Qazaqtyń aqyny, cheshenniń batyry Cheshen Respýblıkasynyń eń joǵary «Ult namysy» ordeniniń ıegeri, Cheshenstan Memlekettik jáne halyqaralyq «Alash» syılyqtarynyń laýreaty, belgili jazýshy, kórnekti aqyn Rafael Nııazbektiń ózi hám óleńi haqynda oı tolǵaý ábd

Qazaqtyń aqyny, cheshenniń batyry

Cheshen Respýblıkasynyń eń joǵary «Ult namysy» ordeniniń ıegeri, Cheshenstan Memlekettik jáne halyqaralyq «Alash» syılyqtarynyń laýreaty, belgili jazýshy, kórnekti aqyn Rafael Nııazbektiń ózi hám óleńi haqynda oı tolǵaý ábden oryndy sııaqty.

 

Cheshen Respýblıkasynyń eń joǵary «Ult namysy» ordeniniń ıegeri, Cheshenstan Memlekettik jáne halyqaralyq «Alash» syılyqtarynyń laýreaty, belgili jazýshy, kórnekti aqyn Rafael Nııazbektiń ózi hám óleńi haqynda oı tolǵaý ábden oryndy sııaqty.

Rafael Nııazbekov degen «kúshti» aqyn baryn alǵash 1971 jyldyń kókteminde talastyq kýrstasymnan estigenim esime túsip otyr. «Keler kúnder» atty óleń kitaby shyqqan, al taıaýda jaryq kórmek jyr jınaǵynyń atyn «Alataý men Qarataý» dep qoıypty» deıdi. «Alataý men Qarataý» dep aýqymdap ta qaýsyra, qamtı sóıler irilik pen batyldyq ol kezde 18-ge jańa aıaq basqan bizdeı sary aýyz balapannyń boıynan tabyla bermeıtin-di. Bálkim, óremiz de jetpeıtin bolar. Áıteýir, olaı sóıleý ózim úshin óń men tústiń arasyndaǵy nárse. Qalaı bolǵanda da áli bir de óleńin oqymaǵan myna Rafael degenińiz kórmeı-bilmeı jatyp bir jumbaq jan, susty da mysty aqyn bolyp elestedi.Arada taǵy bir on segiz jyl ótkende Rafqańmen Muhtar Maǵaýınniń «Juldyzyn­da» jolymyz toǵysaryn, kele-kele aǵaly-inilideı syılasyp keterimizdi ol kezde qaı­dan bilippin. «Rafqa» dep Muhań aıtady. Muhań aıtqasyn biz «Rafqa» dep qalaı atap ketkenimizdi ózimiz de bilmeı qaldyq. «Rafael» degen eýropalyq úrdistegi sulý-syrly esimdi «Rafqa» dep janyńa son­shalyqty jaqyn etip qazaqylandyrý, odan aq samaldy jaıma-shýaq jylylyq estirý tek qazaqtardyń ǵana qolynan keletin bolar. Ámbe tilinen jáne júreginen. Buǵan qosa Rafqańa Rafael degen aty da bek jarasymdy. О́leńge ińkár bir baýyrymyzdyń: «Alpi taýynda – Rafael Santı, Alataýda – Rafael Nııazbek!» dep arda aqynymyzdy uly sýretshimen shendestire úndestirýi de qandaı ǵanıbet.Alystan aıbarly kórinetin, arsy-kúrsi delingen ataǵy bar Rafqańnyń kóńili aqjaılaý bolyp shyqty. О́ne boıy sýynyp úlgermeı Jazýshylar odaǵynyń beldeýinde turatyn kók «Jıgýlıiniń» qyzyǵyn kóbine-kóp proza bóliminiń meńgerýshisi Tursyn Jurtbaev kórdi. Rafqań, ásirese, poezııa bóliminiń tizginin qolyna alysymen-aq Almatyda birazy áli úısiz-kúısiz, arqyrap júrgen aqyn inilerin mańaıyna úıirip aldy. Ǵalym Jaılybaı, Nurlan Máýkenuly, Qazybek Isa, Qasymhan Begmanov, Baýyrjan Jaqyp sııaqty daryndy