Botagóz

Botagóz

Jumbaq jalaý

Kezekti pochtany aqtaryp otyrǵa­ny­myzda arasynda keńestik zamannan soń umyt qalǵan «avıa» konvert júrdi. Qa­zaq­standiki emes. Toı-tomalaqtyń asaba­syn bylaı qoıǵanda áriptesterimiz aty men zatynan jıi shatasatyn mekeme men qyzmetimizdi oryssha tolyq jáne qatesiz kórsetipti. Bári tasqa basylmaı, qolmen jazylǵan. Mekteptiń oqýshysy jazǵan­daı. Salyp jiberýshiniń mekenjaıy Reseıdiń sonaý Tomsk oblysynan bolyp shyqty. Strejevoı qalasynan. Ondaı qalanyń baryn buǵan deıin estisek, eki qulaǵymyz kereń bolsyn.

Jumbaq jalaý

Kezekti pochtany aqtaryp otyrǵa­ny­myzda arasynda keńestik zamannan soń umyt qalǵan «avıa» konvert júrdi. Qa­zaq­standiki emes. Toı-tomalaqtyń asaba­syn bylaı qoıǵanda áriptesterimiz aty men zatynan jıi shatasatyn mekeme men qyzmetimizdi oryssha tolyq jáne qatesiz kórsetipti. Bári tasqa basylmaı, qolmen jazylǵan. Mekteptiń oqýshysy jazǵan­daı. Salyp jiberýshiniń mekenjaıy Reseıdiń sonaý Tomsk oblysynan bolyp shyqty. Strejevoı qalasynan. Ondaı qalanyń baryn buǵan deıin estisek, eki qulaǵymyz kereń bolsyn.

Aýyl ara­syn­da júrgende «qyz ben qoı qaıda bar­maıdy» degen qaljyń sózdi aıta beretinbiz. Qaıtyp aldyq.

Hatty joldaýshynyń mekenjaıy – bizdiń tabanymyz tımegen, eshbir tany­symyz turmaıtyn óńir. Sodan shyǵar, konvertti enjar ashtyq. Tildeı qaǵaz shyqty. Oqýshy dápteriniń úshke búk­telip salynǵan bir paraǵy. Reseıden kel­gen soń oryssha jazylǵanyna tańyr­qamadyq. Esesine taldyryp túsire jaz­daǵan – hat mazmuny.

Esten tandyrǵan mátin mynadaı.

«Amanbysyń, Qaınar!»

Joq, aýdarýǵa bolmaıdy eken. Túp­nus­qasyn oqyǵanda týra qulaǵymyzdyń túbinen óz daýysy estiledi. Aýdarmada ondaı áýez joq. Kezinde qııanat jasaýǵa barmaǵan kóńilimiz ben qolymyzǵa «endi buzylmańdar» dedik. Hat atymyzǵa qa­laı keldi, solaı qalady. Qazirgi urpaq úsh tilge de saýatty bolýy kerek desedi. Oqı alar. Sonymen:

«Zdravstvýı, Kaınar!

Ty, konechno, ýdıvıshsıa moemý pısmý. Ved proshlo stolko let. No ıa vsegda pomnıla tebıa ı nadeıalas, chto kogda-nıbýd ıa vse obıasnıý. Pıshet tebe Botagoz. Pomnısh g.Kýstanaı, selhozra­bo­ty v p. Jýkovka. Iа vınovata pered toboı za to, chto solgala. Iа jdala ot tebıa reshıtelnyh deıstvıı, no ty postýpıl po-djentlmenskı. Iа byla molodoı, jıla v ojıdanıı romantıkı. No v jıznı okazalos vse ınache. Iа jıvý ı rabotaıý v Rossıı, na Severe, v shkole rabotaıý ýchıtelem rýsskogo ıazyka ı lıteratýry. Eslı hochesh mne pozvonıt, to moı nomer sotovogo telefona … . Prostı menıa za eto sýmbýrnoe pısmo. No mne ochen hotelos segodnıa napısat. A zavtra, mojet byt, ıa býdý sılno raskaıvatsıa.

Do svıdanııa, Kaınar.

Mojet byt, kogda-nıbýd ývıdımsıa.

Botagoz.

Vspomnı, kak ıa tebe pısala «Do vostrebovanııa».

Botagóz!..

Bar ekensiń ǵoı. Eseńgirep otyrdyq pa, shattanyp turdyq pa, bilmeımiz. Qanshama jyl burynǵy kórinister men sezimder qaıtadan atoılap shyǵa keldi.

1978 jyl. Qazaq memlekettik ýnı­versıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń ekinshi kýrsyn támamdap, jazǵy óndi­ristik tájirıbeni oblystyq «Semeı tańy» gazetinen sátti ótkizip, tamyzdyń aıaǵynda Almatyǵa kelgenbiz. Qyrkúıek aıy boıy aýyl sharýashylyǵy jumysyna qatysýymyz kerek. «Eńbekke jaramsyz múgedek» degen qaǵazy joq stýdenttiń bári osyndaı jumysqa tartylady. Jaman ba, jaqsy ma, ony sarapshylar zerttesin. Biz zııanyn kórgen joqpyz. Bolashaq jýrnalıst, tipti shańyraq ıesi retinde. Az-kem aqsha da tóleıtin.

Sonymen, búkil KazGÝ-diń stýdent­terin arnaıy poıyzǵa otyrǵyzyp, Qos­ta­naı­ǵa attandyrdy. Ondaǵy vokzal basy­nan aýdan-aýdanǵa taratty. «Alek­sandrovskıı» atty sharýashylyqqa jýrnalıstıka fakýltetiniń jıyrma stýdentin aparǵan. Odan onymyzdy jeke bólip Jýkovka atty bólimshege jetkizdi.

Jumys – sıyr qoralarynyń shirigen taqtaılaryn aýystyrý. Qolyna balǵa men shege, ara men balta ustamaıtyn aýyl balasy bar ma. Kirisip kettik. Jý­kov­ka ortalyqtan on shaqyrym orna­las­qan bólimshe kórinedi. Park joq, bı joq. Kileń kári-qurtań. Astyǵyn oryp, kar­to­­­byn jıyp, qurylysyn júrgizýge syrt­­tan naýqandyq jumysshylar keledi. Sondyqtan birneshe úıdi jataqhana esebinde ustaıdy. Sosyn ashanasy úlken eken.

Jumystan basqa jalǵyz ermegimiz – fýtbol. Aıtpaqshy, egin orý naýqany kezinde araq satylmaıdy. Biraq, orystyń kempir-shaldary samogon qaınatady. Ári araqtyń baǵasynan arzan. Qazaq mun­daı­dy «qurt esesi – maltadan» dese kerek.

Osy meńireý bólimshege eki-úsh kú­nnen soń eresen jańalyq keldi.

