Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres – jalpy qoǵam máselesi

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres – jalpy qoǵam máselesi

Juma, 9 qarasha 2012 7:12

 2012 jylǵy shildede Memleket basshysynyń Qazaqstandy damytýdyń sapaly jańa kezeńiniń bastamasy bol­ǵan áleýmettik jańǵyrtýǵa ar­nalǵan baǵdarlamalyq maqalasy jarııalandy. Bul prosestiń negizgi mindeti – eko­nomıkalyq jetistikter men qoǵam­dyq ıgilikterdi qamtamasyz etý arasynda ońtaıly teńgerimge qol jetkizý.

 

Juma, 9 qarasha 2012 7:12

 2012 jylǵy shildede Memleket basshysynyń Qazaqstandy damytýdyń sapaly jańa kezeńiniń bastamasy bol­ǵan áleýmettik jańǵyrtýǵa ar­nalǵan baǵdarlamalyq maqalasy jarııalandy. Bul prosestiń negizgi mindeti – eko­nomıkalyq jetistikter men qoǵam­dyq ıgilikterdi qamtamasyz etý arasynda ońtaıly teńgerimge qol jetkizý.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıim­­di is-qımyldy uıymdastyrý el úshin taǵdyrsheshti baǵdarlamanyń ajy­ramas bóligi bolyp tabylady. Ústimiz­degi jyldyń basynda Qazaq­stan hal­qyna Joldaýynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev sybaılas jem­qor­lyqqa qar­sy tabandy kúrestiń jáne osy áleý­met­­tik zalalǵa qarsy is-qımyl­dyń jańa strategııasyn ázirleý qajet­tiligine erekshe nazar aýdarǵanyn atap ótý qajet.Bul úshin barlyq qajetti jaǵdaılar jasalǵan, sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúresti sapaly jańa negizde júr­gizýge múmkindik beretin zańdy jáne uıymdastyrý sharalar kesheni iske asyrylǵan.Qazaqstan keńes dáýiriniń elderi arasynda birinshi bolyp, 1998 jylǵy shildede «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zań qabyldady.Budan keıin Qazaqstan BUU sybaılas jemqorlyqqa qarsy, transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy (2008), qylmystyq áreketterden alynǵan ki­ris­­terdi jylystatý, anyqtaý, alý jáne tárkileý týraly (2010) konvensııalaryn ratıfıkasııalady. Qazirgi ýaqytta Eýropa keńesiniń Sybaılas jemqor­lyq úshin qylmystyq jáne azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligi tý­raly konvensııany ratıfıkasııa­laýǵa daıyndyq boıynsha jumys bastaldy. Birqatar memleketterdiń úki­metterimen osy qa­ýipti áleýmettik kó­rinisterge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha keli­sim­derge qol qoıylǵan.Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge ar­nalǵan Quqyq­tyq saıasat tujyrym­da­masynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy sharalarǵa mańyzdy ról bólin­gen, soǵan sáıkes Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵ­dar­lama ázirlen­ip iske asyrylýda.Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ústimizdegi jyly salalyq baǵdarlamaǵa neǵurlym pármendi qu­qyqtyq tetikter men qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııalardy engizýge baǵyttalǵan ózgerister engizildi. Osy qujattyń negizgi baǵyttarynyń biri sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshy­lyqtardyń aldyn alý men profılaktıkasy boıynsha jumysqa qoǵamnyń ózin tartý bolyp tabylady.Halyqtyń memlekettik organdar­dyń qyzmeti týraly habardar bolýy­nyń joǵary deńgeıine qol jetkizý, sondaı-aq keri baılanystyń turaqty jáne pármendi arnalaryn qalyptas­tyrý basqarýshylyq sheshimderdiń tıim­diligin arttyrýǵa yqpal etetindigi sózsiz.Memlekettiń jańa sybaılas jem­qorlyqqa qarsy strategııasynda osy salada neǵurlym joǵary jetistikterge qol jetkizgen elderdiń tájirıbesi basshylyqqa alynǵan. Eń bastysy – bul sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý boıynsha jumysty