jastar birinen soń biri «Juldyz» jýrnalynda jarqyrap kórinip, júremelete, údemelete shyǵa bastady. Aqyn dosy Esenbaı Dúısenbaıulymen arqa-jarqa telefondatyp sóılesedi de jatady. Sol jyldarda «Juldyzda» bizdiń óleńderimizdi de alǵash molynan jyrǵap bergen jarylqaýshymyz osy Rafqań bolǵanyn aıtpaı taǵy qalaı tura alamyz.Muny aıtatyn sebep, qaı-qaı ádebıette bolsyn aqyn-jazýshylardyń bir-birimen adamı qatynasy, shyǵarmalaryn shyǵarýǵa septesýi, talantty ashýy óte mańyzdy. Bul jaqsy úrdistiń jarqyn mysaldary bizde jeterlik. Mysaly, Sherhan Murtazanyń sonaý Altaıdan Oralhandy taýyp Almatyǵa keltirýi. Osy jaǵynan alǵanda, ózinen keıingi tolqynǵa kóp qamqorlasqan, ózi de aldyńǵy aǵalardyń meıirim-shapaǵatyn kóbirek kórgen Rafael Nııazbektiń jolyn ádebıettegi urpaq sabaqtastyǵynyń bir úlgisi deı alsaq kerek.Rafaeldi poezııaǵa, ádebıetke alyp kelgen ustazy da, qamqory da Qasym aqyn bolǵan eken. Anyǵynda, onyń óleńderi. 1955 jyly mektepte oqyp júrgen 12 jasar balaǵa aýyldyń bir azamat jigiti Qasym Amanjolovtyń úsh tomdyǵyn syılaıdy. О́leń jazýǵa áýestigin bilip ózinshe jasaǵan qamqorlyǵy ǵoı. Bala Rafael bir ǵalamat álemge endi de ketti. Júreginde ot tutandy, keýdesinde qyzyǵýshylyq pen qushtarlyq oıandy. Ásirese, mahabbat týraly óleńderi kóp ári ǵajap. Solardy qyzdarǵa ǵashyq bolǵan bozbalalarǵa kóshirip berip júrdi.Sol qudiretti Qasym aqynnyń taǵylymy tekke ketpepti. Alpysynshy jyldardyń orta tusy. Ádebı keshterde jas aqyndardy jarystyryp óleń oqytady onda. Osy kezde Rafael de myqtap ashyldy. Sonda Qazaq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń 3-shi kýrs stýdentiniń óleńin Zeınolla Qabdolovtyń kókke kótere bir maqtaǵany bar. Sol jyldary Muqaǵalı men Qadyr aqyndardyń da qasynda kóp júrdi. Olardyń da áseri mol boldy. Alǵashqy jınaǵynyń shyǵýyna, ásirese, Qadyr Myrzalıev qatty kómektesti. «Jazýshy» baspasynda poezııa bóliminiń meńgerýshisi ǵoı, ózi josparǵa kirgizip qoıypty. Bul aqyndyqtyń áýselesimen júrgende oqýdan shyǵyp qalyp, Qazradıoda istep júrgen. «О́leńderińdi tez máshinkege bas­tyryp ákel» deıdi. Sodan jalma-jan 3 kúnde bastyryp apardy. Redaktory biraz óleńderdi ózinshe jaratpaı alyp tastaǵan eken, Qadaǵań bárin qadaǵalap qaıta kirgizip, qalpyna keltiripti. Sol «Keler kúnder» atty tuńǵysh keleshegin aıqyndap, Rafaeldi qazaqtyń aqyndar áýletine qosyp edi. Sodan bergi 45 jyldyń bederinde uzyn-yrǵasy 33 kitap shyǵarypty. 