On stýdent keshki tamaqty iship, ashanadan shyqqanymyzda oǵan jalǵas sa­lynǵan, ázirge bos turǵan jataqhananyń aldyna avtobýs toqtady. Ishinen kileń qazaq qyzdary túse bastady. Olar da stýdentter eken. Qostanaı pedagogıka ınstıtýtynan. Myna bólimshege kartop jınaýǵa jiberilgen.

Qyzdar jataqhanaǵa bettegende biz terezege úımeledik. Áli perde quryl­ma­ǵan, áıtpese jabylmaǵan. Ishke kirip jatyr. Aýzymyz ashylyp qarap turmyz. Álbette, onymyz tegin emes. Almatyda­ǵy mahabbattaryna adal jigitter boldy. Basqamyz jaı turmaı bólisip jatyrmyz. Iá, kádimgi bireý aspannan túsirip, ba­lyq úlestirip jatqandaı. Bir kezde jarq ete qaldy. «Myna qyz meniki» deppiz. Aıtsaq boldy menshiktep beretindeı.

 

Móldir mahabbat

Pysyq dostarymyz ekeýden tanysyp tastaǵan shaqta kózimizge ottaı basylǵan qyzben biz de júzdestik. Aty – Botagóz. Famılııasy da este. Myna, jyldar to­ńyn jaryp jetken hatynan soń tele­fon­men tildesip turǵanda famılııasy ózgergenin estidik. «Sen mynadaı ediń ǵoı» dep qyz kezindegisin eske salyp edik, «qalaı umytpaǵansyń» dedi. Aıt­paq­shy, endigi ekeýara sózimizdiń bárin qazaqshalaı beremiz. Oǵan tolyq haqy­lymyz.

Botagóz birneshe kúnnen soń keshki qydyrýǵa shyǵatyn boldy. Joǵaryda jaz­ǵanymyzdaı, Jýkovka saýyq orny­nan jurdaı. Parki men bıi joq aýylda qaıda barmaqsyń? Bólimsheniń syrtyna qaraı shyǵamyz. Tobyl jaǵasymen. Jym-jyrt tynyshtyq. Keıde aı ja­ry­ǵymen qarańdap ekeý-ekeý turǵan tul­ǵalardy baıqaımyz. Jigiti bizge, qy­zy Botagózge kýrstas. Aıtpaqshy, bular birinshi kýrsty endi bitirgen, biz sál eresek, ekinshi kýrsty aıaqtaǵanbyz. Jalpy, Botagóz eki jarym jas kishi edi.

Únemi únsiz júremiz. Qazaqtyń «aý­zy­ńa marjan salyp aldyń ba» degeni ekeýmizge arnap aıtylǵandaı. Armansyz sóıleser edik, oǵan Botagóz bir aýyz qazaqsha aıta almaıdy. Al, qazaqy aýyl­dan kelgen, Almatynyń ózinde qazaqsha oqyp júrgen bizdiń orysshany uqsatyp jatqanymyz shamaly. Endi oılap qara­saq, ekeýmiz de kináli emespiz. Oǵan qazaqsha, bizge oryssha úıretpegen ata-ananyń kinási joq. Bir ulttyń eki órkeninde emen-jarqyn, ashylyp sóılesý múmkindiginiń bolmaýy – sol quryp ketkir keńestik kezeńniń kesiri. Jetkizgen jeri. Bútindi ekige jarýdyń zymııan amaly. О́kinishti jeri, sol amal oıdaǵydaı iske asty. Ony óz basymyzdan ótkerdik. Janyńdaı jaqsy kórip, sony jetkizip aıta almaý – ıt qorlyq kórinedi. Júregimiz jyrlap turady. Biraq, til baılaýly.

Qarańǵyda qol ustasyp júretinbiz. Bar oıymyz byrtyq saýsaqtarymyz arqyly Botagózdiń názik, áppaq ári ystyq saýsaqtaryna oıysyp, odan ári zerdesine tolyq qalpynda jetkenine esh shúbámiz joq. Mundaı tásilmen tilsiz aqparat almasýdy keıin «Avatar» fılminen kórdik. Eń ozyq degen fılmińiz bizden otyz jyl keıinde jatyr.

Ymyrt úıirilgen soń kún jaýyndy bolmasa jataqhanasynyń aldyna tu­ramyz. Onda qazirgi baılanys qural­da­­ry joq. Sonyń ózinde Botagóz kúttirip qoı­maı tez shyǵatyn. Osy únsiz júrý oǵan da unaıtyn. Túngi aspan astynda shy­­myrlap tolqyǵan Tobyl ózeniniń bo­­ıyndaǵy serýen ómirimizdiń eń kórkem sáti edi.

Ras, múlde tilsiz emespiz. Úı ishin, sabaq jaıyn, dostar tóńiregin aıtýǵa jetetin sózderimiz bar. Anda-sanda sol oraıdaǵy qysqa suraq-jaýaptar bolatyn. Biraq, túngi kezdesýdiń basym bóligi únsizdikpen ótetin.

Júrip-júrip kelip shómele bolyp úıilgen sabanǵa toqtaımyz. Mańaıdyń egini orylǵan soń aınalada odan kóp nárse joq. Shómelege arqany tirep otyramyz. Sálden soń Botagóz aldymyzǵa basyn qoıyp jatady. Ol aspandaǵy juldyzdarǵa qaraıdy. Biz alysta turǵan Jýkovka aýylynyń shamdaryn sanaımyz. Shamdar aqyrynda óshe bastaǵanda ol uıyqtap ketedi. Ústimizdegi kıimimizdi jaýyp, qymtap qoıamyz. Juldyzdardyń aspandaǵy oryndary jyljyp, búkil sham ataýly sóngen shaqta selk etip oıanady. Bizden kiná joq, oıatyp almaıyq dep esh qımylsyz qatyp otyrǵanymyz. «Qaıtaıyq», deıdi. Qol ustasyp aýylǵa oralamyz.

Sonymen, qońyr kúzdiń alǵashqy aıyn Tobyl jaǵasynda birge ótkizip, oqý­ǵa qaıttyq. Qostanaıda jaldap tu­ra­tyn úıiniń mekenjaıyn jazyp ber­di. Biz Almatydaǵy Bas pochtaǵa «Do vostrebovanııaǵa» jaz dedik. Qanshama jyldan soń «Do vostrebovanııany» umytpaǵany myna hattan kórinip tur.

Hatty oqyǵan sátten-aq bir kezdegi jıyrmadaǵy jigittiń on jetidegi qyzǵa arnaǵan óleńderi sanamyzǵa qaıta oraldy. Eshqashan, eshqandaı basylymǵa jarııalamap edik. Qa­lyń oqyrmanǵa emes, Botagózge arnal­ǵandyqtan. Aqyndyǵymyzdy áıgileý emes, sol kezderi tolqyǵan, shalqyǵan sezimdi syrtqa shyǵarýdyń quraly edi. Botagóz qashan qazaqsha túsinetin bolǵanda ózine oqyp bermek edik. Otyz bes jyl keýdedegi qapasqa qamalypty.

