Jóndeýge muqtaj joldar kóp

Aldymen Shyǵys Qazaqstanǵa toqtalsaq. О́ńirdegi  «Semeı – Qaınar», «Qaraǵandy – Boǵas»,  «Maqanshy – Jalańashkól» baǵytyndaǵy joldardyń jaǵ­daıy týraly «Abyralyǵa bara­tyn kim bar?» (2017 jyl, 20 qarasha), «Shalǵaıdaǵy Shu­bar­taý nemese jabylǵan aýdannyń jaǵ­daıy alańdatady» (2017 jyl, 4 tamyz), «Alakóldiń ınfra­qu­rylymy jaqsaryp keledi» (2018 jyl, 25 shilde), «Jyr­ǵa aınalǵan «Semeı – Qaı­nar joly» (2018 jyl, 1 tamyz) atty maqalalarda jan-jaqty jazyldy. Máselen, Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyndaǵy 300 shaqyrymǵa jýyq «Semeı – Qaınar» baǵytyndaǵy tas joldyń sońǵy ret 1990 jyly Abyraly aýdany qurylǵan kezde asfalttalǵany, sodan beri 27 jyl boıy jóndeý kórmegeni, osy joldy turǵyndar 6-7 saǵat áýpirimdep júrýge májbúr ekendigi maqalada kórsetilgen edi.

Qazirgi ýaqytta bul joldyń Sarjal aýylyna deıingi bóligi birshama retke keltirilgenimen, turǵyndardyń Qaınar aýylynan Sarjalǵa deıingi aýmaq birinshi kezekte jóndelse degen ótinish-tilekteri bar. Sońǵy jyldary syrqatyna em izdegen jurt jıi baratyn «Qońyr áýlıe» úńgirine de osy jol arqyly jyldam jetýge bolady. Iаǵnı bul kúre joldy Abyralynyń 5 myń turǵynyn qosa alǵanda 10 myńǵa jýyq halyq paıdalanady. Al respýblıkalyq mańyzdaǵy «Qaraǵandy – Boǵas» baǵytyndaǵy Aıagóz qalasy ben Malgeldi aýylynyń arasyndaǵy 245 shaqyrymdyq jol da kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Aýdan ortalyǵy Aıagóz ben burynǵy Shubartaý aýdanynyń ortalyǵy Barshatastyń arasy 175 shaqyrym. Osy qashyqtyqty turǵyndar 4-5 saǵat júretin kórinedi. «Aıagózdegi saǵat 10-daǵy jınalysqa barý úshin tańǵy saǵat 3-4 kezinde jolǵa shyǵamyz. Áıtip-búıtip úıge jetkenshe ymyrt úıiriledi. Aýdan ortalyǵyna 250 shaqyrym jerdegi Emeltaý aýylynyń turǵyndaryna tipti qıyn. Olar bizden de qashyqta jatyr ǵoı. Jol jaqsy bolsa, 175 shaqyrym degeniń 2 saǵattyq jol emes pe?!», degen edi Baıqoshqar aýylynyń ákimi Saıatbek Shymyrov eki jyl buryn Shubartaýǵa barǵan saparymyzda.

Oblystyń ishindegi aýyl men aýdan ortalyǵyn, aýyl men aýyl aralaryn jalǵaıtyn joldardyń kópshiligi kúrdeli jóndeýge muqtaj. Máselen, Zaı­san aýdanyndaǵy Zaısan qala­synan Shilikti aýylyna, Kúrshim aýdanynyń Marqakól aýylynan Tósqaıyń aýylyna deıingi joldar áli kúnge deıin asfalttalmaǵan. Turǵyndar Kúrshim aýdanynyń Jolnusqaý, Amanat, Alǵabas, Maraldy, Úrjar aýdanynyń Maqanshy Keldimurat, Kókózek, Tarbaǵataı aýdanynyń Mańyraq pen Jańa­aýyl,  Qyzylkesik pen Úshtóbe eldi mekenderiniń, sondaı-aq Semeıge qarasty Abyraly óńi­rindegi Semeı – Qaı­nar – Aıagóz, Semeı – Qaınar-Qara­ǵandy, Aıa­góz – Úrjar, Aıagóz – Qyzylkesik, Aıagóz – Aqsýat, Aqsýat – Ján­tikeı – Qojageldi, Aqsýat – Kindikti, Aqsýat – Aq­jar, Aq­sýat – Oıshilik baǵyt­ta­ryndaǵy joldar retke keltirilse degen ótinish-tilekterin kópten beri aıtyp júr.