kúsheıtý. Qa­zaqstandyqtardyń quqyqtyq mádenıe­tin jáne memlekettik organdarǵa se­niminiń deńgeıin edáýir arttyrý sııaq­ty basymdyqtar anyqtaldy. Adam­dardyń sybaılas jemqorlyqqa kózqa­rasyn túbegeıli ózgertý mańyzdy, qoǵam úshin kúrdeli jáne qaýipti problemany sheshýden eshkim tys qalmaýy qajet. О́ıtkeni oǵan eldiń bolashaǵy ǵana emes, árqaısymyzdyń taǵdyry­myz da baılanysty.Strategııa elektrondy basqarýdyń jańa ádisterin jáne ınnovasııalyq tehnologııalardy belsendi engizýge ne­gizdelgen. Ol azamattardyń jáne «sheshim qabyldaý núkteleri» laýazymdy tulǵalarynyń jeke baılanystaryn kúrt qysqartýǵa yqpal etetin bolady.Shamamen 25 myń adam paıdalanatyn elektrondy úkimet portaly arqyly salyqtar tólenedi, kóptegen anyqtamalar beriledi. Búgingi kúni mıllıonnan asa qazaqstandyqtardyń elektrondy qoltańbalary bar. BUU derekteri boıynsha 190 el arasynda «e-qatysý» ındeksi boıynsha Qazaq­stan Sıngapýrmen birge bul pozısııany bólisip, ekinshi oryn aldy. Bul úlken jáne senim týdyratyn jetistik.2013 jyldan bastap qazaqstan­dyqtar memleketten barlyq ruqsat berý qujattaryn elektrondy nysanda nemese halyqqa qyzmet kórsetý or­talyqtarynan alýy qajet. 2014 jylǵa qaraı barlyq áleýmettik mańyzdy memlekettik qyzmet kórsetýler, ruqsat berý lısenzııalaryn qosa alǵanda, elektrondy formatta beriletin bolady.Sybaılas jemqorlyq qaýpi bar aımaqtardyń biri kásipkerlik sala bolyp tabylady. Sondyqtan, tekserý­lerdi jáne kásipkerlermen baıla­nystardyń basqa nysandaryn barynsha tómendetýge erekshe nazar aýdarylady. Máselen, zańnamaǵa engizilgen túzetýlerge sáıkes, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerin tirkelgen sátten bastap úsh jyl ishinde tekserýge tyıym salynǵan, ruqsat berý qujattarynyń úshten bir bóligi qysqartyldy.Kásipkerlerdiń kez kelgen ótinish­terine jedel jáne barabar yqpal etý maqsatynda, barlyq óńirlerde quqyq qorǵaý jáne ózge de memlekettik organdar qyzmetkerlerinen jáne «Atameken» Qazaqstan Kásipkerleri odaǵy ókilderinen jumylǵysh toptar qu­rylǵan. Ústimizdegi jyldyń basynan beri laýazymdy tulǵalardyń bıznes qurylymdar qyzmetine zańsyz ara­lasýynyń 200 dereginiń, onyń ishinde 2010 jyldan beri jumys isteıtin Memleket basshysynyń «Prezıdenttiń bıznesti qorǵaýy» resmı saıtyna ótinishter boıynsha joly kesildi.Bas prokýratýra ázirlegen «Aıqyn» jobasy nazar aýdarýdy qajet etedi, ony engizý ortalyq memlekettik or­gandardyń deńgeıinde bastaldy. Endi tek qadaǵalaý organdary ǵana emes, barlyq jeke jáne zańdy tul­ǵalar óti­nishterdi naqty ýaqyt rejiminde qaras­tyrý barysyn qadaǵalaı alady.Shaǵyn jáne orta bıznesti qorǵaý boıynsha qosymsha tetikterdi ázirleý maqsatynda Bas prokýratýranyń qu­ry­lymynda kásipkerlikti qorǵaý jó­nin­degi derbes bólimshe qurý máse­lesi pysyqtalýda.Atalǵan sharalar «Bıznesti júr­gizý-2011» halyqaralyq reıtıngte oń ózgeristerge áser etti. Qazaqstan 183 el arasynda óz kórsetkishin 11 tar­maqqa jaqsartyp, 47-orynǵa ıe boldy. Biz halyqaralyq qoǵamdastyqqa álem­degi ekonomıkasy yrǵaqty damıtyn, saıası, áleýmettik jáne demokratııalyq reformalar jedel iske asyrylatyn el retinde tanyldyq.Memleket basshysy sybaılas jem­qorlyqtyń aýqymy men saldarlaryn is júzinde baǵalaı otyryp, budan ári de osy qaýipti kóriniske qarsy ymyrasyz jáne jan-jaqty naqtyly kúres júrgizý qajettigin atap kórsetti.Osy úderistegi azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń róli neǵurlym tıim­di bola túsýde. Mysaly, «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy sy­baı­las jemqorlyqty túbegeıli joıý boıynsha belsendi jumys atqarýda. «Nur