6 poema, birneshe roman-povester jazyp, prozada da qabyrǵaly qalamger tanylypty. Qudaı-aý, qarap tursaq, jańa aıtqan aqyndar áýletiniń endigi aqsaqaldarynyń biri de ózi bolyp qalypty.Halyq jazýshysy Qadyr Myrzalıev alamanǵa ózi qosqan Rafael aqyn týraly mynadaı ataly pikir aıtty: «Jolbarystyń balasy jemtigine alǵash qarǵyǵanda asyńqyrap ketip, ekinshi sekirgende jetińkiremeı qalyp, úshinshisinde dál túsedi degen áńgime bar… О́zekti ónerdiń ónegeli perzenti de jolbarystyń sol júrekti tuqymyn eske salady. Tektes bolmaǵanmen, minezdes olar. Alǵashqy adymdarynyń birinde asyńqyrap ketip, birinde jetińkiremeı jatsa, bara-bara sabalaryna túsip, salıqaly óner ıesine aınalady. Sondaı erke minez, eleýli darynnyń biri Rafael Nııazbekov dep esepteımin». Osy arada Rafaeldiń jalpy sýretkerlik, onyń ishinde, ásirese, aqyndyq daryn tabıǵatyn Myrzalıev syndy metr meılinshe dál tańbalaǵan. Kúıip turǵan tarlan taqyryptarǵa dóp tıer qyraǵy mergendik te, ómir men óleń aqıqatyn aıyrmaı-alalamaı tolǵaıtyn jolbarys minez de Rafael Nııazbektiń bitim-bolmysyna táńir darytqan tabıǵı qasıetter ekendigin ádil qazy ýaqyt ózi kórsetip berdi. Bir kezderi onyń, Jumeken aqyn sııaqty, qara sózge qalam tartýy da sol júrektilikten dep bilgenimiz jón.Iá, proza aýylynda áýeli at shaldyryp, odan soń birneshe jyldar jaılap jatyp alýy da bir qyzyq. Budan da dendeı tússek, qazaq ádebıetindegi kádimgideı sıregirek qubylystardyń biri. О́leńge syıǵyza almaıtyn oılar bolady eken. Bir nárselerdi ishteı býlyǵyp aıtqysy kelip júrdi. Sodan Rafael otyryp «Jaýatar» degen toǵyz bettik bir qysqa qaıyrym áńgime jazdy. Onysyn ózi jaqsy kóretin, keremet shyǵarmalaryn oqyp ósken, barshaǵa baýyrmal Saıyn Muratbekov aǵasyna kórsetken. «Ne der eken?» degen qorqynysh da bar júreginde. Ol kezde «Juldyz» jýrnalynda isteıdi. Bir kúni Saıyn aǵa ustap alyp: «Rafael, áńgimeńdi oqydym. Áńgimeleseıik» dedi. Sosyn aıtty: «Áńgimeń jaqsy eken. Tili de shuraıly. Aqyndardyń tili jaqsy bolady ǵoı. Biraq bir kemshiligi bar eken…»  Osylaı degende júregi zyrq ete qaldy. Maqtamen baýyzdap kelip, aqyrynda: «Prozany qaıtesiń, jazba!» dep tyıyp tastaıdy eken dep oılady. Sóıtkenshe, Saıyn aǵa sózin ári qaraı sabaqtaǵan: «Áńgime jaqsy, muny bulaı qaldyrýǵa bolmaıdy. Sen oqıǵa endi bastalǵan jerden áńgimeni úzip tastaıdy ekensiń. Áńgimeń bitken jerden oqıǵa bastalyp tur. Sen osyny erinbeı-jalyqpaı povest etip jaz» dedi.Saıyn aǵanyń sol aqyly aqjoltaı boldy. Áýelgi «Jaýatar» atymen povest te jazyldy. Proza bóliminiń meńgerýshisi Oralhan Bókeev te oqyp unatqan. Áıtkenmen: «Endi muny bassaq, ózi «Juldyzda» istegen soń berip otyr degen áńgime bolady. Sen muny «Jalynǵa» apar. Budan keıingi povesińdi ózimiz basamyz», dedi. Sonymen, «Jaýatar» «Jalynda» jarq ete qaldy. Sóıtip, Rafaeldiń prozadaǵy alǵashqy qadamy povesten bastaldy. Endi «Juldyzǵa» shyǵý kerek degen ańsar-qushtar boıyn bılep aldy. Oralhannyń ýádesi ornynda turǵanda «Otaǵasy» degen povesti dóńgeletip tastaǵan. Atam qazaqtyń