Jyrǵa aınalǵan bul joldar qashan jóndeledi? Oblystyq jolaýshy kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Nurjan Jumadilov bıyl oblystyq jáne aýdandyq dárejedegi joldardy, eldi me­kenderdegi kóshelerdi jón­deýge jergilikti bıýdjetten 20 mıllıard teńgege jýyq qarajat bólinip otyrǵanyn, onyń 7 mıl­lıardqa jýyǵy joldardy jóndeýge jumsalatynyn aıtqan-dy. Osy jıynda oblys ákimi Danıal Ahmetov aǵymdaǵy jyly oblystyq jáne aýdandyq mańyzdaǵy 321 shaqyrym jol jóndeletinin, byltyr Semeı men Qaraýyl arasyndaǵy tasjol jóndelgenin, oǵan jer­gilikti bıýdjetten eki mıllıard teń­ge jumsalǵanymen kóktem shyqqanda 30 shaqy­rymdyq jol­dyń asfalty qarmen birge erip ketkenin synǵa alyp, merdiger mekemege shara qol­danýdy tapsyrdy. Aıagóz – Aqsýat jolyn jóndeýge jobalyq qujattar ázirleýdi júktedi. «Qazavtojol» kompanııasy oblystyq fılıa­lynyń dırektory Ińkárbek Ata­baev 2019 jyly óńirdegi res­pýb­lıka­lyq mańyzdaǵy 3,5 myń shaqyrym jol jóndeletinin, bul jumystarǵa el qazynasynan jáne halyqaralyq qarjy uıym­darynan 52 mıllıard teńgege jýyq qarajat bólinetinin tilge tıek etti. «Qazirgi kezde oblysta О́skemen – Qalbataý – Almaty oblysynyń shekarasy jáne Qalbataý – Maıqapshaǵaı joldaryna kúrdeli jóndeý bas­talyp ketti. Birer kúnnen soń jolshylar Omby – Maıqapshaǵaı, Taskesken – Baqty joldaryn jóndeýge kirispek. Osy jyly respýblıkalyq dárejedegi 194 shaqyrym jol ortasha jóndeledi. Olar: О́skemen – Semeı, О́skemen – Rahman qaınary, Semeı – Qaınar, Aıagóz – Barshatas jáne Qaljyr – Marqakól kúre joldarynyń jekelegen telimderi. Bul jumystarǵa el qazynasynan 4,3 mıllıard teńge qarastyryldy», - deıdi ol.

Jetisýdyń ishki joldarynyń sapasy talapqa saı ma?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Almaty oblysyna jasaǵan jumys sapary barysynda óńirdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin joǵary baǵalaǵan bolatyn. Alaıda, jergilikti joldardyń sapasy syn kótermeıtinin tilge tıek etken Prezıdent oblys ákimi Amandyq Batalovqa 2025 jylǵa deıin apatty avtojoldardy kezeń-kezeńimen qaıta qurylymdaýdan ótkizýdiń josparyn jasaýdy tapsyrdy.

«Oblys aýmaǵynan ótetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik dáliziniń iske qosylýy óńirdiń ǵana emes, elimizdiń ekonomıkasyna serpin qosady. Biraq aımaqtaǵy ishki joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Qazirgi kúni oblys joldarynyń 22 paıyzy kúrdeli jóndeýdi qajet etedi» degen edi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy atap ótken aımaqtaǵy ishki joldardyń uzyndyǵy 6138,6 shaqyrymdy quraıdy. Bul oblystaǵy 17 aýdan men 2 qalanyń tirshiligine jan bitirip turǵan qozǵalys ózegi ispetti qatynas joly. Biraq jer­gilikti mamandardyń pikiri bul joldardyń sapasy nashar emes degenge saıady. Mysalǵa, ótken jyldyń sońynda ishki qatynas jolynyń sapasyn saraptaǵan mamandar, jol sapasy 78,1 pa­ıyzǵa jaqsardy degen sheshim shyǵardy. Jalpy, Almaty oblysynda jergilikti mańyzdaǵy joldardy salý men jóndeýge jyl saıyn 30 mlrd teńgege jýyq qarjy bólinip keledi. Al osy jyly ishki joldardaǵy qaýipsiz jáne úzilissiz qozǵalysty qam­tamasyz etý maqsatyna 17 359,815 mln teńge qarastyrylǵan. Onyń ishinde 6 374,117 mln teńge res­pýblıkalyq bıýdjetten, al 10 985,698 mln teńge jergilikti bıýdjetten bólinipti. Endi osy qarjyǵa aımaqtaǵy 23 shaqyrym joldy qaıta salý men jańǵyrtý jumystary bastalyp ketken.