Otan» janyndaǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi qoǵamdyq keńestiń qyzmeti qazaq­standyqtardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý boıynsha azamattyq qozǵalystyń paıda bolýyna yqpal etti.Elbasynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııasyn iske asyrýdyń mańyzdy quraldarynyń biri Prezıdent janyndaǵy Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres máseleleri jónin­degi komıssııa bolyp tabylady.Onyń ústimizdegi jylǵy otyrystarynda, qurylys jáne TQSh, jer qaty­nastary men keden isi, «Elektrondy úkimet» jumysynyń jaǵdaıy, el­diń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres reıtıngin arttyrý salalaryn­daǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máseleleri qaraldy.Komıssııa otyrystary elde sybaılas jemqorlyqpen aýqymdy jáne júıeli qarsy kúres júrgiziletindigin kórsetse, osy saladaǵy tıisti memle­kettik organdar belsendiligi úlken úmit kúttiredi.Sonymen birge, memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres saıasatynyń negizgi baǵyttaryn jáne ony iske asyrýdyń tıimdi tetikterin ázirleýdiń ortalyǵy bolyp tabylatyn komıssııa, jalpy memlekettik deńgeıde birqatar jańa naqty sharalardyń qabyldanýyn mańyzdy dep sanady.Máselen, respýblıkalyq mınıs­trlik­ter men vedomstvolardyń birinshi basshylarynyń, oblystar, Astana jáne Almaty qalalary ákimderiniń sybaılas jemqorlyq jáne oǵan qarsy kúres deńgeıi úshin derbes jaýap­ker­shiligin arttyrý maqsatynda, memle­kettik organdarda sybaılas jemqor­lyq deńgeıin reıtıngtik baǵalaý júıesi engizilgen. Qazaqstan bılik organdarynyń osy saladaǵy belsen­diligi halyqaralyq sarapshylar tarapynan joǵary baǵa aldy.Jumysynyń mańyzdy baǵyty memlekettik qyzmet júıesindegi sybaılas jemqorlyq quqyq buzý­shy­lyqtardyń aldyn alý men jolyn kesý bolyp tabylatyn Memlekettik qyzmet isteri jónindegi ókiletti organnyń tártiptik komıssııasynyń jumysy qaıta bastaldy.Elde ótkizilip otyrǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy belsendi jáne júıeli sharalar, onyń ishinde Eýropa Keńesiniń Sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq jáne azamattyq-quqyqtyq jaýapkershilik týraly konvensııalaryn bolashaqta ratıfıkasııalaý, olar­dyń halyqaralyq tıimdiligi boıynsha óte mańyzdy.Álemniń Qazaqstandy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti qaǵıdatty jáne dáıekti túrde júrgizetin el retinde qabyldaýyn jaqsartý úshin, sybaılas jemqorlyqtyń mán-jaıy týraly el reıtıngin aıqyndaıtyn ha­lyq­aralyq uıymdarmen júıeli jumys júrgiziletin bolady.Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýǵa bólingen bıýdjet qarajatyn talan-tarajǵa salýǵa qarsy is-qımylǵa erekshe nazar aýdarylýda. Quqyq qor­ǵaý organdaryna qarjylyq baqylaý jáne monıtorıng organdarymen ózara tıisti is-qımyldy, bıýdjet qarajaty ıgerilgenge deıin olardy jedel qoldaý boıynsha keshendi tekserýler josparlaýdy qamtamasyz etý usynylǵan.Budan basqa, barlyq memlekettik organdarǵa sheshim qabyldaý úderisiniń aqparattyq aıqyndyǵyn qamtamasyz etý boıynsha jumysty jandandyrý; mem­lekettik qyzmetshiler jumysyn­daǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha kadrlyq saıasatty jetildirý; ákimshilik kedergilerdi joıý jáne azamattardyń sapaly memlekettik qyz­metterge teń qol­jetimdiligin  qamta­ma­syz etý boıynsha jumysty jandandyrý uıǵarylǵan.Komıssııanyń bastamasymen sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamany jetildirý boıynsha júıeli jumystar jalǵasýda.Máselen, ústimizdegi jylǵy sáýirde ártúrli zańnamalyq aktiler men