Aıtpaqshy, oqıǵanyń retin attap ótip aıtar bolsaq, Botagózge qazaq­sha úıretýge qatysty mynadaı áńgimemiz bolypty. Biz umytyppyz, ekinshi kúni telefonmen bir saǵat tildeskende ózi eske túsirgen. Ol «qazaqsha úıretshi» degende «saǵan «Baldyrǵannan» bastaý kerek» deppiz. Qatygezdeý ketippiz, sodan da sanasynda saqtalǵan shyǵar. On jeti jyl buryn orys derevnıasyndaǵy jalǵyz qazaq úıinde týǵan, úsh jyl buryn ata-anasy kóship kelgen Qostanaı oblysynyń Reseıdiń Chelıabi oblysymen shektes, ondaǵy azǵana qazaǵy tegis orys tilinde sóıleıtin aýylda toǵyzynshy-onynshy klasty támam­daǵan, bir jyl buryn bári oryssha tildesetin Qostanaı pedagogıka ıns­tıtýtynyń orys tili men ádebıeti fakýltetiniń birinshi kýrsyna túsken qyzǵa basqasha qalaı aıtarsyń?

Hosh, ol – kezegi keler áńgime. Qazir kókirekten Botagózge arnalǵan óleńder aqtaryla bastaǵan.

 

Úndemesten menimen taýǵa bardyń,

Úndemesten menimen baýda qaldyń.

Únsiz ashyp esigin júregimniń,

Úndemesten janymdy jaýlap aldyń.

 

Jan sııaqty jasymnan birge ósken,

Jaýdyraýmen shyqpaısyń túnde de esten.

Úndemesten sońymnan ilesip eń,

Ilestirdiń sońyńnan úndemesten.

 

Artyq emes tilsiz-aq túsingennen,

Aıar sózben arýdy túsirgen de.

Qadaǵanda qaraqat janaryńdy

Qaıtaladym Abaıdy ishimnen men:

«Ǵashyqtyń tili – tilsiz til!»

 

Birinshi eske túskeni – osy óleń. Mynaý – ekinshisi:

 

Aldymyzda kezdesý bar-aý áli,

Armanymnyń júırigi jaraý áli.

Kóz aldymnan ketpeıdi túngi Tobyl,

Kók quraqqa bólengen jaǵalaýy.

 

Alǵy kúnder asyǵa shaqyrady,

Aıtylmaıtyn syrlarǵa batyrady.

Kóz aldymnan ketpeıdi túngi qaıyń,

Aı nuryna malynǵan japyraǵy.

 

«Kelip ediń bir aýrý meńdep» deısiń,

«Bir aptada jiberdim emdep» deısiń.

Tobyl, qaıyń tilime oralmas ed,

Sol arqyly oıymnan sen ketpeısiń!

Esimiz jıylmaı júrgen birneshe kúnniń ishinde birtindep baıaǵy óleńder sanaǵa qaıta tola bastady. Qatyp qalǵan qar men muzdyń kúrt erip, saıyn dalany sýǵa toltyratyny sııaqty. Ernimiz óz-ózinen kúbirleıtin boldy.

 

«Saǵynyshtyń toryndaǵy quspyn» dep,

Hat jazypsyń «jáne ne dep bul baqyt?»

Birden saǵan qarlyǵash bop ushqym kep

Turǵanymmen oıǵa kettim shym batyp.

 

Keýdemdegi ulan-ǵaıyr sezimder

Shyndyǵynda ákeldi eken saǵan ne?

Deı almaımyn «ýaqyt joq, óziń kel»,

Jáne ózim de bara almaımyn, amal ne.

 

«Búgin kórip júrgenińmen myń synaq,

Shydamyńdy beker janym, úgitpe!».

Namysyńdy seniń solaı shymshylap

Jáne ózim de berilemin úmitke.

 

Muńy basym myna jazǵan hatyń men

Eshqandaı da qıyn emes suraǵyń:

«Baqyt degen meniń mahabbatym men

Seniń amandyǵyńnan-aq turady!»

Úshinshi óleńde sońǵy shýmaqtyń býnaqtaryn naǵyz mahabbat aqyny Tumanbaısha jazǵanymyz ańǵarylady. Jalpy, qaı óleń buryn, qaı óleń keıin týǵanyn kim bilsin. Endi oıymyzǵa túsken retimen keltirip jatyrmyz. Tórtinshi óleń tómendegideı:

Sen hatyma qýandyń «kelem» degen,

Men hatyńa qýandym «senem» degen.

Qursyn myna mahabbat eleńdegen,

Bar qyzyǵyn kúnderdiń tel embegen.

 

Bir kún ótti ańsaýdyń muńyn artyp,

Bireýlerge kóriner munym artyq.

Sen ótkizdiń bul kúndi jolǵa qarap,

Men ótkizdim bul kúndi shylym tartyp.

 

Taǵdyryńnyń bel-beles, ıreginde

Bilem seni aldyǵa súıredi ne.

Sonsha azaptyń kelmeıdi bárin qossań,

Biz kezdeser bir sáttiń shıregine!

 

Taǵdyrdyń naǵyz «bel-belesi» men «ıregi» qandaı ekenin onda sezbesek kerek. Myna súıkeı salǵan sózimiz aqıqatqa aınalaryn bilsek, búıtip jazbas edik. Adamdy ózinen buryn sózi sorlataryn ańǵarmaǵan ańqyldaq basymyz?!

Shyny kerek, Botagózge arnalǵan barlyq óleń birden oıǵa oralmady. Bastapqy ekeýi otyz bes jyldan keıin jazǵan haty qolymyzǵa tıgen sátte sanaǵa sart ete qalǵanyn aıttyq. Úshinshisin shýmaq-shýmaǵymen qaıta qurastyryp aldyq. Birneshe jyl buryn Jaıyq jaǵasynda kóne Sa­raıshyq qalasynyń qazbasynda arheo­logtardyń synyq qysh tabaqshany qaıta qurastyrǵanyn kórip edik. Týra sonyń keri keldi.

Tórtinshi óleńniń birinshi shýmaǵyn eske túsire almaı qınaldyq. Bassyz, biraq keýdesi men aıaǵy ispetti eki shýmaǵy bar óleń baıaǵyda oqyǵan Maın Rıdtiń «Jumbaq salt attysy» sııaqty bizdiń sanamyzdyń saharasyn birneshe táýlik ábiger etti. Qaıta jazsaq qaıtedi? Joq, onda tarıhqa qııanat. Ári shabyttyń shoǵy sónip qalǵan. Baryna táýbe dep júrgende, Botagózden hat alǵanymyzdyń týra altynshy kúni joǵalyp ketken birinshi shýmaq óz-ózinen tilimizge oralsyn. Tórtinshi óleń solaı bútindelgen.