ádetinshe, altyn shyqqan jerdi belden qazyp, prozany qınalmaı erkin jazyp ketti. Júre-bara, ásirese, «Jazýshy» baspasyna aýysqannan keıin boıynda roman jazamyn degen batyldyq týdy. Poezııadaǵy tusaýyn Qasym men Qadyr aqyndar kesken Rafael Nııazbektiń prozadaǵy baǵyn osylaısha aıkól jazýshy Saıyn Muratbekov ashyp edi. Ol kezdegi ádebıet ómirinde aǵalar alaqany sondaı aıaly bolatyn.Jolbarys tegeýrindi talant prozada da kózdegenin qapysyz alyp tústi. Taqyrybyn keńinen tolǵaıtyn, janr talabynyń barlyq qatpar-qaltarystaryn túgendeı boılaıtyn, tirshiliktiń toqsan taraý túıtkilderin barlaıtyn, oılaryn kesek týraıtyn salıqaly prozashy jurttyń kóz aldynda kóterilip te kórkeıip ósip shyqqanyn kórdik. «Qyzyl úı» romanynda sol úıdiń qojaıyny bop otyrǵan keńestik kerdeń bılikti, sol zaman men qoǵam qaıshylyqtaryn ótken shaqpen emes, osy shaqta otyryp-aq shenedi. Bolashaqqa jetip alǵasyn alystan adyrańdap judyryq túıý emes, qatý qabaq Qyzyl úıdiń qasynda turyp-aq sol kezdiń ózinde solaı batyryp ta batym aıtý, árıne, batyldyq bolatyn. Rafaeldiń qalyptasyp bolǵan jazýshylyq sheberligi sondaılyq kópten-kóp ómir aqıqattaryn kórkem shyndyqqa jymyn bildirmeı janastyra bildi. Al stalındik zobalań zardaptaryn, 32-shi jylǵy asharshylyqty ýytty qyjyl qosa shynaıy sýrettegen «Tas qudaı» romanynyń qalaı jazylǵanyna kýádúrlikke de júre alamyz. 1989-1990 jyldary «Juldyz» jýrnalynda «Sary kitap» degen aıdar júrgizip, sonda sonaý asharshylyq sumdyǵyn kózi kórgen, kózi tiri kýálardy kóbirek sóıletkenbiz. Avtorlarymyzdyń ishinde Ǵalym Ahmedov, Seıten Saýytbekov, Márııam Hakimjanova sııaqty asyltek zııalylar da boldy. Sol kisiler aıtqan náýbettiń bultartpas aıǵaqtary, nalaǵa toly estelikteri, baspasózde jarııalanǵan derekter men qujattar jazýshy sanasynda jedel qorytylyp, Rafqań romanynyń kórkem sýretterine, tolymdy taraýlaryna kelisti keıipkerler beınesine aınalyp jatty. Bul da izdempazdyqtyń, ádebı oljasyn qyran búrkitshe qııadan shalyp búrip túsýdiń bir úlgisi ǵoı. Arqa jaǵynda ma eken, Aqsúıek degen jer bar. Olaı atalǵan sebebi, adamdar aryp-ashyp kele jatyp áýeli áli quryǵan bireýi qulaıdy. E-e, men de bittim ǵoı degen oımen alǵashqy adam qulaǵan jerge basqalary da qulaı beredi eken. Sóıtip, óle bergen, óle bergen. Sodan Aqsúıek atanǵan. Mine, kezinde bolǵan oqıǵalardan órilgen osyndaı sherli sıýjetter Rafaeldiń «Tas qudaıynda» az emes. Osy kitaptyń jaqsy baǵalanýynyń bir syry da asharshylyq aqıqattaryn tirnektep jınaı bilýinde, nanymdylyǵynda bolar.Aqyndyq alapaty minezden shyǵady. Qazaqtyń qazirgi úlken aqyny Rafael óziniń jany jánnatta bolǵyr Esenbaı dosy aıtqandaı: «arsy-kúrsi minezde adaıǵa naǵyz jaqyny» desek, qatelespeımiz. «Imennoı