Eldegi qoǵamdyq uıymdardyń ishinde halyqtyń ishki tatýlyǵyna, ózara senim men syılastyǵynyń tereńdeýine, ásirese qazaq halqyna degen qurmettiń artýyna, etnosaralyq turaqtylyqtyń nyǵaıýyna qyzmet etetin eń basty qural – Qazaqstan halqy Assambleıasy. Assambleıanyń túrli etnostardan saılanǵan belsendileri shyn júrekten Qazaqstannyń ózderi men ata-babalaryna, áke-sheshelerine jaıly qonys bolǵandyǵyn, al qazaq halqynyń olardy qalaı jyly qarsy alǵandaryn jıi aıtyp jatady.
Al aldymyzdaǵy jyly Assambleıanyń 25 jyldyq mereıtoıyn atap ótý mindeti tur. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev jýyrda QHA Tóraǵasynyń orynbasary, Assambleıa Hatshylyǵynyń meńgerýshisi Janseıit Túımebaevty qabyldaǵandaǵy sózinde: «Kelesi jyly biz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 25 jyldyǵyn atap ótýdi josparlap otyrmyz. Assambleıanyń mereıtoıyn ortalyqta da, barlyq óńirde de joǵary deńgeıde ótkizýimiz kerek. Kelisim, turaqtylyq, halyqtar dostyǵy, túrli etnostyq toptar, dinı konfessııalar arasyndaǵy ózara qurmet memleketimizdiń jáne damýymyzdyń negizi bolyp sanalady. Josparlanǵan is-sharanyń negizi de osy bolýǵa tıis», – degen edi.
Osyǵan oraı etnosaralyq qatynastardy úılestirýdiń biregeı quraly retinde QHA-nyń atqarǵan qyzmetterine qysqasha sholý jasap ketpekpiz. Aldymen QHA-nyń osy baǵyttaǵy qyzmet tájirıbeleri sheteldik memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, halyqaralyq sarapshylar tarapynan joǵary baǵa alǵanyn aıtyp ótkimiz keledi. Máselen, BUU-nyń 8-shi Bas hatshysy bolyp 2007 jyldyń 1 qańtarynan 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin qyzmet atqarǵan Pan Gı Mýn bylaı degen edi: «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń prınsıpteri Birikken Ulttar Uıymynyń ustanymdarymen úndesip jatyr. Dostyq beıbitshiliktiń, órkendeý men qaýipsizdiktiń irgetasy bolyp tabylady, ol qurmet, toleranttylyq qundylyqtarynan bastaý alady».
Al Cheh Respýblıkasy Parlamenti Halyqaralyq ister komıtetiniń tóraǵasy Iаn Gamachek bylaı dep jazdy: «Qazaqstan halqy Assambleıasy aıasynda qurylǵan tetikterdi tańǵalarlyq nátıje dep baǵalaýǵa bolady. Olardy júzege asyrý nátıjesinde Qazaqstandaǵy barlyq etnos ókilderi belgili bir salmaqqa ıe bolyp, el damýyna qatysty saıasatty aıqyndaýda árqaısynyń daýysy eskeriletini sózsiz. Bul – óte mańyzdy másele». Árıne mundaı pikirlerdi óte kóp keltirýge bolady. Osyndaı moıyndaýlardyń nátıjesinde kópetnosty qoǵamdy ıdeıalyq turǵydan biriktirýdegi Qazaqstannyń tájirıbesi qazir álemdik qoǵamdastyqtyń zertteý nysanyna aınalyp otyr.
Teorııalyq turǵydan joǵary baǵa alǵan búkilqazaqstandyq birliktiń biregeı modeli bolyp otyrǵan QHA-nyń qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý jolynda atqaryp jatqan keıbir naqty sharalaryna da toqtala keteıik. Olar Assambleıa qurylǵannan bergi 24 jylda óte kóp ótkizildi. Sondyqtan biz tek sońǵy jyldary ǵana uıymdastyrylǵan sharalardy ǵana sóz etemiz.