Al, qansha shýmaq bolǵany beı­málim besinshi óleńniń sońy ǵana bar. Osy túıindi shýmaǵyn endi je­timsiretip kóshken jurtqa tastap kete almadyq. Jeńis paradyna qatysqan jaýyngerler arasynda múgedek soldat boldy ma, joq pa bilmeımiz, al Botagózdiń tirligimizge qaıta oralýy qurmetine ótip jatqan sanadaǵy Jyr paradyna jyldar kóshinde tulǵasy jyrymdalyp qalǵan jaradar óleń de qatysýǵa haqyly dep sanadyq:

Sabaq qazir aıaqty tusady da,

Eki qala bizderdi alshaq bólip.

Qulasam dep júremin qushaǵyńa,

Seni ańsatqan joldardan sharshap kelip.

Bas jaǵynda ne jazǵanymyz báımálim, myna ekinshi tarmaqtaǵy «eki qala» Almaty men Qostanaı edi, endi alshaqtyq Qostanaıdan eki jarym myń shaqyrym áridegi orys qalasyna jetipti. «Seni ańsatqan joldardyń» otyz bes jylda sonshama uzararyn bilippiz be?

Bas pen keýdesi joq, aıaǵy bar óleń sapqa qosylǵanda kerisinshe basy bar, keýdesi men aıaǵy joq óleńdi tastap ketý – qııanat shyǵar. Myna bir óleńniń aıaqqy eki shýmaǵy este joq. Dálirek aıtqanda, árbir shýmaqtyń úshinshi joldaryn umytyppyz. Ol tusta mahabbat jyrynyń árbir shýmaǵynda úshinshi joly ózgerip keletin úlgini Qadyr men Jarasqannan kórgenbiz. Eliktep júrgen 20-21 jasymyz ǵoı, sol pishindi qoldanǵymyz kelipti:

 

Men ózińdi qııalmen elestetem,

Beıneń seniń bar qyzdan erekshe eken.

Kún bolyp kókjıekten kúlip shyqqan

Shirkin-aı, Botagózim emes pe eken.

 

Iá, ary qaraı eske túspegen eki-úsh shýmaqtyń úshinshi tarmaqtarynda «móltildegen shyqqa», «terbelgen gúlge», «jelpigen samalǵa» teńegen shyǵarmyz. Qısyny solaı.

Toqtańyz. Taǵy bir óleń bar eken. Botagózden hat kelgenine jetinshi kún bolǵanda, jeksenbiniń uzaq tańynda, týra saǵat jetide kompıýter aldynda osy maqalany josylta jazyp jatqanda bireý túrtip qalǵandaı boldy. Basqa óleńder sol qalpy oqylmaı qalsa da, myna óleńdi oıymyzda san qaıtalaǵanymyz esimizge tústi.

 

Bultqa kirgen kúnniń de nury aýnady,

Japyraqtar toltyryp júr aýlany.

Qaıtqan qustyń kóshine ilese almaı

Keýdemdegi bir tyrna tyraýlady.

 

Tyraýlady, bilmeımin sezdi neni?

Tanydy ma qys baryn bez júregi?

Kúzgi bulaq montany kúıge engen soń

Kúzgi tuman eńsesin ezgiledi?

 

Álde namys sanady ushpaǵanyn,

Álde júzi jaqyn ba ustaranyń?

Jo-joq, tyrna sezimim sezgen eken

Syńarynyń sen jaqta qystaǵanyn!

 

Endigi baısal tartqan boıymyzben bajaılasaq, áldebir úreı bar. Áldeneden qaýiptengen ekenbiz. Oıymyzda uzaq jyl jattalyp, ońasha qaıtalap júrgenimizben, jeme-jemde eń sońynan eske túsýine qaraǵanda, eń sońǵy óleńimiz shyǵar. Osymen jeteý eken. Jetinshi kúni tańǵy saǵat jetige deıin bútini bar, jarymjany bar qaıyrylyp soqqan jeti óleń! Jeter. Tipti, biz jeter demesek te, odan keıin óleń tabyla qoımas.

Sonaý 1978-1979 jyldary ja­zyl­ǵan jyrlar 2013 jyly eski fotolar sııaqty kórindi. Qarap otyrsaq, qanshalyqty ǵashyq ekenimiz aına-qatesiz tańbalanypty. Qadyr aqyn­nyń «Orta Azııa otaýlary» atty toptamasynda:

Qandaı shyndyq aıtqanymdy bolashaq,

Qandaı taıaq jegenimnen biledi,- degen joldar bar edi. Sol aıtpaqshy, qalaı ǵashyq bolǵanymyzdy qalaı jyr jazǵanymyz aıǵaqtap tur.

Týra jalyndap turǵanda pyshaqpen keskendeı kilt toqtap edik. Botagózden qoshtasý haty kelgen kúni. Ol hatty sonshalyq ańǵal, ańqaý qyzdyń kóńil sýytý úshin emes, kerisinshe qyzdyrý, aradaǵy qatynasty shıratý, alda bolýy kerek kezdesýlerdi tezdetý úshin balalyqpen, qııaldan jaza salǵanyn bilippiz be?! Barmaǵyńdy shaına, basyńmen tas qabyrǵany súzgile, báribir otyz bes jylyńdy, ózińniń jıyrma bir, Botagózińniń on segiz jasyn endi oralta almaısyń, Qaıneke!

Iá, qaıtyp bir shýmaq jyr jazylmady. Egilip-sógilip te, qaıǵyryp-qamyǵyp ta jazbadyq. Túrli qalalardan handar men patshalardyń, batyrlar men ámirlerdiń astyndaǵy atty yrǵytyp turǵan tas músinderin talaı kórdik. Biz de jyr tulparyn solaı qarǵytyp shyqqan qalpymyzda tas bolyp qatyp qalyppyz.

Odan keıin jyrlap ta keregi joq edi. Botagózsiz ótkizgen ýaqyttyń na­zy men nalasy, ańsaýy men ókinishi О́te­jan aqynnyń bir-aq shýmaǵymen tú­­ıindelgen. Sony qaıtalaı salsaq jetedi:

Jalaýlar laýlap jolyma,

Quıylýshy edi nur kózge.

Qona almaı ketken qolyma

Baqytym boldy bir kezde.

«Baqytymyz bolýy kerek» Bota­gózdiń bir-aq kúnde ǵaıyp bolyp, otyz bes jyldan soń tor kóz oqýshy dápteriniń jalǵyz paraǵyna orys tilinde jazǵan haty baıaǵy jyrlar men jyldardy eske túsirip, osylaı tebirentken.

