Degdar

Senbi, 13 sáýir 2013 1:27

Sańlaq synshy, mádenıettanýshy Zeınolla Serikqalıuly shyǵarmashylyǵy týraly birer sóz

О́ner, ádebıet – maǵynalar, kózqarastar, qarym-qatynastar deńgeıinde ár kezeńde jańasha tynys alyp, jańasha formaǵa enedi.

Senbi, 13 sáýir 2013 1:27

Sańlaq synshy, mádenıettanýshy Zeınolla Serikqalıuly shyǵarmashylyǵy týraly birer sóz

О́ner, ádebıet – maǵynalar, kózqarastar, qarym-qatynastar deńgeıinde ár kezeńde jańasha tynys alyp, jańasha formaǵa enedi. Bul maǵynalar, kózqaras – qarym-qatynastardyń negizin, irgetasyn salýda jáne ár kez qaıtadan jańǵyrtyp, jańa urpaqpen, jańa zamanmen qaýyshtyryp otyrýda ádebı kórkem synnyń orny men róli qashanda erekshe. Biz bul tusta tutas bir mádenı-rýhanı keńistikterdi toltyratyn, maǵynalarǵa maǵyna, zerdege zerde beretin, kórkem shyǵarmalar negizinde ulttyń ózindigin, rýhanı áleýetin qýattandyratyn úlken syn týraly aıtyp otyrmyz. Shalqar keńistik mádenıet oraıyndaǵy syn týraly aıtyp otyrmyz. Mundaı syndy tek has synshy ǵana týdyra alady. Mundaı synshy shyǵarmashylyǵy aıasynda etıkalyq-pálsapalyq kategorııalar oraıyndaǵy  urpaqtar suhbattastyǵy aıqyndala túsedi. Biz búgin shyǵarmashylyq bolmysy týraly birer aýyz sóz aıtpaq bolyp otyrǵan Zeınolla Serikqalıuly osyndaı úlken synnyń kórnekti ókili boldy.

Jeke adamnyń óz ortasymen, ózge adamdarmen aralasa otyryp sapalyq ózgeriske túsýi tulǵalyqqa bastar jol; bul – ózgeler arqyly neǵurlym kóbirek kórinse – ol soǵurlym tolyqqandy tulǵa bola túsedi. Bul tujyrymnyń kórnekti synshy Zeınolla Serikqalıulynyń tulǵasyna bek qatysy bar. Synshynyń shyǵarmashylyq ómir jolyna zer salyp, qalyptasý, ósý jolyn baǵamdaǵanda, onyń ádebıetke degen súıispenshiligi jáne synshylyq talant ushqyndary men synshylyqqa aýadaı qajet minezi mektep qabyrǵasynda júrgende-aq baıqalǵany kórinedi. Zeınolla Serikqalıuly oqyǵan Teńiz aýdany, Abaı atyndaǵy orta mektepte ádebıet páni ustazdary myqty bolǵanǵa, al sol mektepte jerlesteri, úlken aqyn  Ábý Sársenbaevpen ótken kezdesý 9-synyptaǵy Zeınolla oqýshyǵa qatty áser etkenge uqsaıdy. Osy kezdesýdiń bir nátıjesi – ol 1954 jyly Ábý Sár­sen­baevqa jazǵan kólemdi hat-maqalasynda aqynnyń «Tolqynda týǵandar» romanyn kelistirip turyp taldaıdy. Ja­zyl­ǵanyna jarty ǵasyr ótkende jáne synshynyń ózi dúnıe salǵan soń jaryq kórgen bul hat onyń avtorynyń oı ushqyrlyǵy, kórkem shyǵarmanyń qurylymyn tap basyp tanýy, romannyń kemshilikterin jáne onyń sebepterin kórsete bilýi, oı jınaqtaýy shyǵarmany qoǵamdyq-áleýmettik kontekste taldaýǵa beıimdiliginiń aıqyn kórinisi. Tap osy hattyń mazmuny men jazylý sıpatynda bolashaq synshynyń shyǵarmashylyq oıynyń ereksheligi, maqsatkerligi men tabandylyǵy, izdenis aıasynyń keń­di­gi, ózin-ózi jetildirip otyrýǵa degen qush­tar­lyǵy jáne aqyn aǵaǵa degen úlken iltı­paty men izeti bar.

