Bul másele adam quqyn buzýdyń úırenshikti amalyna aınalyp otyrǵandaı áser qaldyrady. Búginde eńbek etýshi adamdardyń quqy buzylǵanyn jıi estımiz. Adal mańdaı teri sińgen jalaqylaryn ala almaı júrgender barshylyq. Buǵan qosa óndiriste adamdardyń jaraqattanýy, qaza tabý jaǵdaılary jıi kezdesedi. Muny tek biz emes, elimizdiń Kásipodaqtar federasııasy da jasyryp otyrǵan joq. Olar Qazaqstandaǵy óndiristik jaraqattaný saldarynan qaza bolý oqıǵalarynyń kóptigine alańdaýshylyq bildiredi. «Jyl saıyn óndiristik jaraqattan 200-den astam adam qaza tabady. Qaza bolǵandardyń 65%-dan astamy jumys berýshilerdiń kinásinen bolǵan», dep kórsetilgen Kásipodaqtar federasııasynyń Úkimetke joldaǵan hatynda. Al Úkimet mundaı keleńsizdikterdiń bar ekenin bilmeıdi emes, biledi. Biraq sondaı kemshilikterge jol beriletini oılandyra qoımaıtyndaı. Onyń sebebi nede?
Sebebi kóp aıtyla bermeıdi. Jumys berýshi men jumysshynyń Ata Zańymyzdaǵy quqy birdeı bolǵanymen, eńbek quqyn saqtaýda ol júrmeıdi. Sodan mindetti túrde daý týady. Munyń sebebin surap, Úkimetke suraý salǵan Parlament Senatynyń depýtaty Rysqalı Ábdikerov statıstıkalyq málimetter kórsetkendeı, qazirgi kezde eńbek daýlaryna qatysty sot isteri ósýde deıdi. Máselen, 2017 jyly sottarda eńbekaqy tóleý talaptarynyń buzylýyna qatysty 1 783 ákimshilik is, al 2018 jyly 1939 is qaralǵan, ıaǵnı mundaı ister 1 jyldyń ishinde 8,7 paıyzǵa artqan kórinedi. Sondaı-aq Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetine sáıkes, 2019 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha 139 kásiporyndaǵy 6 myń 200 jumyskerdiń alashaǵy 1 mlrd 940 teńgeni quraǵan. Bul kásiporyndardyń 77 paıyzy, ıaǵnı 105-i (1,5 mlrd teńge bereshek) bankrotqa ushyraǵan.
Budan bólek, búginde ásirese aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys isteıtin jumysshylar da kezinde shartqa otyrmaǵandyqtan, jalaqylaryn ýaqtyly nemese múlde ala almaý, al keıbir jaǵdaılarda jalaqynyń ornyna aýyl sharýashylyǵy ónimderin alý faktileri kezdesedi (bıdaı, shóp, kókónis jáne t.b). Munyń saldary jumysshy kúshiniń jetispeýshiligin týǵyzyp, maman kadrlardyń turaqtamaýyna ákep soqtyrýda. Alaıda, halyqaralyq tájirıbede álemniń birqatar elderi, máselen Qytaı, Ispanııa, Japonııa sekildi memleketterde jumys berýshilerdiń eńbekaqy tóleý talaptaryn buzý faktileri qylmys retinde tanylyp, jazalaý sharalary qoldanylady. Bizde nege solaı bolmaıdy?
Mine, osy álemdik tájirıbe kórsetkendeı, eger kásiporynda adam ólimi oryn alsa, oǵan sebep bolǵan myńdaǵan qaýipti jaǵdaıdyń da bar bolǵany deıdi kásipodaq ókilderi. Biraq, jumys berýshiler osy qaýipti jaǵdaılardy kóbinese nazarǵa almaıdy. Osy turǵydan alǵanda, óndiristegi ólim jaǵdaılary – tirkelmegen zań buzýshylyqtardyń saldary kórinedi.
Osyǵan oraı biz Bas prokýratýraǵa habarlasqan edik. Olardan alǵan jaýabymyzda: «Azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý – prokýratýra organdary qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri», dep birden jaýap qaıyrdy qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmeti bastyǵynyń orynbasary R.Smaǵulov. «Sózsiz, eń basty mindet – jumysshylar aldyndaǵy jalaqy boıynsha bereshekti óndirip alý. Jalaqy boıynsha bereshektiń eń joǵary kórsetkishi 2009 jyldyń qyrkúıeginde tirkelip, kólemi 5 mlrd teńgege jetken jáne odan ári joǵarylaý úderisi baıqalǵan. Osy oraıda prokýratýra organdary memlekettik organdar jumysynyń qarqynyn arttyryp, derektermen almasý jolǵa qoıyldy, debıtorlar men boryshkerlerdiń múlkin izdeý boıynsha jumystar bastaldy», deıdi ol.
Prokýratýra organdary 8 jyl boıy múddeli organdarmen birlese otyryp, problemalyq kásiporyndardan ortasha eseppen jylyna 1,7 – 2 mlrd teńge óndirip alýǵa qol jetkizgen. Alaıda, qaryzǵa batqan kásiporyndarda múlik pen aktıvter bolmaǵan, bul jalaqy boıynsha bereshekti óteýge kedergi keltiredi. Onyń ústine jańa problemalyq kásiporyndar qatarǵa qosylýda. Sondyqtan boryshtardy óndirip alý máseleleri úkimettik deńgeıde ǵana sheshimin tabady eken. Mysaly, 2014 jyldan bastap «Semeıavıa» AQ-nyń 121 qyzmetkerge jalaqy boıynsha bereshegi 51,1 mln teńgeni quraǵan. Bul mekeme strategııalyq obekt bolyp tabylǵandyqtan Úkimet aldyna qaryzdy óteý, ony iske asyrý prosesin jedeldetý týraly másele qoıyldy. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde 2018 jyly osy kásiporyndaǵy jalaqy boıynsha bereshektiń tolyq ótelýi qamtamasyz etilipti.
Alaıda, 2017 jyly prokýratýra qyzmetin retteıtin zańnamaǵa ózgeris engizilgen soń, ıaǵnı «Prokýratýra týraly» Zańnyń qabyldanýymen prokýrordyń nusqaýlar engizý jáne olardy májbúrlep oryndatýǵa jiberý ókilettigi alynyp tastalǵan. Sodan bastap eńbek quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jumystaǵy negizgi ról ýákiletti organdarǵa: Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa berilgen kórinedi. Múmkin eńbek daýlarynyń, óndiristik jaraqattardyń da kóbeıip ketken syry da osydan shyǵar. Qatań baqylaý bolmaǵan jerde bylyq ta oryn alatyny belgili ǵoı. Demek, jedel túrde qandaı da bolmasyn bir shara qoldanylýy tıis.
Soǵan oraı Qazaqstan Kásipodaqtar federasııasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine eńbekti qorǵaý jáne tehnıka qaýipsizdigi, sonymen birge jumys berýshilerdiń jaýapkershiligin kúsheıtý máseleleri boıynsha eńbek zańnamasyna birqatar túzetý engizýdi usynyp otyr. Olar Kásipkerlik kodeksinen óndiristik jaraqatpen, jazataıym oqıǵalarmen baılanysty kommersııalyq qupııa bolyp tabylatyn normalardy alyp tastaýdy, jumys oryndaryndaǵy kemshilikterdi joıý men qural-jabdyqtardyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jetildirý baǵytynda áleýmettik maqsatty kózdeıtin jumys berýshilerge salyqtyq jeńildik jasaýdy, eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý máseleleri boıynsha jumys berýshilerge ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik sharalaryn kúsheıtýdi qalaıdy. Eńbekti qorǵaý júıesiniń rólin kúsheıtý maqsatynda nysanǵa aldyn ala eskertýsiz barý múmkindigi men óndiristegi jazataıym jaǵdaılar men kásibı syrqattardy esepke alý men baqylaý júrgizýdiń biryńǵaı aqparattyq júıesin jasaýdy, óndiriste zardap shekkenderdi, kásibı syrqattardy jáne joǵary dárejeli kásiptik qaýipti salada eńbek etetin qyzmetkerlerdi jumysqa ornalastyrý úshin Kásipter atlasyn jasaý qajettigin alǵa tartady.
Biraq budan nátıje shyǵyp, adal eńbekterin daýlap júrgen, Konstıtýsııalyq quqyn qorǵaı almaı sottasyp júrgen jandardyń jaǵdaıy jaqsarar ma eken? Bir sózben aıtqanda, kez kelgen jumysshy men qyzmetkerdiń elimizdiń zańdaryna saı alańsyz da qysymsyz paıdaly eńbek etýine jappaı múmkindik týar ma eken?