qanjar sapyly, Qap taýynyń batyry» atanýy sondyqtan. Ashyq kúnde jarqyldap naızaǵaı oınatyp júredi. Kól kóńildi shaǵynda jaıdarman-jaısańdyqqa da kenen. Kúrkirep júrip keıde kúıdiredi de, biraq sol Allanyń syıyndaı aqyndyq minezdiń súıindirýi mol. Eń bastysy –  uzaǵynan súıindirip keledi. Sebebi, taǵy da bozala bultty, ıtala qazdyń qumaıyndaı tekti Esenbaı aqyn aǵamyzdyń sózimen tolǵasaq, bul Rafqańnyń: «Aýzynan shyqqan sózi de ór, óleńi de ór, ózi de ór. Baqan bet myna zamanda, Mahambetterdiń kózi der». Osy bir shýmaqta Rafaeldiń aqyndyq rýhy, adamı bolmysy, azamattyq ajary jarasymdy aıtylyp, jaqsy qamtylyp tur. Aqyndar áýletindegi aǵalary da, tustastary da, inileri de ony osy minezimen jaqsy kóredi.«Keshegi es bilmegen eser shaqta» degendeı-aq, jasyraq kezdegi bir jaıy eske túsedi. Sherhan Murtaza «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory, Rafael – qyzmetkeri. Jumys babynda Sheraǵań sýyq qaraǵandaı, bir-eki sógis te berip jiberipti. Sodan bir ashyq partııa jınalysynda Rafael turyp alyp Sheraǵańdy al synasyn: «Sherhan Murtaza ózi laýreat, ózi bas redaktor, ózi meniń aǵam, soǵan qaramaı maǵan kún bermeıdi, shetke qaǵady, tegi jibimeıdi. Osyndaı bola ma eken?» deıdi. Jınalys bitkesin Odaqtyń ekinshi qabatynda Sheraǵańmen kezdesip qalady. «Áı, jańaǵyń ne?» dedi aǵasy murty tikireıip. «Endi, solaı boldy, aǵa!» deıdi bul bastyǵynan álde de yqpaı. Sonda Sheraǵasy jaılap betine qarap turyp: «Átteń, kesh týǵansyń. Erte týyp soǵysqa qatysqanyńda ne birinshi oqtan omaqasyp keter ediń, ne Geroı Sovetskogo Soıýza bolyp oralar ediń» degen bolatyn. Aýzyna qudaı salǵan shyǵar, Sheraǵańnyń sol aıtqany aqyry aıdaı keldi. Qazaq aqyny Rafael Nııazbek jyldar jyljyp ótkende basqa bir soǵys órtiniń jalynyna sharpylyp, Cheshen eliniń ardaqtaǵan batyryna, Qap taýynyń qurmettegen qaharmanyna aınaldy.Bizdiń paıymdaýymyzsha, Rafaeldiń aıbarly da aıdyndy aqyndyq úlken tynysy elimiz azattyq alǵan qydyrly jyldarda ashyldy. Onyń taý ózenindeı órshil aǵyndy jyrlarynan, sóz atasyn óltirmes tebirenisti syrlarynan, eldik pen erliktiń bıik qııalaryna qulash urǵan dara bitimdi dastandarynan anyq tulpardyń aqtańger shabysyn ańǵardyq. Elim dep eljiregen júrekti, jerim dep emirengen tilekti tanydyq. Ýaqyt tynysyn tamyrshydaı tap basar aqyn baq-berekeli bostan ómirge rııasyz qýana da biledi, tirshiliktegi kemdik pen etekten tartqan ezdikke, ishten shalǵan myrt-merezdikke nalyp muńaıa da biledi. Sondaıda julynqurttar men jymysqylarǵa aldaspan jyrdyń almas zulpyqaryn siltep salar jasyn shabytty kezderi de az emes. Sol bir ómirsúıgish ójet jyrlarǵa bir sát zer salaıyqshy.Atqa jegip kórmegen jat shanany,Týǵan eldiń Tynyshtyq – ańsaǵany.Týym