О́mirdiń tar jol, taıǵaq keshýin bir kisideı bastan ótkergen kórnekti ǵalym, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abaı Tursynov Lenıngrad qalasynyń joǵary oqý oryndarynda uzaq jyl ustazdyq etip, bertinde Almatyǵa kóship kelgen zeınetker. Abaı Tursynovtyń aıtýynsha, Qajymuqanmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan ata-anasy bir joly áıgili balýandy tónip kelgen ajaldan aman saqtap qalypty. Oǵan ózi tikeleı kýá bolǵan. Sol týraly Ábekeń bylaısha syr shertedi:
О́mirdiń tar jol, taıǵaq keshýin bir kisideı bastan ótkergen kórnekti ǵalym, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Abaı Tursynov Lenıngrad qalasynyń joǵary oqý oryndarynda uzaq jyl ustazdyq etip, bertinde Almatyǵa kóship kelgen zeınetker. Abaı Tursynovtyń aıtýynsha, Qajymuqanmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan ata-anasy bir joly áıgili balýandy tónip kelgen ajaldan aman saqtap qalypty. Oǵan ózi tikeleı kýá bolǵan. Sol týraly Ábekeń bylaısha syr shertedi:
– Baıdyń balasy dep qýǵyndy kóp kórgen ákem Ábdirahman kezinde Buqara medresesinde oqyǵan, rabfakta tyńdaýshy, qyzyl ásker quramynda musylman otrıadynyń múshesi, Lenıngradtaǵy Ermıtaj ben Orys mýzeıinde shyǵys tarıhy men mádenıeti boıynsha keńesshi bolǵan. Tájikstanda keńes ókimetin ornatýǵa qatysqan. Týǵan jeri – Tashkent qalasynyń irgesindegi Jańajol aýdanyna qarasty Torqys aýyly. Anam Jaısań áıgili ánshi Jamal Omarovanyń sheshesi Jańylyspen apaly-sińlili. Men Jamalmen bólemin.
1928-1929 jyldardaǵy baılardy tárkileý kezinde eti tiri, kózi ashyq ákem Tájikstanǵa ótip, Stalınabadta bas saýǵalaıdy. NKVD qyzmetkerleri onyń kim ekenin (bir jansyz tanyp qoıǵan) bilgenmen, orys, tájik, ózbek, arab, qazaq tilderin biletin adam aýadaı qajet bolǵandyqtan qamaýǵa almastan, ártúrli qyzmetke paıdalanady. Eki jyl shekaralyq alys zastavada bastyq bolady. Keıin Stalınabadqa baryp, osynda 1932 jylǵy ashtyqtan júzdep, myńdap kelgen bosqyn qazaqtarǵa kómektesetin qabyldaý ornyn ashady, qalaǵa jaqyn jerden qazaq aýylyn uıymdastyrady. Biraz ýaqyt áke-sheshem de sol aýylda turyp, keıin Stalınabadqa kóshedi. Qalada da, aýylda da úıleri boldy. Men 1933 jyly 23 qańtarda Stalınabadtaǵy Orzob ózeniniń boıynda ómirge kelippin. 1940 jyldan bastap úsh jyl Almatyda turdyq. Munda Jamal Omarovanyń kúıeýi Eseı jezdem jumys, baspana berip qamqorlyq jasaǵan asa meıirimdi, ımanjúzdi Bilál Yqsanovpen bir aýlada turyp, onyń keıin memleket qaıratkeri bolǵan (biz Musa deıtinbiz) Mustaqym degen ulymen birge óstik.
1943 jyly ákem soǵysta bolǵandyqtan, ájem, anam, inim tórteýimiz atamekenimiz Jańajol aýdanyna oralyp, sonda 1951 jyly orys orta mektebin medalmen bitirdim. О́zbekstan komsomoly ortalyq komıtetiniń joldamasymen Máskeýdegi Sý sharýashylyǵy ınstıtýtyna tústim. Oǵan sol kezdegi Búkilodaqtyq maqta sharýashylyǵy mınıstri Ýsman Iýsýpov ta septigin tıgizdi. О́zbekstanda birinshi basshy bolǵan, ferǵanalyq ózbek Ýsman bizdiń aǵaıyn-týystarmen dos-jaran, qazaqshaǵa sýdaı edi. Instıtýtty bitirgen soń Krasnoıarsk GES-inde eki jyl istep, sol jerden Lenıngradqa aspırantýraǵa shaqyryldym. Kandıdattyq, doktorlyq qorǵap, birjola qalyp qoıdym, sonda úılendim. Keıin Almatyǵa qonys aýdardyq.