Bizdi ǵana tebirentip qoısa, káne. Birge tebirener dostar bar áli. Ja­laýly jyldardy qatar ótkizgen, bul kúnde bir-bir shańyraqtyń tire­ýi bolyp qoımaı, kóbi ujym bas­qaryp, keıbiri basqarmasa da beldi qyzmetkerine aınalǵan azamattar. Birge tebirener edi, biraz dostar Botagózdiń ǵaıyptan oralǵanyn bilmeı, estimeı, ıaǵnı osy kúnge jetpeı ómirden ótip ketken. Jibimiz qaıta jalǵasqan tórtinshi kúni «Skaıp» arqyly ishimizge túsip keterdeı emi­rene tildesip, osy jigitterdiń birine topyraq salǵanymyzdy, biriniń asyna qatysqanymyzdy, biriniń alys­ta jatqan zıratyna baryp Quran oqytqanymyzdy aıtqanymyzda Bota­góz ebil-debil jylaǵan.

Ol tórtinshi kúnge, Botagózdiń tolqyǵanyn kóretin kezge deıin qanshama oqıǵalar bar. Ýaqyttyń eki keńistiginde de. Biri – áli aqtarylyp bitpegen 35 jyl burynǵy; ekinshisi – myna hat qolǵa tıgennen bergi.

Sonymen 35 jyl buryn qyrkúıek aıy aıaqtala alaýlaı janyp, saǵymdaı tolqyp, júregimiz shattyqqa kenelip, qııalymyz qııaǵa samǵap, keremet kúıde Almatyǵa qaıttyq. Sóıtsek, endi shyn ǵashyq úshin naǵyz synaq bastalmaq eken.

Birinshiden: saǵynysh. Beti uıy­ǵan ýyzdaı áppaq, shashy dalanyń túnindeı qap-qara, kózderi aspandaǵy juldyzdardaı jap-jaryq sol qyzǵa degen sheksiz saǵynysh. Shyny kerek, Botagózdiń beti, shashy, kózinen basqa keskin-kelbetin sıpattaýǵa til jetpeıdi. Mana «orysshany oqsatpaımyz» dep syltaýratyp edik, endi qazaqtyń sózine shorqaqtaımyz-aý. Anaý Muqanov, Nurshaıyqov, Maǵaýın syndy jazýshylar óz kitaptarynda qyzdardy qalaı keremet beıneleıdi. Ásirese, Maǵaýın «Qypshaq arýyn» qalaı ǵajap sýrettegen! Sálden soń tiri adamǵa aınalar tas músininiń ózin: «…Jazyq mańdaı, aı júzi. Iilgen qasy, bota kózi. Ádemi qyr muryn, oımaq aýyzy, úzilgen ıegi. Sol sulýǵa ǵana tıesili búkil balǵyn múshesi… beli názik, myqyny qıylǵan…». Sıtatanyń sońy. Osylaı sýretteletin Aısulýmen qatar tursa, bizdiń Botagóz asyp túspese kem emes edi, átteń sheberligimiz Muhtar aǵanyń tobyǵyna da jetpeı júr.

Láıli-Májnún dáýirinen bergi barsha ǵashyqqa syn bolǵan saǵynyshtan bólek ekinshi qıyndyq jeke basymyzǵa tap kelipti: sol saǵynyshty jetkizetin hat jazý. Qansha degenmen, jýrfaktiń stýdentimiz, shama-sharqymyzsha jazar edik-aý, ol qazaqsha túk túsinbeıdi. «Myna hatty aýdaryp berińizshi» dep Qostanaıda kimge jalynyp júrmek? «Mazaq bolsaq, biz-aq bolaıyq» deımiz de, orys bóliminde oqıtyn stýdentterge «jazǵan hatymyzdy aýdaryp bershi» dep jalynamyz. Erigip júrgen olar aldymen araq, temekige jumsaıdy. Sosyn «oı-boı, sóılemderiń orys­sha aýdarýǵa kelmeıdi. Onda qı­synbaıdy. Basqasha jazý kerek» deı­di. О́zderinshe jazǵan bolady. Anaý qyzdy ómiri bir kórmegen, bálkim biz sııaqty ǵashyq bolmaǵan adamnyń bar saǵynyshymyzdy syıǵyzyp, oıdaǵy sezimimizdi aınytpaı hat jazyp berýi múmkin be? Basqa amalymyz joq edi. Jazyp bergenderin qaıta kóshirip pochtaǵa salamyz.

Sonyń ózine Botagóz jaýap jazyp turdy. Tárbıesi men tálimi hat­tarynan-aq ańǵarylatyn. Al jáýdir kózin, ystyq alaqanyn qaǵazǵa qalaı syıdyrsyn?!

Saǵynyshqa toly aılar aqyryndap jyljyp, jaz shyqqanda Qostanaıǵa tartyp kettik. О́ndiristik tájirıbeni sondaǵy oblystyq gazette ótkizetin boldyq. Kóp eshkim bara qoımaıtyn «Kommýnızm tańyna» bizdi ne magnıt tartqanyn dekanattaǵylar qaıdan bilsin, «jolyń bolsyn» dep tájirıbeden ótýge joldamany qolymyzǵa ustatqan.

Aldynda jazysqan hat boıynsha ol da praktıkada bolýy kerek. Bir pıoner lagerinde. Kezekti jeksenbide izdep bardyq. Aǵash arasyndaǵy qonys eken. Qaqpasyna baryp habar bergizdik. Shyqty. Áýdem jer uzap, aǵash arasymen júrdik. Ekeýmiz de saǵynyppyz. Biraq, sol saǵynyshty jetkize almadyq. Ol tabıǵatynan uıań, sózge sarań. Bizdiń tilimiz orysshaǵa áli aǵytylmaǵan. Qaıyńnyń ba, qaraǵaıdyń ba, bir aǵashtyń túbinde turdyq. Azdan soń betimizge tike qarap «endi otrıadqa qaıtýym kerek» dedi. «Ne aıtasyń?» degendeı. Sol 1979 jyly tamyz aıynda ne aıtý kerektigin mine 2013 jyly qańtar aıynda sezdik!

Qaqpaǵa oraldyq. Ol lagerdiń ishine endi. Artynan qarap turdyq ta, burylyp aǵash ishimen az ǵana jaıaý júrip, josylyp jatqan tas jolǵa shyqtyq. Kezekti avtobýsqa ilindik.

Eki-úsh ret jeksenbide osylaı baryp júrdik. Shyǵady. Qasymyzda turady. Sholaq tildesemiz. «Men keteıin» deıdi. Boldy.

Aıtpaqshy, bizdiń esimizde joq, Botagóz «Sonda bir ret gúl syı­laǵansyń» deıdi. Onyń aıtýynsha «mundaı ádemi raýshan shoǵyryn bizden basqa eshkim syılamapty». Qazir qanaǵattanyp otyrmyz. Shyn máninde, esimizde joq. Kitap ta syılappyz. Qazaqsha. Aty, avtory esinde joq. «Tórkinimde turýy kerek» dedi.