nege qulasyn,Máńgi-baqıAzattyqtyń tursa esip aq samaly.Rafael aqynnyń eń ańsarly aq tilegi osy. El baqytynyń baıandylyǵyn, qazaǵynyń mereıi tası bermegin murat tutýy qandaı ǵajap.Naızaǵaılar oınasa tóbemde kóp,Qajyǵanda júginem óleńge kep.Bolashaqtyń kózine úńilemin,Týǵan eldi tórinen kórem be dep.Shynaıy sezimdi shynshyl shaıyr kúmán-kúdigin de jasyryp-jappaıdy. Júreginiń kirin aq jańbyrly óleńimen jýyp turady.Bolashaǵym turǵan soń tumandanyp,Kóp nársege qaraımyn kúmándanyp.Qazynany kúzetken qaraýyldaı,Dúnıeniń qabaǵyn turam baǵyp.Búgingi jahan – qylpyǵan ustaranyń júzi. Sondyqtan da ısi Alashtyń balasyna myna almaǵaıyp álemde qapysyz qyraǵylyqty, ór rýhyn, sergek serpinin joǵaltpaýdy amanattaıdy. Osy oraıdaǵy aqyn júreginiń lúpili minekı:Rýhy birge kóktegen kógerse eli,Eı, Alashtyń balasy ór eńseli.Qıly-qıly zamannan jetseń de aman,Aq semserdiń júzinen kórem seni.Eli-jurty úshin bizdiń Rafael aqyn basyn báıgege tigýden taıynbaıdy, janpıdalyqtan jaltarmaıdy. Týsań tý!Boz kóılekti ómirim jyrymdalyp,Qaı jaý meni basynsyn qyryna alyp.Aýyzynda oqtalǵan myltyqtardyńTurǵan joq pa júregim tyǵyndalyp.Rafael Nııazbektiń batyl aqyn, batyr aqyn ekenin jurt áldeqashan moıyndaǵan. Sol moıyndaýdyń basynda cheshen halqynyń erlikke toly azattyq kúresin ereýildep jyrlaǵan «Sheshender» atty er-dastan tur. Poema, das­tan emes, er-dastan. Poezııalyq kólemdi de turpatty týyndynyń janryn aıqyndaýdaǵy bul da bir jańalyq. Sonymen birge, bul er-dastan tar jol, taıǵaq keshýli baýyrlas halyqtyń rýhyn kótergen ári sol kezde kóz janary kómeskilenip, aýyr syrqatpen alysqan aqynnyń óz ómirin de óksitpeı bıik qııaǵa jetelegen taǵdyrly týyndy boldy. Esenbaı dosy: «Qolynda júrdi qarýly árbir taýlyqtyń – Quran men seniń dastanyń!..» dese, sol ras edi. Sebebi, orysshaǵa da aýdarylyp, Qazaqstannyń Halyq qaharmany, partızan jazýshy Qasym Qaısenov aqsaqaldyń alǵysózimen jaryq kórgen qos kitaptyń (qazaqsha 2 myń, oryssha 8 myń) kóbi cheshen jerine murty qısaımaı jetkizilip, qalyń qaýymǵa túgeldeı tegin taratylǵan bolatyn. О́zderiniń tarıhyn, eldigi men erligin, sondaı-aq, bodan elderdiń barshasyna ortaq taqsiretti tolǵaǵan er-dastandy oqyǵan cheshender bizdiń Rafqańdy han kóterip áketti, qaharmanym dep tanydy. Prezıdent Aslan Mashadov qazaq aqynyn qurmetti qonaǵy etip shaqyryp, kitabyn kókiregine basyp turyp júrekjardy sózin arnady, eldiń eń joǵary ordenimen marapattady. Cheshenniń taǵy bir er perzenti ári prezıdenti, ózi de aqyn Zelimhan Iаndarbıev: «Bul kitap basymyzǵa aýyrtpalyq túsip, taýly ólke órt qushaǵyna oranǵanda qanatymen sý tasyǵan alǵashqy qarlyǵash» degen rııasyz lebizin tolǵady. Er-dastannyń árbir óleń joly olardyń jaýlaryna bir-bir oq