Bul este qalǵandardy alda baıan etetin jaılarǵa qatysty bolǵandyqtan aıtyp otyrmyn. Endi solarǵa keleıin. Ákem Stalınabadtaǵy syrttan keletin gýmanıtarlyq azyq-túlik, kıim-keshek, basqa da kómekterdi qabyldap, alys-jaqyn eldi mekenderge polýtorka júk mashınasymen jetkizip turdy. Sol kezdegi musylmandardan shyqqan birden-bir shopyr edi.
Ákemniń tabysy mol, jetispeýshilik, joqshylyq degendi bilmeımiz. 1938 jyly jazǵa salym búkil qalaǵa qazaqtyń Qajymuqan balýany kele jatyr degen habar tarady. Qazaq ataýly túgel qulaqtanyp, tájikterge kim ekenin bildiretin múmkindik týǵanyna qýandy. Jalpy, Tájikstan keńes ókimeti kesh ornaǵan respýblıka-tyn. Alys taýly aýdandarda keńestik tártipti moıyndamaý, baǵynbaý, basmashylyq, qaraqshylyq qyrqynshy jyldarǵa deıin sozyldy. Sondyqtan ba eken, aınalada kimniń dos, kimniń jaý ekenin ajyratý ońaı emes-tin. Tájikter ortaq til tabysyp, qazaqtarǵa jaqsy qarady.
Kóp keshikpeı zaryǵa kútken sırk te kelip, bazar alańyna shatyr tikti. Shaǵyn vagondar tizilip, úıretilgen janýarlarǵa (at, túıe, aıý, eshki, ıt) ashyq qoralar jasaldy. Tájikter mýzykaǵa beıim, ónerli, bı dese kári demeı, jas demeı janyp ketedi. Sırk keldi degende, oıyn bolatyn kúnge deıin erteli-kesh kerneıletip, syrnaılatyp, án shyrqap, bı bılegen tájigi, qazaǵy, ózbegi aralas halyq qýanyshynda shek bolmady.
Sırk ashylatyn kúni de solaı boldy. Bir kezde: «Oıyn bastalady», degen daýys estildi. Jurt tynyshtaldy, oıyn ótetin alań muqııat tazartyldy. Mýzyka oınap, sırk alańyna oń qolyn joǵary kótergen Qajymuqan shyqty. Ústinde sport kostıými. Ary-beri asyqpaı júrip, jurtqa taǵzym etti. Jarshy onyń kim ekenin, ataq-dárejesin jarııalap bolysymen: «Al, ishterińizde dúnıe júzine belgili balýanmen kúsh synasamyn deıtinder bar ma, bar bolsa, ortaǵa shyqsyn!» – dep habarlady. Sálden soń ulty belgisiz, biraq, musylmansha kıingen bireý, odan keıin naq sondaı taǵy bireý, taǵy, taǵylar shyǵyp jatty. Qajymuqanǵa shaq kelgen eshqaısysy joq, árıne. Báriniń jaýyryny jer ıiskedi, olardyń aldyn-ala daıyndalǵan sırktiń óz adamdary ekenin keıin bildik.
Balýandar kúresinen keıin alańǵa ózge artıster shyqty: gımnastkashylar, jonglerler, úıretilgen janýarlar degendeı. Ásirese, masqarapazdardyń (kloýn) ónerine tánti bolyp, tóbeleri kókke jetkenderdiń eki ezýleri qulaǵynda.
Úzilisten keıin alańǵa qaıta shyqqan Qajymuqan birese bilekteı temirdi doǵadaı ıip, birese eki puttyq tasty basynan aınaldyra ońdy-soldy úıirip, bulshyq etterin oınatyp, talaı tamashaǵa keneltti. Onan soń birneshe ártis – biri Qajymuqannyń arqasyna, biri tósine, biri ıyǵyna jabyla minip, aıaǵy ǵana kóringen batyr alańdy aınala júrip ótti.
Eń sońynda alańǵa qalyń etip aǵash úgindisi tógildi. Oǵan Qajymuqan arqasymen jatyp, tula boıyn kómkere taqtaılar men tireýishter qoıyldy. Bul batyrdyń búgingi sońǵy «óneri». Qoraby adamǵa toly polýtorka mashına balýannyń ústinen júrip ótpek. Jurt ý-shý. Keıbireýler kórýge bata almaı, kózderin qolymen jabady. Kenet kerneıdiń daýysy estilisimen, mashına qas qaqqansha balýannyń ústimen óte shyqty da, alańnyń qarsy betine baryp toqtady. Demderin ishinen alǵan kórermender balýan aman ba, joq pa, bile almaı dal.