Synshy Z.Serikqalıev týraly sózi­miz­di endi rýhanı arenaǵa 60-jylda­ry shyqqan onyń býynymen birge qaras­tyra otyryp jalǵastyrmasaq bolmaıdy. О́ıtkeni, ataqty «60-jylǵylar» sol kezdegi odaqtyq ádebıette, sondaı-aq, qazaq ádebıetindegi de mádenı-fı­lo­s­o­fııalyq qubylys bolyp shyǵyp edi. Z.Serikqalıev, A.Súleımenov, J.Ná­ji­medenov, M.Maqataev, Q.Myrzalıev, S.Muratbekov, О́.Nurǵalıev, Á.Ke­kil­baev, Q.Ysqaq, Á.Tarazı, O.Sársenbaı,.. ti­zimdi jalǵastyra berýge bolady. Bul býyn ádebıetke qazaq halqyna da úlken qasiret bolyp kelgen ekinshi dúnıe­­júzilik soǵys aıaqtalyp, birneshe jyl­dan soń kelgen ataqty jylymyq kezeńinde – sol kezdegi alyp derjava Keńes odaǵynda jeke basqa tabynýdy áshkerelegen úlken naýqan ótip, qoǵam tynysy eptep keńeıgen ýaqytta – kelgenin eske alsaq, sol kezdegi qoǵam­dyq-rýhanı sıtýasııa erkin oı, eren izde­nisterge múmkindik týǵyzǵandaı edi. Ádebıettiń qoǵam ómirindegi, adam tár­bıe­sindegi róline shák keltirmegen, son­dyqtan da jańa ıdeıalardy gene­ra­sııa­laýǵa, qoǵamǵa, ultqa qyzmet etý­ge, búgingi kún bıiginen qarasaq, ıdeo­lo­gııalyq dogmat-ǵaqlııalardan azat jańa ádebıet jasaýǵa bar jan-tánimen kirisken Z.Serikqalıevtiń sol jyldar týraly ózi bylaı oı tolǵaıdy: «60-jyldary soǵystan keıingi on-on bes jyl ótken soń baqýatty barsha áýlet es jıyp, etek japqan jaýap­ty kezeń edi. Eresektermen birge qarsha­daıy­nan talaı qıynshylyqtardy bas­tan ótkerip úlgergen, kókiregi oıaý, kóńi­li ashyq, oqyǵan, órimtal azamattar eńse­sin kóterip alyp, oń-solyn tanyp, ómir­ge de, mádenıetke de syn kózben baǵ­dar­laı qarap, ózinshe qorytyndy jasaı bas­ta­ǵan. Batyl da baıypty synshylardy osy kúrdeli kezeń jaryqqa shyǵardy.»

«О́zinshe qorytyndy jasaı bastaǵan» bul býyn synshylary A.Súleımenov, Z.Serikqalıev jáne Á.Kekilbaevtar áde­bı kórkem syn janryna jekelik sıpat darytýǵa umtyldy, ıaǵnı dara bastaýdy joǵary baǵalady; ádebı kórkem syndaǵy shekten tys ıdeıa­shyldyqqa, ıaǵnı ádebıettiń qasań ıdeo­logııalanýyna, jalań, turpaıy áleýmetshildikke, ıaǵnı jer baýyrlaǵan shynshyldyqqa qarsy shyqty.