Bir aılyq óndiristik tájirıbe bitip, «Kommýnızm tańy» gazetinen kádimgideı qalamaqy alyp, Qosta­naı­dan qaıttyq. Botagózdi tapqanymyzǵa ekinshi jyl bolǵan. Aýylda az ǵana demalyp, Almatyǵa kelisimen onyń bizdiń ómirimizden joq bolyp keterin bilmegenbiz.

Adasqandar

Almatyǵa keldik. Alyp-ushyp Bas pochtaǵa kirdik. «O» degen tereze. Bálkim, ózine kórshiles basqa bas áriptermen birge shyǵar. Ádettegideı «Oljaev» degen famılııamyz bar qujatymyzdy usyndyq. Qolymyzǵa tıdi. Botagózdiń kezekti haty. Lagerden keıin jazǵany. Saǵynǵany. Biz aýyldan hat joldamaǵanbyz. Ol jaqta «hat jazyp bershi» dep kimge ja­lynǵandaısyń. Mynany ashtyq. Oqydyq.

Saǵynǵan qaıda?! Múlde kútpegen, qarama-qarsy taraptaǵy sózder. «Qaınar, keshir. Men belorýsqa kúıeýge shyǵatyn boldym». Iá, ol anda belorýsqa kúıeýge shyǵatyn bolypty, biz mynda máńgirip túkke túsinbeı qaldyq.

Sol sátten bastap Botagózdiń ómirine aralasýǵa esh huqymyz joqtyǵyn sezindik. Tańdaý óziniki. Bálkim, belorýs jigit oryssha jaqsy sóılep, tilin tapqan shyǵar. Lagerde…

Basqa eshteńe oılamadyq. Jalpy, Botagóz jaıynda oılaǵymyz kelmedi. О́zimizdi ózimiz jeńip, sabaqqa bardyq. Tórtinshi kýrs. Oǵan deıin eki jyl boıy álgi «KPSS tarıhy», «Ǵylymı kommýnızm», «Materıalıstik dúnıetaný», «Ekonomıka» syndy pánder basqa kirmeıtin. Solar ap-anyq, taıǵa tańba basqandaı mıǵa qonsyn. Endigisi ǵana emes, byltyrǵy, burnaǵy jylǵy túsiniksiz tustary túgelimen. Ekinshi-úshinshi kýrsta batpaqtap júrgen stýdent joq jerden eń kúrdeli pánderden «beske» shyǵyp kettik. Sosyn basynda tis batpaǵan orys jáne álem ádebıetin oqı bastadyq. Oqyǵanymyzdy oryssha kádimgideı túsindirip aıtyp berer dárejege kóterildik. E-e, ómir, seniń kereǵarlyǵyńnyń túbine kim jetipti?!

Botagóz she? Qazir sóılesip otyrsaq, «Senen aırylǵan soń, bar aldanyshym oqý boldy. Onsyz da jaqsy oqıtyn edim. Endi stýdentter konferensııalarynda, ǵylymı jıyndarda baıandama jasaıtyn boldym», dep otyr onymyz.

Ekeýmizdiń basymyzdaǵy jaǵdaı birdeı ǵoı. Syńarymyz eken, sezbeppiz. Álgi jetinshi óleńimizde týra osylaı saırap tur:

«Jo-joq, tyrna sezimim sezgen eken,

Syńarynyń sen jaqta qystaǵanyn!»

О́leńde aqyndyqpen sezingendi, ómirde eskermegen aqymaqtymyzǵa ne shara?!

Botagóz ekeýmizdiń qurmetti janashyrlarymyz dál osy tusta «senen aırylǵany qalaı, baıaǵy «belorýsy» qaıda?» dep óre túregeler. Bul suraqtyń jaýaby 35 jyldan soń Botagózdiń Tomsk oblysynan jazǵan jalǵyz haty qolǵa tıgende baryp tabyldy.

Estelikterdiń tolqyny lyqsı ótken sátten soń ornymyzǵa otyryp, qalta telefonymyzben hatta kórsetilgen nómirdi terdik. Qońyraý jetti. Ar jaǵynan «men sabaq berip jatyrmyn. Otyz mınýttan soń telefon soǵyńyz» degen daýys estildi. Sóıtip, baılanysty óshirdi. О́zimiz de jınalys ústinde qońyraý shalǵandarǵa týra osylaı deımiz. Tek bizde sabaq emes, jınalys. Basqa aıyrmasy joq. Solaı daýysyn estidik. Ol ázirge qońyraýdyń bizden túskenin sezbegen.

Degbir taýysqan otyz mınýt. Otyz jyl tez óte me, otyz mınýt tez óte me, ony bizden surańyz. Aınalamyz toly saǵat. Bilegimizde bireýi ilýli, aldymyzda bireýi tur. Eki telefonda ekeýi bar. Kompıýterde jáne. Sonyń bárine kezek qarap ótkizdik-aý áıteýir, otyz mınýtty. Ekinshi qońyraýymyz jetti. «Qazir, – dedi baıypty daýys, – oqýshylardyń dápterin jınap jatyrmyn. Bes mınýt». Aıtqany ras, aınalasynan oqýshylardyń shýy, dápterdiń syrtyly estilip jatyr.

Mynanyń qasynda televıdenıemiz aınalaıyn eken. Bes mınýt ta ótti. Úshinshi ret qońyraýlattyq. «Qaınar! Men manadan týystarymnyń biri shyǵar desem.» Kezinde týysynan da jaqyn adamy – kúıeýi bolatyn-aq jónimiz bar, biraq oǵan dám tartpaǵan Qaınary osylaı tabyldyq.

Qansha degenmen, biz kabınette jal­ǵyz erkin otyrǵanmen, ol klastyń ishinde.

– Úıińe qashan barasyń?

– Saǵat besten keıin.

– Sonda qońyraý shalamyz. Jumy­syńdy isteı ber.

Aıtpaqshy, ekeýmiz bir saǵat bel­de­ýinde turmyz. Biraq, Reseıde «qysqy ýaqyt» degen pále áli kúshinde. Demek, bizshe tórtten keıin. Birneshe saǵat ýaqytymyz bar eken. Endi kóńil demdelgen, asyqpaı Internetke kirdik. Buryn aty men zatyn bilmegen Stre­je­voı qalasyn taptyq. Tomsk obly­sy­­nyń soltústik-batys qıyrynda tur. Sa­lystyrmaly túrde jas qala. Alpy­syn­shy jyldar ortasynda osy aımaqtan mol munaı tabylǵanda arnaıy baza retinde salynǵan. Elý myńdaı turǵyn bar.