O, ǵajap! Tórt adam kóterip ákelgen taqtaılar men tireýishterdi jan-jaqqa sart-curt laqtyryp, astynan Qajymuqan turdy. Din aman. Kórermender yshqyna aıqaılap, kózderine jas alǵandar, teris aınalǵandar qanshama. Kerneı-syrnaıdyń úni qulaqty jaryp barady. Qatty qoryqqan men baqyryp jylap jiberdim. Janymda otyrǵan Shynar ájem betime muzdaı sý búrkip, esimdi jıǵyzdy.
Oıynnan keıin búkil qazaq sırk alańyna jaqyn jerdegi bizdiń úıge jınalyp, áne-mine degenshe bir baspaq, bir qoıdyń eti qazanǵa salyndy. Úlken bólmege mol dastarqan jaıyldy. Meni ortalaryna alǵan ákem, taǵy birneshe jasy úlken aqsaqal balýandy dámge shaqyrýǵa bardyq. Sýǵa shaıynyp, kıimin aýystyrǵan Qajekeń ıyǵyna qazaqy jibek shapanyn jaýyp, basyna taqııasyn, aıaǵyna jyly shulyq kıip, aǵash oryndyqta dem alyp otyr eken. Bizdi kórip jyly jymıdy da, úlkendermen jeke-jeke qol berip amandasty. Meni jerden ilip alyp joǵary kóterdi de, mańdaıymnan bir sıpap, tómen túsirdi. «Úılerińniń jaqyndyǵy jaqsy eken», – dep barýǵa kelisim berdi. «Barsha ártisti ertpeısiz be?» – degen ákeme: «Qajeti joq, olar erteńge daıyndalady», – dedi.
Úıge keldik. Aýla tolǵan qazaqtar eki jarylyp, balýan ortada keledi. Esik aldynda qolyn jýyp, keń bólmege kirdi.
Bir tańǵalǵanym, batyr tamaqty az jedi. Bastan aýyz tıgen soń, bir qulaǵyn maǵan kesip berip, jambastyń etinen bir kesip aýzyna saldy da, ekeýin de qasyndaǵy aqsaqalǵa usyndy. Ol da solaı jasap, balýan sarqytynan basqalarǵa usyndy. Dabyr-dubyr, jıylǵan jurt balýannyń áńgimesin tyńdady. Ákem úı ıesi retinde dastarqan basyndaǵylardy Qajekeńe tanystyryp, kórshi bólmedegiler de estisin dep, qattyraq sóılep otyrdy. Onyń Qajymuqanmen burynnan tanys ekeni de ańǵarylmaı qalǵan joq. Qonaqtardyń qansha otyrǵanyn bilmeımin, uıyqtap ketippin.
Erteńine bolatyn oıynǵa meni aparǵan joq. Oıyn boldy ma, joq pa, ony da bilmeımin. Sırktiń qansha kún óner kórsetkeni de jadymda joq. Biraq, sırk jabylar qarsańdaǵy kórinis esimde. Ádettegi oıyn bitip, balýannyń ústinen mashına ótetin kez jetkende burynǵydaı emes, eshteńe bolmaıtynyn bilip jaıbaraqat otyrǵan jurt kenet jaı túskendeı ýlap-shýlap, dúrlikti de ketti. Balýanǵa qalqan bolǵan «kópirdiń» kilt shógip, tómen túsýine sol da jetkilikti edi. Qoraptaǵy adamdar dereý sekirip-sekirip ketti. Kórermender alańǵa umtyldy. Bul eki arada «kópir» astynan óńi bop-boz bolyp, ázer kóterilgen Qajymuqan mashınanyń janyna táltirektep bardy da, shopyrdy tik kóterip alyp, dóńgelektiń astyna atyp urdy. Birneshe adam Qajymuqandy zembilge salyp, alańnan alyp bara jatty…
Osy oqıǵadan keıin barsha qazaqtyń eńsesi túsip, jabyrqap, jasyp júrdi. Ákem de úıden shyqpaı, mashınanyń artqy dóńgelekteri men motoryn kúni boıy shuqylaıdy da otyrady. Meni eshqaıda jibermeıdi. Gýmanıtarlyq kómekter sap tyıyldy. Anda-sanda usqynsyz bireýler ákemniń janyna kelip, turyp-turyp qaıtyp ketedi.