О́z mádenıeti men ádebıetin baǵ­dar­laýda óz yrysyn ózge eseıgen elder dárejesimen salystyra salmaqtaý ar­qy­ly ómirge de, ádebıetke de jańasha qaraı bilgen, óner shyndyǵyn halyqtyń salt-sanasynan, tynys-tirshiliginen bóle-jarmaı, múmkindiginshe júıeli qarastyrýǵa atsalysqan Z.Serikqalıev shyǵarmalarynyń alǵashqy, óndirtip jazǵan kezeńinde de, ádebı proseske bilek sybana kirispeı, ishteı dıssıdenttikti bas­tan keshkendeı, taza ǵylymı jumyspen aınalysqan kelesi kezeńinde de, sońǵy kezderde de sýretkerlik, azamattyq aıdyn-aıbynyna shák keltirtpeı ótti.

Synshylyq rýh – bir esepten, syn­shy­lyq suńǵyla túısik, kól-kósir bilim, saraptamalyq oı júıesiniń toǵysýynan somdalyp, azamattyq-ımandylyqpen sýa­ry­lady desek, Zeınolla Serikqalıulynyń feno­meni ulttyq synı-kórkem oı, ult­tyq bıik rýhtyń ózgeshe bir arnasyn; qaı kitap, qaı shyǵarmasy da dúnıetanymdyq, kórkemdik-estetıkalyq izdenister aıasyn, tulǵalyq deńgeıin tanytty.

Tól ádebıetimizdiń túp-bastaý, qu­nar kózinen qanyp ishken, álemdik mádenı keńistikti erkin sharlaǵan, ónerdi qorǵaý, ónerdiń tektiligin qorǵaý jolynda shen-shekpenge, jas-jasamysqa alańdamaǵan, ádildiktiń aq jolymen júrip otyrǵan synshy óz kezeńindegi ádebı úderiske óte sergek boldy, onyń qalamyna arqaý bolmaǵan birde-bir mańyz­dy, kúrdeli shyǵarma joq dese ar­tyq emes. Mysaly, kezinde «Qazirgi qa­zaq tarıhı romanynyń keıbir máse­leleri» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan synshynyń Ilııas Esenberlınniń «Almas qylysh» romany týraly tarıhymen shyǵarma arqyly qaýyshqan jurtshylyqtyń bergen baǵasyna qaramastan syn pikirler aıtýy ońaıǵa soqqan joq-ty. Synshy, biraq, óziniń jolyn óz qalaýymen tańdaǵan edi. Prozadaǵy roman janrynan bastap poves­ter, áńgimeler, poezııa janrlaryndaǵy jańa shyǵarmalardyń barlyǵy derlik synshy Z.Serikqalıevtiń kórkem súz­gisinen ótip otyrdy. Ol ádebı úderisti qalyptastyrýshy jáne onyń baǵyt-baǵdaryn jasampazdyqpen aıqyndap oty­ratyn qabyrǵaly synshylar sana­tynan edi.

HH ǵasyrdyń úlken týyndylary H.Esenjanovtyń «Aq Jaıyq», Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» po­lotnolaryna jeke zertteý­ler júrgizgen synshy M.Áýezov, I.Esen­ber­lın, T.Álimqulov, T.Ahtanov, J.Nájimedenov, M.Maqataev, Q.Myrzalıev, A.Súleımenov, S.Júnisov, S.Áshimbaev, Á.Tarazı, Á.Kekilbaev, R.Toqtarov, T.Ábdikov, D.Dosjan, «Zeınolla men týraly bir aýyz pikir jazǵan emes» deıtin Q. Ysqaqovqa deıin, taǵy da basqa kóptegen zamandas, dos-áriptes shyǵarmashylyqtaryn taldap, oı taratty. Kelesi kezekte orta, jas býyn ókilderi… osylaı jalǵasyp kete beredi. Synshynyń kúndelikti ádebı úderistiń tamyrshysy, Kúreńbaıy bolǵany «Oılar. Tolǵanystar» atty alǵashqy kitabynan bastap «Jyldar sazy», «Aqyl tarazysy», «Dúnıetaný danalyǵy», «Aq jol», «Taǵdyr jáne biz», «Syn kitaby», «Jandaýa» kitaptaryna deıin júlgelenedi.

