmaǵan sot aktileri qadaǵalaý tártibimen tekserilýge jatpaıdy. Konstıtýsııalyq keńistikte ómir súrip jatqan qoǵam muny qatań ustanýǵa mindetti.
Áńgimelesken
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».