Úsh dóńgelekti velosıpedim bar edi, sony men de kúnine birneshe ret buzyp, birneshe ret jóndeımin.
Bir joly tún jarymda oıanyp kettim. Uıqym qashyp, áldenege elegizımin. Janymda ákem de, sheshem de joq. Búıirdegi bólmeden bolar-bolmas jaryq baıqalady. Jaqyn baryp qarasam, esik pen tórdeı bolyp sport kostıýmin kıgen taýdaı adam sozylyp jatyr da, ákem onyń aıaǵyn ýqalap otyr. Taýdaı adam Qajymuqan edi. Qorqyp ketip, anamnyń artyna tyǵyldym. Jyly shyraı berip qasyna shaqyrdy, tizesine otyrǵyzdy, basymnan sıpady.
Anam shamdy sóndirip, tez jatyp qaldyq. Erteńine uıqydan oıanǵan soń ákem eshkimge eshteńe aıtpaýymdy eskertti. О́zi keshke qaraı mashınany apyl-ǵupyl jóndedi de, qarańǵy tússimen Qajymuqandy qorapqa jatqyzdy. Ústine azyq-túlik salǵan qap, qorjyn, basqa da birdeńeler tıep, kabınada japadan-jalǵyz áldeqaıda túndeletip júrip ketti. Birneshe kúnnen keıin úıge oraldy. Ákemniń aman-esen kelgenine, Qajymuqannyń qaýip-qaterden qutylǵanyna shúkirlik ettik.
Osydan keıin, nege ekenin qaıdam, qaladaǵy úıdi tastap, qazaqtar turatyn «Ordjonıkıdze» kolhozyna kóship bardyq. Edeni tas, ańyraǵan sýyq úıge ornalastyq. Ákem Orzob GES-ine mehanık bolyp kirdi. Ol jerde sýyq tıip syrqattanǵan soń, kolhoz bastyǵyna jumysqa jaramsyz eki júk mashınasynan bir mashına qurastyraıyn dep ótinish aıtypty. Bastyq qarsy bolmaǵan. Buǵan kemi bir-bir jarym aı ýaqyt kerek eken. Sondyqtan, ákem anam men meni poıyzǵa otyrǵyzyp, Tashkenttiń mańyndaǵy týǵan jeri – Jańajol aýdanyna jiberdi. Onda týǵan-týystardy armansyz aralap, bir aıdan keıin Stalınabadqa attaný úshin Kaýfmanskaıa stansasyna bardyq. Janymyzda – bizdi shyǵaryp salýǵa kelgen anamnyń sheshesi Býsara men týǵan inisi Qýanyshbek naǵashym. Bul jerge poıyz keıde bes mınýt toqtaıdy, keıde toqtamaı, baıaý júrispen óte shyǵady eken. Úlgerseń mindiń, úlgermeseń qaldyń. Bılet qolda bolsa da, kóńil alań. Zalda bizden basqa adam joq.
Kenet esik jaqtan aıaǵyna saptama etik, butyna galıfe shalbar, ústine syrma kóılek kıip, belin jalpaq beldikpen býǵan zor deneli adam kirip kele jatty. Zaldy kózimen sholyp, bizdi kórisimen, enteleı júrdi.
Júrisi shıraq, jeńil. Qajymuqan! Aıaq astynan máre-sáre boldyq ta qaldyq. Qýanyshbek naǵashym perronǵa shyǵyp ketti. Qajymuqan anamnyń janyna otyryp, birdeńelerdi aıtyp jatty. Men onyń tizesine shyqtym da, jyryq-jyryq qulaqtarynyń birine ázer ilinip turǵan oımaqtaı qyzyl etti jaılap ustap kórdim. Basyn qozǵaǵan saıyn oımaqtaı et diril qaǵyp qozǵalady. Shoqpardaı úlken murny da túrtip qalsań, túsip qalatyndaı kórinedi.
Kenet esikten kóringen Qýanyshbek naǵashym: «Poıyz kele jatyr!» dep daýystady. Asyǵyp-aptyǵyp syrtqa umtyldyq. Eki býmany eki qolyna ustaǵan Qajymuqan perronǵa shyqqan soń birin ájeme, birin naǵashyma ustata sap, poıyzdy kútti. Baıaýlap poıyz taıala bergende aldymen vagon ishine meni doptaı atyp jiberdi. Izinshe anamnyń minýine kómektesti. Onan soń orǵyp baryp, poıyz júrisine ilese almaı, keıin qala bergen naǵashym men ájemniń qolyndaǵy eki býma júk pen jeńildeý zattardy ákep aldymyzǵa tastady da: «Qosh bol! Ábdirahmanǵa sálem aıt!» – dep aıqaılady. Daýysy tarǵyldanyp, qumyǵyp shyqty. Kózinen jas yrshyp ketkendeı kórindi.