Synshy eńbekteri keıde birtutas, al, keıde árqıly maqalalardan turǵanymen kompozısııalyq, ıdeıalyq bir júıeden shyǵyp otyrdy. Mysaly, «Taǵdyr jáne biz» kitaby – mádenı jáne tarıhı kókjıekterimizdi, «ulttyq rýhanı kelbetimizdi, ádebıetimizdiń izgilik mejesin, óziniń shynaıy tuǵyryn» ýaqyt jáne keńistik turǵysynan zerde­lep-aıqyndaýǵa bastaıdy. Bul rette avtor fılosofııalyq kategorııalarmen sóıleýdi nysana etpeıdi, jalpy ǵylymı jáne kórkem oıymyzdy álemdik mádenı kontekste saralaı otyryp oqyrmanymen meılinshe teń seriktes-pi­kirles bolý maqsatyn kózdeıdi. «Ar bilimine baspaldaq», «Kómbe kózi», «Kisilik kelbeti» bólimderinen tura­tyn kitap urpaqtar taǵdyryn qoǵam­dyq-áleýmettik tutastyqta ǵyly­mı-kórkem oı bıiginen taldap-zer­de­leýimen baǵaly. H.Esenjanov, Ǵ.Mus­tafın, M.Maqataev, B.Bulqyshev, S.Baq­bergenov, T.Toqbergenov, taǵy basqalardyń tutas shyǵarmashylyǵy nemese jekelegen týyndylary týraly sóz qozǵaǵanda da; folklor, ádebı syn, kórkem proza, pýblısıstıka, jalpy rýhanııat álemine baılanys­ty máselelerdi keńinen qozǵaǵan ózge de maqalalarynda avtordyń synshylyq, ádebıettanýshylyq kásibı bilim-biligimen qosa jalpy mádenıettanýdaǵy aıasy keń, asa bilgir. Tanym-talǵam bıiginen eshqashan tómendemeıtin synshy, biraq, «pil súıeginen jasalǵan munarada» otyryp alatyn, kópe-kórneý estetshildik ádetten ada boldy. Bul rette «Keıipker kim?» atty kólemdi maqalany alǵa tartýǵa bolar edi. Sonaý 1983 jyly jazylǵan, qazaq ádebı synynyń jańa bir úlgisindeı bul maqala, bir esepten, úlken synshynyń jastarǵa, jas synshylarǵa bergen úlken bir sabaǵy deýge bolar edi. Aıtalyq, sol kezdegi jas synshylardyń biri meniń bul maqaladan alǵan úlken sabaǵym – ádebı-kórkem ıerarhııa týraly edi.

«Keıipker kim?» maqalasyn Zeınolla synshy kezinde «Qazaq ádebıeti» gaze­ti­niń ótinishimen jazyp edi. Jazýshy О́.Qanahınniń oqyrmandar ara­synda edáýir rezonans týdyrǵan «Qu­diret» romanyna baılanysty redak­sııaǵa biri maqtap, biri dattap degen­deı kóptegen hat kelip, osyǵan bir salıqaly jaýap kerek bolǵan-dy. Maqa­lada jazýshy jáne ony qalyń kópshi­liktiń qabyldaýyna baılanys­ty tanym jáne talǵam máselesi jan-jaqty qarastyrylady. Jazýshyǵa da, oqyrmanǵa da tóreshi bolýdan meılinshe aýlaq synshy ádebıet ómirdiń kórkem beınesi qaǵıdasynan kelgendegi ómir – ádebıet – ómir formýlasyn qyzǵylyqty taldaıdy. Synshynyń rýhanı sergektik, óz mindetine adaldyqtan jazylǵan ózge de maqalalary jalpy ádebı úderistiń kartınasyn tutas kórýge múmkindik beredi. О́ıtkeni, synshynyń ózi aıtpaq­shy, «bizde ádebı shyǵarma, ádebı keıip­ker salasyndaǵy árbir pikir alysý matematıkalyq dáldikpen árdaıym birden-bir basy ashyq qorytyndyǵa kelip tynyp otyrýyn absolıýttik talap etip qoıady. Bul – jalpy gýmanıtarlyq ǵylym tabıǵatyn tereń túsinbegendik», al jazýshyny jetik taný – onyń búkil eńbegin jan-jaqty taldap, ózindik ereksheligin taný, ádebıet ǵylymynyń óz sózimen aıtqanda, stılin taný.