norma­lardyń quqyq normalary arasyndaǵy quqyqtyq olqylyqtardy, qarama-qaı­shylyqtardy jáne kollızııalardy joıa­tyn, sybaılas jemqorlyq quqyq bu­zýshylyqtardy joıýǵa yqpal etetin zań qabyldandy.Qazirgi ýaqytta memlekettik organdar basshylaryn qaramaǵyndaǵy qyz­metkerlerdiń sybaılas jemqorlyq áreketteri úshin jaýapkershilikke tartý tetigi ázirlenýde.Quqyq qorǵaý sharalary kúsheıtil­gennen keıin kiristerdi jalpy deklarasııalaý boıynsha is-sharalardy júıeli iske asyrý josparlanýda. Sondaı-aq, Prezıdenttiń Joldaýyna sáıkes, qol­danystaǵy zańnamaǵa ózgerister engi­zilmek, olarǵa sáıkes memlekettik qyz­metshilerge óziniń kiristerimen qatar, shyǵystarynda deklarasııalaý mindet­teletin bolady.Halyqaralyq sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy konvensııalarǵa qosylý, son­daı-aq zańnamany sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy saıasat, sybaılas jem­qor­lyq úshin qylmystyq jaýap­tylyq jáne profılaktıka degen úsh salada odan ári jetildirýge baǵytt­alǵan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń Ystambul Is-qımyl­dar josparynyń 17 usynysyn oryndaý boıynsha jumystar júıeli júr­gizilýde.Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi konvensııalardy ratıfıkasııalaý jáne basqa da halyq­aralyq qujattarǵa qosylý úshin jaǵ­daı jasaý qajettiligi, ulttyq zańnama salasynda, onyń ishinde sybaılas jem­qorlyq sıpatyndaǵy birqatar isterdi krımınaldandyrý máseleleri pysyq­taý­dy qajet etedi.Azamattardyń sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy is-áreketin yntalandyrý maqsatynda, Úkimettiń 2012 jylǵy 23 tamyzdaǵy qaýlysymen Sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktisi týraly habarlaǵan nemese sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste ózge de jolmen járdemdesken adamdardy kó­termeleý qaǵıdalary bekitilgen. Endi «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zań sheńberinde qyl­mystyq qýdalaý organdarymen ynty­maqtasa­tyn azamattardy qorǵaýdyń tıimdi tetigin ázirleý jáne engizý qajet.Sybaılas quqyq buzýshylyqtar úshin jaýapkershilikti kúsheıtýmen qatar, osy keleńsiz áleýmettik kóri­niske qarsy is-qımyl boıynsha basqa da júıeli sharalar qabyldaý qajet.Memlekettik basqarý salasyndaǵy kadrlyq saıasatty jetildirýge erekshe nazar aýdarylatyn bolady. Kadrlardy tańdaý kezinde quzyrettilikke, satyl­maýshylyq pen joǵary patrıotızmge basty basymdyq qamtamasyz etilýi qajet.Memlekettik qyzmetshilerdiń jet­kilikti eńbekaqysy jáne eleýli áleý­mettik kepildikter sybaılas jemqor­lyq quqyq buzýshylyqtar deńgeıin edáýir tómendetýge yqpal etedi. Son­dyqtan, Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Na­zarbaevtyń bastamasymen quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý ke­zeńderiniń biri – quqyq qorǵaý organdarynyń jeke quramyn kezekten tys attestattaý ótkizilýde, onyń nátı­jeleri boıynsha aqshalaı úlesti arttyrý jáne áleýmettik paketti keńeıtý máseleleri sheshiletin bolady. Bul óte mańyzdy, óıtkeni sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúres nátıjesi quqyq qorǵaý organdary jumysynyń sapasyna baılanysty.Memleket basshysynyń qolda­ýy­nyń arqasynda, quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetinde eleýli oń ózge­rister baıqalýda.Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýynda N.