bolyp atylyp, júrekterde kek qozdatty, namysty jyrlar namys otyn alaýlatyp, Rafael óleńderi cheshendik sarbazdarǵa aınalyp ketkendeı boldy. Groznyı saparynda onyń er-dastannyń avtory ekenin bilgen boıda bir top cheshen sarbazy qaýmalaı qorshap, qurmet bildirgen-di. Basqynshylar jermen-jeksen etken Samashkı aýylynda bir cheshen áıeli kóp oqylyp, kóp qoldan ótkennen tozýǵa aınalǵan er-dastan kitabyn kórsetti. Osy sapardan keıin Er-dastannyń jyrlary, cheshen taqyryby odan ári keńeıe jalǵasty, taýlyqtardyń arystan uly Aslan Mashadovqa arnalǵan poema týdy. Keıinirek bulardyń bári óleń-jyrlarmen órilgen roman dárejesindegi «Qan qasap» atty qalyń kitapqa aınaldy.Aqyn Rafael Nııazbektiń ádebıetimizdegi ózindik eleýli oryny týraly oı-paıymdy tas-qaıaqtaı qaǵystyryp ekshegende ol da Muqaǵalı aǵasyndaı «Mahańdardyń sarqyty» ǵana emes, solardyń jalǵasy, qazaqtyń Mahambet pen Maǵjan rýhty órlik pen erlik poezııasyn jalǵastyryp alǵa aparýshy dep baǵamdasaq, oryndy sııaqty. Lev Gýmılev aıtatyn, Kenesary rýhyndaǵy passıonarlyq, ıaǵnı asyl murat jolynda jankeshti janpıdalyqqa barýdyń ańsar-ıdeıasyn asqaqtata, namys sharyǵymen shıryqtyra jyrlaý, ásirese, keıingi shırek ǵasyr bederindegi R. Nııaz­bek shyǵarmashylyǵynyń ózegine altyn arqaýdaı tartylǵan jańashyldyqtyń jarqyn kórinisi der edik. Alash ardaqtysy Asanbaı Asqarov ádiletsizdikke ushyraǵan kezdegi «Tamuq otyna janbaǵan» atty sher-dastany, halqymyzdyń birtýar alyby Dinmuhamed Qonaev haqyndaǵy «Kemeńger» óleń-romany, Qazaqstandy bar álemge pash etken qadirmendi Elbasy Nursultan Nazarbaev týraly «Týǵan eldiń aspany», daýylpaz aqyn Mahambet О́temisulynyń 200 jyldyǵy qurmetine 200 óleńnen quralǵan «Mahambet maıdany» atty jyr kitaptary, Abaı hakimmen jáne Jambyldyń jolbarys rýhymen syrlasýlary, odan keıingi «Qulagerdiń qulyny», «Kúrkirep ótken kúnderim», ádebıetimizdiń eń bıik alaman ataǵyna qol soza alǵan «Qaǵanat» atty biregeı de bitimdi kitaptary osyǵan aıǵaq. Bulardyń árbiri bir-bir monografııaǵa tatyrlyq. Osyndaı Rafaeldiń aqyndyq álemin, jazýshylyq jan kúıin biz bir maqala aýqymyna qalaı syıdyrmaqpyz. Ol ashqan kórkemdik qubylalary da kóz súıindirip, kóńildi qanattandyrady. Bólek-bólek júzdegen óleńderden bútin taqyrypty qamtyǵan birtutas jyr kitaptaryn týdyrýy janrdy baıytqan hám túrlendirgen jańashyldyǵy dep bilsek kerek. Aqyn úshin jańa zamandaǵy, jańǵyrǵan jahandaǵy mahambettik maıdannyń álde de ushy-qıyry joq. Abaıdy biz de pir tutamyz. Biraq Rafaeldiń qazaqtyń bas aqynyna degen erek te bólek qurmetiniń ózi qurmetteýge laıyq dep oılaımyn.Saıyn dala,Saryarqa saıran baǵy,Ataq-dańqyń ketti asyp aıdan da ári.Qudaısyń dep aıtýǵa qorqyp turmyn,О́leń-jyrdyń aq arys paıǵambary.