Assambleıanyń negizgi mindeti – etnosaralyq qatynastar boıynsha memlekettik organdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttary arasynda ózara tıimdi is-qımyldy qamtamasyz etý arqyly etnosaralyq kelisim men toleranttylyqty odan ári nyǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, el birligin nyǵaıtý. Qazaqstan halqy Assambleıasy memlekettik organdarǵa ekstremızm men radıkalızm kórinisterine qarsy áreket etýde de, azamattardyń demokratııa normalaryna negizdelgen saıası-quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýǵa da kómek kórsetedi. Sonymen qatar Assambleıa etnomádenı birlestikterdiń kúsh biriktirýin, Qazaqstan halqynyń ulttyq mádenıetteri, tilderi men dástúrleriniń órkendeýin, saqtalýyn jáne damýyn qamtamasyz etedi. О́ziniń osy mindetterin Assambleıa túrli qurylymdary arqyly júzege asyrady. Máselen, sonyń ishinde 2014 jyly qurylǵan «Qoǵamdyq kelisim» RMM-nyń róli zor. Ol QHA qyzmetin qamtamasyz etý jáne onyń is-sharalaryn ótkizý jónindegi fýnksııalardy júzege asyrý maqsatynda qurylǵan kommersııalyq emes uıym. Ol barlyq oblys ortalyqtary men Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda qurylǵan.
Assambleıanyń negizgi tiregi – etnomádenı birlestikter. QHA-nyń ózi bastapqyda osy birlestikterdiń jumysyn úılestirýshi retinde tanylǵan. Qazir elimizde olardyń sany eselep artqan. Búgingi tańda 27 myńǵa jýyq adam qatysatyn 29 respýblıkalyq, 176 myńnan adamdy qamtıtyn 331 oblystyq, 85 myńnan artyq adamy bar 76 qalalyq, 51 myńnan astam adam qatysatyn 88 aýdandyq etnomádenı ortalyqtar bar. Etnomádenı ortalyqtar 2018 jyly 3542 is-shara ótkizdi. Sonyń ishinde 114-i – respýblıkalyq, 2342-si – oblystyq, 476-sy – aýdandyq, 283-i – qalalyq shara. Mıllıondaǵan adamdar qatysqan bul sharalarda qazaqstandyq birtektilik ıdeıalary, otandyq patrıotızm muralary, tatýlyq pen toleranttyq úlgileri nasıhattalyp, halyqtyń ózara tyǵyz jaqyndasýyna septigin tıgizdi.
Máselen, byltyr Oral qalasynyń Jeńis alańynda QHA oblystyq fılıalynyń bastamasymen «Tarıhı taǵylym – ótkenge taǵzym» atty úlken shara bolyp, ol Uly Otan soǵysy ardagerlerin eske alý aksııasymen bastalyp, Syrym aýdanynda ornalasqan Syrym Datulynyń kesenesine taǵzym etýmen jalǵasty. Sondaı-aq osynda Alashorda úkimetiniń basshylary Jahansha Dosmuhamedov, Halel Dosmuhamedov jáne t.b. stalındik qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattardy eske alý sharasy boldy. Osy aýdannyń Jympıty aýylyndaǵy Alash saıabaǵynda tarıhshy ǵalymdar, saıasattanýshylar kóshetter otyrǵyzý aksııasyna qatysty. Al «QHA: 20 ıgi is» aıasyndaǵy qaıyrymdylyq aksııasy boıynsha «Qoǵamdyq kelisim» RMM basshysy Natalıa Kalashnıkova múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan «Nur shýaǵy» balalar úıine kelip, bóbekterge túrli syılyqtar tapsyrdy.
Oblystyq jáne aýdandyq QHA bólimsheleriniń búkilqazaqstandyq birliktiń biregeı modelin qalyptastyrýdaǵy róli zor. Olardyń ótkizip jatqan sharalary halyqtyń negizgi bóliginiń qoldaýyna ıe bolyp, únemi maqtaýly baǵalar alyp jatady. Máselen, jýyrda ǵana Almaty qalasynda qalalyq QHA Shekara qyzmeti akademııasymen birlesip, áskerı-patrıottyq baǵytta tamasha shara ótkizdi. Sharaǵa qatysqan aǵa urpaq ókilderi jastarǵa taǵylymdy oı aıtyp, úlgi bolar oqıǵalarymen bólisti. Is-shara barysynda qarý-jaraq pen tehnıka kórmesi, áskerı úrmeli aspaptar orkestriniń óner kórsetýi, etnomádenı birlestikter men kýrsanttardyń konserttik baǵdarlamasy uıymdastyryldy. Osy shara týraly talaı adam ózderiniń rızashylyqtaryn bildirdi.