Bardy bar dep aıtý paryz. Qazir «Qorǵas – Shyǵys qaq­pasy» arnaıy ekonomıkalyq aýma­ǵynan bastalatyn avtokólik joly elimizdiń batysyna qaraı jalǵasyp, kúnshyǵys pen batys Eýropany jaqyndata tústi. Munan bólek, Almaty – О́skemen avtobanynyń oblys aýmaǵyndaǵy bóliginiń paıdalanýǵa berilýi ekonomıkalyq tabys kózinen bólek, otandyq týrızmdi damy­týǵa jol ashty. Búginde Almaty qala­sy men Taldyqorǵan qalasyna deıingi 270 shaqyrymǵa jýyq kúre jol álemdik standartqa saı salynyp, jolaýshylarǵa qyz­met kórsetýde. Osy jol endi oblys­tyń shyǵys aýdandaryn kókteı ótip, Alakól jaǵalaýyna deıin jetpekshi.

Qar kóbesi sógile sala osy respýb­lıkalyq mańyzy bar «Tal­dyqorǵan – Qalbataý – О́skemen» avtojolynyń 287-1073 shaqyrym aralyǵyndaǵy qurylys jumysy qyza tústi. Kúre joldyń 313,5 shaqyrymy Almaty oblysynyń aýmaǵyna kiredi. Aqsý, Sarqan, Alakól aýdandarynyń shekarasyn basyp ótetin avtobannyń 31,5 shaqyrymy tórt jolaqty, al 282 shaqyrymy eki jolaqty bolmaq. Ádet­te, jol salýdan kópir turǵyzýdyń mashaqaty aýyr ekeni belgili. Jetisý jerinen ótetin avto­joldyń boıynda jańadan ekin­shi deńgeıdegi 2 jolaıryǵy, 21 kópir jáne 404 sý ótkizetin qubyr salý josparlanǵan. Qazir «CITIC Construction Co LTD» serik­testigi qurylys jumysyn júr­gizip jatyr.

Aıtpaqshy, joldyń ekono­mıkalyq kiris kózi retinde qalyp­tasýynyń dálelin oblys aýma­ǵynda eki baǵyt boıynsha aqyly trassanyń iske qosylýyn aıtýǵa bolady. Jyl basynda Almaty – Qapshaǵaı, Almaty – Qorǵas tas joly aqyly qyzmet kórsetýge kóshti. Qazir kólik ıeleri Almaty qalasynan Qapshaǵaı qalasyna deıingi 42 shaqyrym joldy júrip ótkeni úshin 200 teńge kóleminde aqy tólep jatyr. Al Almaty qalasy men «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵy aýmaǵyna deıingi kólik dálizine de 600 teńgeni qolma qol tóleıdi.

Sondaı-aq Almaty obly­synyń aýmaǵynan Úlken Al­ma­ty aınalma kólik joly qury­lysynyń bastalýy da ishki jol­dardyń damýyna áser etedi. Bıyl tolyq qýatynda iske qosylatyn «BAKAD» qurylysynyń alǵashqy nátıjesi 4 jyl ishinde belgili bolmaq. Joba quny 180 mlrd teńge shamasynda boljanǵan. Jalpy, Almaty qalasynyń mańyndaǵy kólik joldaryn jóndeý men qaıta salý oblys úshin birneshe strategııalyq mindet júktep otyr. Sonyń biri Qarasaı aýdany aýma­ǵyna ornalasqan «Altyn Orda» ámbebap bazarynyń joly bolatyn. Joldy keńeıtý ju­mystary 2017 jyly bastalǵan. Jos­par boıynsha 2020 jyly aıaqtalýy tıis.

Azamat QASYM, Qalmahanbet Muqametqalı, «Egemen Qazaqstan»