El-jurtynyń júregin araılamaı,Týa qalsyn ózińdeı Abaı qalaı.Jalǵyz kerýen ózińsiń kúnge tartqan,Daýyldar men jaýynǵa qaraılamaı.

Túgesilip taǵdyrdyń shyrǵalańy,Jańa-jańa ashylsa sur qabaǵy,Myna jaryq jalǵandaAbaı, sensińOn segiz myń ǵalamnyń bir ǵalamy.Abaıdy janpıdalyqpen súıýdiń, Abaıdy kóz jasy parlaǵan, júrek qany sorǵalaǵan tebirenisti parasatpen tereń uǵyp túsinýdiń asa óreli kórinisi bul. Abaıdy súıý – adamdy súıý, Alashty uǵý. Olaı bolsa, Abaıdy súıgen, Alashym dep tebirengen, qazaǵym dep emirengen aqtańger aqyn Rafael Nııazbektiń kúnge bet alǵan qazaq poezııasy kerýenindegi qara narsha tartqan qazynaly jyrlarynyń talaı asýlardan talmaı óter ómirsheńdigine de kúmán bolmasqa kerek.

***

Amanchı GÝNAShEV,tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.

«Rafael – tarıhymyzdyń eń qıyn da qasiretti shaǵynda Allanyń ózi jaqqan baqyt juldyzy boldy» degendi óz otandas­tarym – sheshender aýzynan talaı márte estigen adammyn. Búgingi kúni bul aqynnyń esimi men «Sheshender» poemasy byt-shyty shyǵarylyp qıratylsa da, bas ımegen Sheshenstan jerinde keńinen málim.

***

Zeınolla SERIKQALIULY,Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

Rafael Nııazbekov – osy jasyna deıin ómirge, óz ortasyna degen sábılik (tazalyq) baǵzy, beıkúná erkeligin qaz-qalpy saqtaı alǵan sırek jaratylystyń biri…Erjetip, eseıe kele, endi mine, rýhanı órisin de, janrlyq, taqyryptyq tanymyn da keńeıtip, kúnderdiń kúninde – ǵasyrlar toǵysynda halyqaralyq keńistikke ótip ketti. Qınalǵan eldiń taǵdyr-talany talqyǵa túsken syn saǵattarda azamattyq sózin, kózqarasyn aqtaryla bir aıta alǵan aqyn.

 

Qorǵanbek AMANJOL,«Egemen Qazaqstan».ALMATY.