QHA jumysyn jetildirý boıynsha únemi jańa bastamalar qolǵa alynyp, jańa qurylymdar engizilip otyrady. Qazir onyń qurylymynda depýtattyq top, qoǵamdyq qor, ǵylymı-saraptamalyq ortalyq, qoǵamdyq kelisim, analar men medıa keńesteri jáne t.b. jumys isteıdi. QHA-nyń negizgi mindetterin sapaly, ınnovasııaly, kásibı deńgeıde júrgizýde ár qurylymnyń atqarar óz qyzmetteri bar. Máselen, medıa keńestiń maqsaty – qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etý maqsatynda medıasııa ınstıtýtyn damytý. Onyń mindetteri qataryna medıasııa boıynsha strategııalar ázirleý, QHA qurylymdarynyń qyzmetin úılestirý, júıeleý jáne aqparattyq, ádistemelik qamtamasyz etý, t.b. jatady. Qazir oblystyq jáne qalalyq Dostyq úılerinde 17 medıasııa kabıneti jumys isteıdi. Al aýdandar men aýyldardaǵy olardyń sany – 829, QHA medıatorlarynyń jalpy sany – 722 adam. 2018 jyly medıa keńeske 22 myńnan artyq ótinish túsip, onyń 10 myńnan astamy keńes berý deńgeıinde sheshildi, al 12 myńnan artyǵynyń sheshimi medıasııalyq kelisim arqyly tabyldy.
Árıne etnosaralyq qatynastardyń tıimdi tetikterin tabý basqa da memleketterdiń ishki saıasatynda júzege asyrylǵan. Máselen, ekonomıkasy joǵary deńgeıde damyp, «Azııanyń tórt jolbarysynyń biri» atanǵan Sıngapýrda da ol durys jolǵa qoıylǵan. Alty mıllıonǵa jýyq halqy bar bul el jyl saıyn 25 myńǵa deıin syrttan kelgenderge azamattyq beredi. Etnostyq quramy jaǵynan el halqynyń 70 paıyzy – qytaılar, 13 paıyzy – malaılar, 9 paıyzy – úndister, 3 paıyzy – eýrazııalyqtar. Etnoqurylym osyndaı ala-qula bolsa da halyqaralyq sarapshylar munda birtekti Sıngapýr halqynyń qurylǵanyn aıtady. Qazirgi kezde strategııalyq josparlar sıngapýrlyqtardyń «aqyldy ultqa» aınalyp kele jatqanyn aıqyndaǵan. Onyń mánisi sol, bul eldiń azamattary sıfrly tehnologııany jetik meńgerý arqyly tolyqqandy ómir súretin ortaq qoǵam qurýǵa umtylýda. Halyqty jańa dáýirge shyǵaratyn «aqyldy ult» degen bastamany ókimettiń ózi engizip otyr. Onyń maqsaty – halyqtyń tyǵyz turýyna qaramastan, ınnovasııalyq tehnologııalar engizip, báriniń de ómir súrýine joǵary sapaly jaǵdaı týǵyzý.
Sol sııaqty etnosaıasattyń ozyq úlgisimen damyp kele jatqan Qazaqstan da bir kezde barlyq halqynyń joǵary sapaly ómir súrý deńgeıine qol jetkizer degen úmittemiz. Elbasy N.Nazarbaev QHA-nyń XV sessııasynda sóılegen sózinde: «Taǵdyrdyń jazýymen, tarıhtyń talqysymen qazaq jerin panalaǵan túrli etnos ókilderimen birge ortaq Otanymyzdy kórkeıtý jolynda aıanbaı ter tógýdemiz. Olar bizdiń qıyn kezeńde, syn saǵatta kórsetken qamqorlyǵymyzǵa rııasyz alǵysyn aıtyp keledi», degen edi. Sol ortaq Otanymyzda «aqyldy ultqa» aınalsaq, bul bizdiń ortaq jetistigimiz bolmaq.