Bizdi shyǵaryp salǵan adamnyń kim ekenin bilgen poıyzdyń jolserikteri men bylaıǵy jolaýshylar anam ekeýmizge elden erek iltıpat bildirip, Stalınabadqa jetkenshe qas-qabaǵymyzǵa qarap bardy.
Poıyzǵa otyrǵan soń anam meni kópke deıin sóıletpeı, anany-mynany aıtyp qaqpaılaı berdi. Tek Syrdarııadan ótkende ǵana sheshilip, Qajymuqannyń qulaqtary nege jyrym-jyrym degenime, ol japon balýanynyń isi dedi. Onan soń kilemge ústi-basyna sabyn jaǵyp shyqqan sýdandyq záńginiń aýzyna sheńgelin salyp, bas terisin sypyryp alǵany jaıly aıtty. Bárin bilýge qumartqan men:
– Stalınabadta ony ne úshin óltirmek boldy? – dedim anama.
Barlyǵyn da burynnan jaqsy biletin anam:
– Ol jergilikti NKVD adamdarynyń isi. Qajymuqandy japon tyńshysy dep kózin joıyp, bireýlerge jaǵynǵylary kelgen bolsa kerek. Birdeńe dese mashına astyna túsip ólgen ózi deı salý túk emes. Alaıda, aram oılary iske aspaı, ózderi ıt boldy. Sol qarǵys atqan kúni batyrdy janshyp óltirgisi kelgen shopyrǵa aldymen qoraptan sekirip-sekirip túsken – kóbi qazaq – adamdar jol bermeı, balýandy aman saqtap qaldy, – dedi.
Qastandyq jasalǵan keshtegi apaq-sapaq kezinde Qajymuqandy áldebir senimdi adamdar kórshi úıdiń qorasy arqyly bizdiń úıge ákelip jasyryp, ózderi «balýan qashyp ketti» degen laqap taratyp jiberedi. Tipti: «Amýdarııa arqyly óz qolymyzben Aýǵanstanǵa shyǵaryp saldyq» degen adamdar da tabylyp jatty.
Qajymuqan dúrbeleń bitkenshe bizdiń úıde jatypty. Ý-shý saıabyrlaǵan soń ákem Denaý, Surhandarııa (Jıdelibaısyn), Qashqadarııa arqyly balýandy Samarqan jaqtaǵy Jızaq ólkesine aparyp, sondaǵy azýy alty qarys qypshaq aǵaıyndarynyń qolyna tapsyrady. Olardyń bas kóterer azamattary tezdetip Tashkentke jetkizedi. Sol jerde Qajekeń sol mańaıdaǵy el-jurtty aralaıdy, qonaq bolady. Sonda anam ekeýmizdiń kelgenimizdi estip, bizdi izdep taýypty.
Qajymuqanǵa Stalınabadta jasalǵan qastandyq syry osyndaı. Ol týraly áli kúnge deıin aıtylǵan-jazylǵan eshteńe bilmeımin. Anam marqum Muratqan Tánekeev degen kisi Qajymuqan týraly kitap jazarda Almatydan ádeıi izdep kelip, biraz maǵlumat aldy deýshi edi. Keıin kitaby shyqqanda jóndi eshteńe kezdestire almadyq. Sebebin bilmeımin. Ne anam tolyq aıtpady, ne senzýra jibermedi, birdeńe deý qıyn. Jalpy, Qajymuqan jóninde derek-málimetter jutań. Aıtylatyn sózder bir-birinen alys emes, egizdiń syńaryndaı uqsas. 51 medaliniń bárin satyp jiberdi nemese joǵalyp ketti degenge kim ılanady? Jumbaq. Olardyń bárin jiktep-saralaý meniń mindetime jatpaıdy. Bul jerde jetpegendi jetkizip, tolmaǵandy toltyra qoıaıyn deıtin de nıetim joq. Kózim kórip, kýá bolǵan, ózim biletin nárseni ǵana ortaǵa salǵandy jón kórdim. Ishimde ketpesin, jurtshylyq bile júrsin dep…
Jazyp alǵan
Zákir ASABAEV.
ALMATY.