Botagóz – muǵalim. Demek, mektebi? Birnesheý eken. Dırektorlary? Arasyn­daǵy bireýiniń famılııasy túrki tekti ekenin ańǵardyq. Aty – Lachın. Anyǵy «Lashyn» shyǵar dedik. Qatelespeppiz. Oqıǵa jelisinen sál attap ótip aıtar bolsaq, eki kúnnen soń Lashyn Razıulymen «Skaıp» arqyly sóıleskende, qazaqta ondaı qus baryn aıtqanbyz. «Bilemin, – dedi dırektor, – qyran qustyń eń alǵyry lashyn ǵoı.» Lashyn qustyń tolyq sıpatyn az-aq kún buryn Sábıt Muqanovtyń «Qazaq qaýymy» kitabynan súısinip oqyp edik. Týra osy attas kisimen ol Sibirde, biz tústikte otyryp sóılesemiz dep kim oılaǵan?!

Azdan soń sýretin kórdik. Iá, túrki tekti kisi. «Túsi ıgi, jas úlken, túbi túrki, dini musylman eken, bizdiń Botagóz osy kisiniń mektebinde isteıtin bolar» dep tujyrdyq. Mekteptiń fotosy barshylyq. Tipti, ǵaryshtan túsirilgen kórinisteri júr.

Botagóz úıine baryp, bir shaıyn ishkenshe sonshama aqparat aldymyzda jatty.

– Seni jumysqa Lashyn aǵa aldy ǵoı.

– Qaıdan estidiń? Sondaı jaqsy kisi.

– Mektepterińniń shatyry jasyl edi.

– Internetten kórdiń be?

– Seniń úıiń áýejaıdan keletin kóshede tur ǵoı.

– Oı, Qaınar, men bul qalany bilmeı­min. Úıden shyǵamyn, mektepke kiremin.

– Úıińniń qasynda eki balabaqsha bar ma, áıteýir?

– Iá, ekeýi eki jaqta.

– Arydaǵy býlvar boıynda «Sber­bank» ǵımaraty bolýy kerek.

– Oı, Qaınar, syrtynan bilemin. Ishine kirgen emespin.

Munyń bári álbette, Botagózdiń júregin aýyrtyp almaý úshin, esinen tandyryp tastamaý úshin aldandyryp aıtqan sózderimiz edi. Sol qala, sol ortadan habarymyz baryn sezinse, myna kenet shatyrdan qulaǵan muz-qardaı jańalyqty qabyldaýy ońaı bolar degenbiz. Arada bir aptadan soń Botagóz «sen jaqsy psıhologsyń» deıdi. Qaıdam. Kezinde onda bolmaǵan soń, qazirgimiz dalbasa. Álgi «jaý ketken soń…» dep bastalatyn maqaldyń keri.

Biz úshin 35 jyldan soń tabylǵan jipti endi úzip almaý sonshalyq mańyzdy edi. Ol kezde mahabbat jibin Botagóz óz qalaýymen úzip ketti dep bilgenbiz. Úzilgen soń qaıtyp jalǵaǵymyz kelmegen. Arada bir túıin turar edi. Endi qarasaq, jip úzilmeı saqtalǵan. Názik, jalǵyz jip. Toqtańyz…

 

Mundaı kúıdi kim basynan ótkergen,

Túnde túske kiredi eken kúndizgi oı.

Danyshpandar «mahabbat» dep at bergen,

Jalǵyz jiptiń eki ushynda júrmiz ǵoı.

 

Mynaý óleń Botagózge arnalǵan ǵoı. Joǵaryda esimizge túsirip, kózinen tizip bergen keıbiri túgel, keıbiri jarymjan jeti jyrdy qaıta sapqa turǵyzdyq. Arasynda mundaı shýmaq joq. Bálkim, besinshi jalǵyz shýmaq óleńniń jáne bir shýmaǵy? Biraq, anaý da, mynaý da sońynan oı qorytyp turǵan sııaqty. Sonda taǵy bir óleń? Endi bas aýyrtqymyz kelmedi.

Ras, umyt bolǵan. Oı-boı, bul – jyr emes, jip týraly sóz. Mahabbat jibi. Álgi oıdyń sorabyna oralyp jatyrmyz da. Ras, ýaqyt shańynyń astynda jatqan. Biraq, úzilmegen. Botagóz ony úzbegen! Qaıta, shırataıyn, berik eteıin, nyqtaıyn, tipti uzatyp sozbaı, qysqartyp ustaıyn dep oılaǵan.

Birinshi kúni úıine barǵan soń uıaly telefonyna qońyraý shalǵanymyzda saǵat besindegi 4-ke bes mınýt qalǵan edi. Qanshama jyldan beri qalyptasqan daǵdymyz bar: týra besindegi saǵat 4-te sý ishemiz. «Bes mınýt sóılessek, sosyn ýaqytyly ishermiz» degenbiz keńse telefonynan nómirin terip jatyp. Qaıda? Sanadan andaǵaılap shyqqan júzdegen suraqtyń árbiri mańyzdy edi.

– Qalaı taptyń?

– Oqý jyly bastalǵanda mekteptegi árbir kabınetke noýtbýk berdi. Biraz ýaqyttan keıin meńgerdim. Aqyryndap ınternetke kirdim. Aty-jónińdi izdep edim, birtalaı derekter men materıaldar shyqty. Birden hat jazýdan boı tarttym.

– Nege?

– Arada qanshama jyldar ótti. Seniń jeke ómiriń bar, otbasyń bar.

– Báribir jazdyń ǵoı.

– Aqyry bir kúni táýekel ettim.

Sózin tyńdaı otyryp «qaı kúni eken» dep hattyń konvertine úńildik. «Pochta Rossıı Strejevoı Tomskoı obl» dep aınala jazylǵan dóńgelek shtempeldiń týra ortasynda «12 12 12 12» dep baqandaı tórt 12 sany tur eken. Demek, 12-inshi jyldyń 12-inshi aıynyń 12-si kúni týra saǵat 12-de bul hat Strejevoıdan uzaq jolǵa shyqqan. Aqparat qulaǵynda otyrmyz ǵoı, kóp jupttar «úsh on ekisi bar sátti kún» dep nekege otyrǵanyn estigenbiz. Endeshe, tórt birdeı «on ekisi» bar Botagózdiń haty bizge jetýge tıis eken.

Ne kerek, týra 16. 00-de ishetin sýy­myz jaıyna qalyp bir saǵat sóılesippiz. Sosyn oıladyq. Mynaýy­myz zııan. Bizdiń úkimetke. Úkimetimiz san jylǵy eńbegimiz úshin bir kúngi bir saǵatty keshirer. Báribir erteń bulaı bolmaýy tıis.