Á.Nazarbaev quqyq qorǵaý organdary qyzmetin baǵalaý ólshem­deriniń ózgerýin quqyqtyq tártip jú­ıesin damytý basymdyqtarynyń biri retinde atap ótti. Eń bastysy, sandyq kórsetkishter emes, jumys sapasy bolýy tıis. Bul rette halyq pikiri mańyzdy ról atqarady.Memleket basshysynyń atalǵan ustanymdaryn iske asyrý sheńberinde Qarjy polısııasy agenttiginiń kúsh-jigeri júıeli sybaılas jemqorlyq pen kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kú­reske, bıýdjet qarajatyn urlaý fakti­leriniń jolyn kesýge baǵyttalǵan. Sybaılas jemqorlyq baǵytyndaǵy qyl­mystardy, olardy jasaýdyń bastapqy kezeńinde jolyn kesý, sondaı-aq boljamdyq-taldaý jumysyn kúsheıtý maqsatynda atalǵan vedomstvonyń qu­rylymynda Ahýaldyq ortalyq qu­ryldy.Sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıimdi is-qımyl úshin, eń bastysy atalǵan keleńsiz kórinistiń ekono­mı­kalyq negizderin joıý jáne sharýa­shylyq qyzmette qolma-qol aqsha aına­lymynyń kólemin tómendetý is-shara­laryn júzege asyrý, ekonomıkalyq qylmystarǵa qarsy kúres jáne zańsyz qarjy aǵymdarynyń jolyn kesý is-sharalaryn júzege asyrý qajet. Bul maqsattarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi ókiletti organ qolma-qol aqshasyz operasııalardy júzege asyrý úshin neǵurlym tıimdi jaǵdaılar jasaýdy usynady. Atalǵan sharalardy iske asyrý qarjylyq operasııalardyń aıqyndyǵyn qamta­masyz etýge jáne sonyń nátıjesinde kóleńkeli ekonomıkany qysqartýǵa múmkindik beredi.Memlekettik organdardyń qyzmetin qoǵamdyq baqylaýdy arttyrý – tıimdi memlekettik saıasattyń jáne túptep kelgende sybaılas jemqorlyqqa utymdy qarsy kúrestiń kepili. Mem­lekettiń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen neǵurlym belsendi ynty­maq­tastyǵy, memlekettik organdar qyz­metiniń qoǵam úshin aqparattyq ashyq­tyǵyn arttyrý memlekettik ınstıtýttar qyzmetiniń móldirligin kúsheıtýge yqpal etetin bolady.Onyń syrtynda, álemdik tájirıbe ınstıtýttyq negiz álsiz bolǵan jaǵ­daıda, sybaılas jemqorlyqqa qarsy arnaıy qurylymdar qyzmetinen kú­tetin úmittiń aqtalmaıtynyn aı­ǵaq­taıdy. Sondyqtan, vedomstvo­ara­lyq ózara is-qımyldyń joǵary deń­geıin qamtamasyz etý jáne negizgi memle­kettik organdardyń osy baǵyt­taǵy jumysyn úılestirý óte ózekti mindet bolyp tabylady.Jekelegen sybaılas jemqorlyq kórinisterine qarsy kúres utymdy júr­gizilgenimen, eger sybaılas jem­qorlyq úshin negizder joıylmasa, onyń nátıjeleri ýaqytsha ǵana tıimdi bolmaq. Sybaılas jemqorlyqtyń sebepteri men jaǵdaılaryn anyqtaý men joıýǵa baǵyttalǵan júıeli jumys­ty jolǵa qoıýdyń mańyzy zor. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy reıtıngterdiń kóshbasshylary qatarynda turǵan elderdiń tájirıbesi adal ómir saltyn, azamattardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy modelin, durys, zańǵa mo­ıyn­synýshylyq minez-qulyq stereo­tıpin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan profı­lak­tıkalyq sharalar sheshýshi ról atqaratynyn kórsetedi.Buqaralyq aqparat quraldarynda ádeptiliktiń túrli aspektilerin, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, mem­lekettik bılik ınstıtýttaryn nyǵaıtý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres zańnamasyn saqtaý máselelerin jazý, sybaılas jemqorlardy áshkereleý men jazalaý týraly habarlaý, sybaılas jemqorlyq is-qımyldardyń zııan­dy­ly­ǵy, ony qabyldamaýǵa qatysty aza­mattyq pikirler qalyptastyrý qajet.Bul óte asqaq mindet jáne ony jeke-dara iske asyrý qıyn. Osynaý óte mańyzdy jáne kúrdeli mindetti sheshý úshin memlekettik organdar men qo­ǵamnyń barlyq kúsh-jigerin biriktirý qajet, sebebi, júıeli kórinis retinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl sharalaryn ázirleý keshendi jáne daǵdydan tys tásilderdi qajet etedi.

Alık ShPEKBAEV,Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi.