Qyrylǵan balyq tabıǵat qubylysynyń qaıtalanýy ma, qaýipti eskertý me?

Sarykól aýdanyndaǵy aıdyny 3,5 myń gektar bolatyn Sary­kóldiń betinde óli balyqtyń qal­qyp júrgeni baıqaldy. Mundaı kó­rinis Torǵaıdyń tórinen aǵyp jatqan Qabyrǵa ózeninde de boldy. Qostanaı qalasynyń bir she­tindegi Tarelochka degen kólshikte, Uzynkól aýdanyndaǵy Bolshoe Menshıkovo kólinde de balyq ól­di. Aspanǵa quıynmen qamys ush­sa, «Samarqandy jaý aldy» dep úder­gendeı, «Qostanaıda, Torǵaıda ba­lyq qyrylyp jatyr» degen aq­parattar, sýretter áleýmettik je­lide, keıbir jergilikti buqaralyq aq­parat quraldarynda paıda boldy. Bul kórinisten alǵashqyda «Sıal» JShS dırektory Vıktor Iаb­lonskııdiń de júregi shaılyǵyp qal­ǵandaı edi. Biraq qashannan sý jaǵalap ósken Vıktor Nıkolaevıch ba­lyqtyń qyrylýyn ózinshe topshylady. 

– Bıyl qys qarsyz, ári sýyq boldy ǵoı. Balyq Sarykólde qyrylǵan joq, kólge jaqyn jerde Keńes Odaǵy kezinde sharýashylyqqa paıdalaný úshin qoldan jasalǵan shuńqyr bar,­ aýmaǵy bir gektardaı bolady. Birazdan qar sýy túspeı ári bıyl be­tin qar jappaǵan soń, tereńdigi bar-joǵy bir metrdeı ǵana shuńqyrdaǵy qa­lyń muz astynda balyqtar ot­tegiden ashyǵyp, qyrylyp qalǵan. Qar erip, sý jaıylǵan kezde qalqy­ǵan óli balyqtar kólge ótken. Ne­gizi bul qaıtalanyp turatyn ta­bı­ǵı qubylys, – deıdi Vıktor Nı­kolaevıch. 

Torǵaıdaǵy Qabyrǵa ózeniniń de betinde óli balyq qaptap ketti. 

– Aralbaı aýyly jaǵynda saıaz, ózen­nen bólingen sý bar. Qalyń qat­qan muzdan qyrylǵan balyq qar erigende jaıylǵan sýmen ózenge tús­ken, – deıdi «Syma-K» sharýa qo­jalyǵynyń jetekshisi Manat Kár­bozov. Qabyrǵa ózeninen 340 kı­logramm óli sazan jáne torta ba­lyqtar súzip alyndy. Munyń bar­lyǵynan der ýaqytynda habardar bolǵan oblystyq orman sha­rýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy, ekologııa departamenti qyzmetkerleri jedel iske kiristi. Ekologııa departamenti zerthanasynyń qyzmetkerleri ba­­lyq qyrylǵan sý aıdyndarynan, ba­lyqtan synama aldy. Nátıjesinde tabıǵı apattyń saıaz sýlarda muz­dyń qalyń qatýyna baılanysty ot­teginiń azdyǵynan bolǵanyn jaz­ǵan. Anyqtamada Tobyl sý bas­seın­deriniń aıdyndarynda temir ele­menti mólsherden kóbeıgeni, biraq la­boratorııadaǵylar munyń tabıǵı úderis ekenin, odan balyqqa qaýip bol­maǵanyn da jazady. Sonymen oblys ekologtary bergen anyqtama bo­ıynsha, balyq qyrylýynan keıingi sýdyń tazalyǵy normaǵa sáıkes, esh­qandaı hımııalyq lastaný, aýrý taratatyn juqpaly zattar joq. Osy­men jurtshylyqtyń kóńili ornyna túskendeı boldy, óńirdegi sý aıdyndarynda qyrylǵan 400 kılogramnan asa óli balyq órtelip, kózi joıyldy. 

Osymen is bitti me? Joq, qaıta sý aıdyndarynyń ekologııasynda, balyq sharýashylyǵynda ózekti máseleler bas kótergen syńaıly. Ob­lystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ıns­peksııasynyń bólim bastyǵy Ta­ńat Smaıylovtyń aıtýynsha, Tobyl – Tor­ǵaı óńirinde ózen-kólderdiń bar­lyǵyn qosqanda 8 myńnan astam sý aıdyny bar. Onyń ishinde 802 kól­de jergilikti mańyzy bar balyq sha­rýashylyǵyn damytýǵa bolady dep belgilengen. О́ńirdegi tabıǵat paıdalanýshy 150 kásipker 228 kóldi balyq sharýashylyǵymen aınalysý úshin jalǵa alǵan, rezervte 574 sý aıdyny bar. 2018-2019 jyldardyń kúzgi-qys­qy maýsymdarynda oblystaǵy sha­rýashylyqtar ıeligindegi sý aı­dynynda muzǵa 55373 qystaý shuń­qyry, 1900 shamasynda muz oıyqtar jasalǵan. Oıyqtarǵa 4485 qamys baýlary qoıylǵan, 174 tehnıka tar­tylǵan, 5,5 myń tekshe metr sý aı­dalǵan. Al qalǵan myńdaǵan sý aı­dyndaryna kútim jasalmaıdy, qysta muzyn oıyp jatqan esh­kim joq. Mamandardyń aıtýyna qa­raǵanda, bul múmkin de emes. My­saly, Sarykól aýdanyndaǵy «Sıal» sharýashylyǵy Sarykól kó­linde qys boıy shuńqyrlar, muz oıyq­taryn oıady. Al osy kólge irgeles, álgi balyq qyrylǵan qa­zan­shuńqyrǵa qol tıgizbeıdi, óıt­keni sharýashylyqtyń balansyna kirmeıdi.

– Bizde máseleni túbirinen qa­raıtyn ýaqyt jetken sekildi. Ob­lysta ótken ǵasyrdyń ortasynda jasal­ǵan málimet boıynsha, 8 myń sha­masynda sý aıdyny bar. Onyń azaıyp-kóbeıgenin eshkim bilmeıdi, áli kúnge deıin sol málimetti kól­deneń tartyp júrmiz. Eń bastysy, óńir­degi sý aıdyndaryna qaıtadan sa­naq júrgizilip, túgendep tirkeý ke­rek. Az bolsa da, saz bolatyndaı etip, sýy tereń kólderdi ǵana balyq sharýashylyǵyna berý oryndy emes pe? Keıbir kólshikterdiń tereńdigi 1-1,5 metrden aspaıdy. Balyq sharýashylyǵyna baılanys­ty ózen-kólderge jasalatyn ju­mystyń barlyǵy ǵylymı kóz­qaras turǵysynan qaıta qaralsa ıgi edi, – deıdi T.Smaıylov. 

О́tken ǵasyrdyń 50-jyldary elimizdiń soltústik oblystarynda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıge­rý kezinde, saıyn dala ǵylymı negizsiz, soqpaórkesh saıasatpen aı­qysh-uıqysh jyrtyldy. Tabıǵatqa ja­salǵan qatal shabýylǵa para-par sol naýqannan keıingi jyldary Tobyl óńirindegi kóptegen kóldiń ultany qurǵap qalǵany belgili. Mamandar men áýesqoı balyqshylar qazir de kólderdiń sýy tartylyp, tuzdanyp ketkenin jasyrmaıdy. 

– Tabıǵat qorǵaýda keıbir zań­dylyqtar saqtala bermeıdi. Eginge jerdi jyrtqanda soqa kólderdi ke­minde 500 metr qashyqtan aınalyp ótýi kerek. Buryn osylaı ete­tin. Qazir osy 300 metrge deıin ke­­mitilgeni bylaı tursyn, ereje saq­talmaıdy. Al bul kólderdiń ke­býine ákelip soǵady, sorlanyp, tuz­da­natyny da sodan, – deıdi Vıktor Nıkolaevıch. 

Tabıǵat, ańshy­lyq, balyqshylyq týraly qalam tar­tatyn oblysqa belgili áriptesimiz Anatolıı Er­mo­lovıch te bıylǵy balyqtyń qy­rylýyn qardyń az túsýinen, ta­bıǵatta qaıtalanyp otyratyn epı­zodtyq qubylys dep biledi. Biraq tabıǵatqa qarsy isimizdiń saldary az emes ekenin de aıtady.

– Qostanaı – Torǵaı óńirindegi kól­derdiń 90 paıyz balyǵy qy­­­rylyp turatyn sý aıdyndary qataryna jatady. О́ıtkeni qys qarsyz, muzdyń betin qar jap­paǵan, qara sýyq bolǵan jyldary­ qalyń muz astynda eń aldymen shor­tan, alabuǵa, tuqy, torta ba­lyqtary qyrylady. Balshyq, tun­baǵa kómilip qalatyn móńke ba­lyq ıtjandylyqpen kóktemge je­tedi, áıteýir. Munyń qalaı aldyn­ alýǵa bolady? Balyqtyń qy­ry­lýynan melıoratıvtik balyq aýlaý­ ǵana qutqarady. Qazir áýesqoı balyq­shylarǵa bes kılogramnan ar­tyq balyq aýlatpaıdy. Ǵasyrlar boıy sý jaǵalaǵan atalarymyz, orysy da, qazaǵy da kólden balyq aýlap kún kórmep pe edi? Odan kóldiń ba­lyǵy taýsylyp qalǵan joq edi. Al qazir balyǵy joq, sýy ý tatıtyn bos kólder jeterlik. Bizde tabıǵat qor­ǵaý júıesi balyqqa kelgende tym bıýrokrat, jedel, tıimdi sheshimder qabyldaýǵa qaýqarsyz, lımıttik qy­symy kóp, – deıdi Anatolıı Ermolovıch. 

Árıne bul jerde tabıǵatqa qas­kóılikpen qaraıtyn, ońaı paıda tabý úshin balyqty elektr togymen qyryp salatyn nemese tehnıka kúshin qoldanatyn brokonerlerge qarsy tıisti shara týraly áńgime bó­lek. Sonymen qatar bizde ıhtıo­log mamandardyń joqtyǵyn ıns­peksııa mamandarymen birge tabıǵat qorǵaýshylary da, tabıǵatqa ja­nashyrlyqpen qaraıtyn áýesqoı ba­lyqshylar da aıtyp otyr. Elimizde mundaı mamandy daıyndaıtyn bilim ordasy týraly aqparat ta es­tilmeıdi. Jergilikti mańyzy bar ba­lyq sharýashylyǵymen aına­lysatyn kólderge monıtorıng júr­gizý álsiz, bul tipti atústi ǵana júr­gi­ziledi. Kólderdi jalǵa alyp, ba­lyq sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan jeke kásipkerlerdiń de sý aıdynyn kútýge, tabıǵı apattar­dyń ornyn toltyryp otyrýǵa ma­te­rıaldyq resýrsy tym jutań. My­­saly, olarda qajetti tehnıkalar joq. 

Adamzatpen qosa tabıǵattaǵy tiri jannyń bári bir kemeniń ústindegi jo­laýshy ispettes. Sondyqtan kól kepse, balyq qyrylsa, ol tek tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń ǵana sharýasy bolýy kerek pe? 

– Biz aýa raıy boljamyn aldyn ala bilip otyrý úshin «Qazgıdromet» RMK oblystyq fılıalynan máli­­met­ter suraǵanbyz. Biraq olar bizge qyzmettiń aqyly ekenin aıtty. Al bizde ondaı qyzmet úshin arnaıy qarjy qaralmaǵan, – deıdi Tańat Topyshuly. Osy oraıda ǵalym-agro­nom, Qazaqstannyń Eńbek Eri, mar­qum Valentın Dvýrechenskııdiń jyl saıyn kóktemgi dala jumysta­ry aldyndaǵy qostanaılyq dıqandar­dyń basqosýynda Qostanaı – Torǵaı óńirinde 4 jyl qurǵaqshylyq, bir jyl qarly, jańbyrly jyl bolyp, tabıǵı sıkldyń aınalyp otyratyny týraly aıtqany eske túsedi. Munyń ózi dıqanǵa ǵana eskertý emes, tabıǵat qorǵaý isinde, onyń ishinde sý aıdyndaryn qorǵaý men paıdalanýǵa degen jańa kózqarasty ta talap etetindeı. Sonda tabıǵatqa qarsy shappaı, onyń yńǵaıymen júrgende balyq ta, barlyǵymyz da aman bolamyz. 

QOSTANAI