Ekinshi kúni qulaqtyǵy bar uıaly telefonymyzben baılanystyq. Anaý-mynaýdy aıtyp, otyz bes jyl burynǵyny taýysa alarsyń ba jáne bir saǵat sóılesippiz. Taǵy oıladyq. Botagóz keshe bir, búgin bir saǵat boıy uıaly telefondy qulaǵynda ustapty. Zııan. Onyń densaýlyǵyna. Álgi ınternetten kórgenbiz, dırektory Lashyn aǵada «Skaıp» baılanysy bar. Úshinshi kúni habarlasqanda «dırektordan ruqsat sura. Aıtqan ýaqytynda «Skaıpyna» shyǵamyz» dedik. «Aıta almaımyn. Ol úlken kisi. Qalalyq dýmanyń depýtaty» dedi. Qoıdyq. Ertesinde SMS tústi. «Saǵat 13-te».

Sonymen, Botagózden hat kelgenine tórtinshi kún bolǵanda saǵat 13-te Almaty men Strejevoı arasynda baılanystyń jańa túri – beıneli tildesý iske qosyldy. Dırektory jyly júzdi aqsaqal. Sálem berdik. Syrtynan biletinimizdi aıttyq. Qala­lyq dýmaǵa tórt ret depýtat bolǵanyn. Reseı Federasııasynyń oqý mınıstri men Tomsk oblysy gýbernatorynyń marapatyn alǵanyn. Tipti, Otan aldyndaǵy eńbegi úshin Prezıdent Jarlyǵymen orden berilgenin.

– Maqtaı bermeńiz. Onsyz da qyzaryp kettim, – dedi.

– Eń bastysy, mynaý qasyńyzda tur­ǵan jalǵyz ári názik áıeldi qyz­met­ke alǵanyńyz úshin jeke óz atymyzdan rahmet, – dedik. Shyn rızashylyǵymyz edi.

– Ol – eń jaqsy muǵalimim, – dedi dırektor moınyn buryp.

Iá, Botagóz sál alystaý qıǵashtap turǵan. Televızııada «iri plan», «ekin­shi plan» degen termınder bar. Sol boıynsha aıtsaq, dırektor iri planda, Botagóz ekinshi planda. Kórdik. Kózge qanaǵat.

Lashyn Rızauly Qazaqstannan habarlasyp turǵanymyzdy estigen soń qýanyp ketti. О́ziniń qazaq jerinde týyp-óskenin aıtty. Meshettik tú­rik eken. Ata-anasyn 1944 jyly Qyzyl­orda oblysyna jer aýdarǵan.

Botagózdiń ózi baılanysqa shyqty.

– Seniń arqańda muny da ıgerdim, – dedi kamera aldyna otyryp. Júzi? Qandaı bolsa da báribir edi. Otyz bes jyl burynǵymen salystyrý beker bolmaq. Aıtpaqshy, Botagózdi qalaı joǵaltyp, qalaı qaıta tapqanymyz týraly estigen bir inishegimiz telefon shalyp, «Aǵa, syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpegen shyǵar» dep ázildep qalǵan.

«Skaıp» arqyly taǵy estelikter tıegi aǵytyldy. Oǵan deıin tolqy­ǵany tek daýysynan ańǵarylsa, endi kózinen kórinip turady. Jańaǵy qýaqy inishegimizdiń meselin jerge tastamaı aıta ketelik, janary 35 jyl burynǵydaı, túngi juldyzdaı jap-jaryq eken. Kezinde birge ótkizgen sátterdiń qanshamasy aıtyldy. Jumbaq bolyp júrgen jaıttar belgili boldy. Eki jaqqa ortaq bolǵan kezeńniń kartınasy shyqty.

Áıeldiń jady erkektiń jadynan ózgeshe eken. Biz Botagózdi alǵash qalaı kórgenimiz ben sońynan qaıtip joǵaltqanymyzdy qaradúrsin baıandap shyqtyq qoı. Bar eske túskenin. Ol bolsa bizdiń esimizde joq kóptegen oqıǵalardy umytpapty.

– Alma salyp jibergensiń, – dedi. – Sondaı tátti aportty qaıtyp jegen emespin.

Esimizde joq. Kim bilsin, sol jyl­dary stýdentter arasynda Aıt­matovtyń «kýlti» kúshti bolatyn. «Qyzyl alma» degen áńgimesi bedeldi ustazymyz, professor Zeınolla Qabdolovqa arnalyp, barshamyz qyzyǵa oqyǵanbyz. Sonyń áseri boldy ma eken?

– Birde meni telefonmen sóılesýge shaqyrdyń, – dedi sosyn.

– Ol da esimizden shyǵyp ketipti, – dedik.

– Qostanaıdaǵy qalaaralyq sóılesý pýnktine keldim, – deıdi Botagóz sózin jalǵastyryp. – «Almaty nómiri páleninshi kabına» dedi. Júgirip kirsem, ishi tastaı qarańǵy eken. Qat­ty qoryqtym. Trýbkany aldym da, «Qaınar» dep shyńǵyryp jiberdim. Shoshyp ketken joqsyń ba, áıteýir.

– Onda shoshyp ketsek, búgin sóılesip otyrmas edik ǵoı, – dep ázilge jeńdirdik. Oıymyzda «qalaı bárin zerdesinde saqtaǵan?» degen jalǵyz saýal.

Jan tolqynysymyzdy jazyp jat­qanymyzdy aldynda eskertkenbiz. Jarııaǵa shyǵaratynymyzdy aıt­qanbyz.

– Sen qalaı aıtsań, solaı bolady, – degen senimmen.

– Baıaǵyda meniń aıtqanymdy tyńdamaı, belorýsqa…

– Qaınar, onda sen maǵan eshteńe aıtpaǵansyń!

Tilimizdi tistedik. Ras, «súıemin» aıtpappyz. «Maǵan kúıeýge shyǵasyń ba?» dep basyn ashyp almappyz. «Men jaqsy kóremin, ol jaqsy kóredi» dep júre berippiz. Bálkim, ýnıversıtettegi oqýdyń dál ortasy, úılený jaıy dıp­lom alǵan soń dedik pe eken. О́zi de ekinshi kýrsta júrdi ǵoı. Ol kezde úılenýdi oılamaq túgil, aımalasýdy oılaýdyń ózine batylymyz jetpeıtin. Jýkovkadaǵy qydyrystan tún ortasy aýa kelgen saıyn janymyzdaǵy jigitter japa-tarmaǵaı suraıtyn.

– Qalaı?

– Qushaqtastyńdar ma?

– Súıistińder me?

Bizden eresekteý áskerge baryp kelgen kýrstastarymyz sóıtip álekke salatyn. Basymyzdy shaıqaımyz.

Botagózben sóılesip otyrǵanda Muqanov, Nurshaıyqov, Maǵaýın sııaqty jazýshylardyń kitaptaryn hat almaı turǵanda qaıtalap oqy­ǵa­nymyzdy, ondaǵy epızodtardyń aldy­myzdan aınymaı shyǵyp jatqanyn aıttyq.

– Eń bolmasa bireýin aıtshy? – deıdi a