Syn, eń aldymen, kórkemdik oı-ta­nymnyń tanymy ekenin eske al­saq, has synshy Zeınolla Serikqalıevtiń shy­ǵarmashylyǵy ýaqyt ıdeıalarynyń, murat-ıdealdarynyń keń panoramasy bolyp shyǵady. Munyń aıqyn bir kórinisi – ózi kózi tirisinde daıyn­dap, baspaǵa ótkizgen «Jandaýa» kita­by. Jalpy rýhanııatymyzdyń, onyń ishinde ádebıetimizdiń jalpy da jalqy kókeıkesti máseleleri sóz bolatyn eńbekterinde qazaq ádebıeti men mádenıetiniń HH ǵasyrdaǵy kór­nekti tulǵalary, aǵa býyn H.Esen­ja­novtan bastap J.Nájimedenov, M.Ma­qataev, A.Súleımenov, L.Áýezova, О́.Jánibekov, t.b. ádebı jáne ǵylymı shyǵarmashylyǵyn qarastyryp-taldaǵan maqalalarda ózi sóz etip otyr­ǵan tulǵalardyń shyǵarmashylyǵy ǵana emes, ol shyǵarmalar jazylǵan kezeń, sol qoǵam ıdealdary, qoǵamdyq talap-tilek, tipti saıası kóńil-kúılerge deıin oı súzgisinen ótedi. Bir atap aıtarlyǵy – buryndary da oqylǵan bul maqalalar qaıtara oqyǵanyńyzda avtor da, keıipkerleri de endi tarıh bolyp, sáýleli, jasampaz tarıh bolyp, ulttyq murattardy ulyqtaýdyń bıik úlgisindeı, shyndyqty aıtýdyń, aıta alýdyń úlgisindeı bolyp «til qatady».

Qazaq ádebıetiniń tarıhynda synshy Z.Serikqalıevtiń adamı jáne shyǵarmashylyq bolmysy – onyń  kórkemdik-estetıkalyq tanymdar, dástúr men jańashyldyq máselelerinde aıqyn ustanymda bolýymen, rýh sergektigimen, mádenı-qoǵamdyq oıǵa qozǵaý salatyn jasampazdyq ıdeıalarymen men mundalaıdy. Bul rette synshynyń, áriden tartsaq, sonaý 60-jyldardaǵy, beriden aıtsaq, jańa ǵasyr basyndaǵy ádebıetimizdegi kórkemdik-estetıkalyq tanym, taıtalastaryndaǵy salıqaly da jańashyl oılaryn alǵa tartýǵa bolady. Synshynyń Memlekettik syılyq berilgen «Altyn jamby» kitabyna engen sońǵy kezeń maqalalarynan jáne kóptegen oqıǵa-qubylystarǵa óz baǵasyn berip, osy jolda ashy shyndyqtardy aıtqan  suhbattarynan qoǵam men zaman, qoǵam men adamnyń jalpy kartınasy shyǵady. Al, osynyń bárinde de synshy Z.Serikqalıevtiń shoqtyǵyn bıiktetetin jaıt – onyń rýhanı ómirdiń ulttyq bolashaǵyn kóre biletin erekshe qasıeti; «qazaqy minsiz tabıǵatymen jalpy dúnıege adamzattyq qundylyqtar bıiginen qaraıtyn» estettigi deý kerek.

Osy qasıetteri ony óz shyǵarma­shy­lyǵymen qatar ómirden erte ótken áriptesteri, zamandastarynyń kitaptaryn shyǵarýyna, ádebı muralaryn jınaqtap, qalyń kópshilikke usynyp, rýhanı aınalymǵa túsirýge bastady. Mysaly, synshy О́mirzaq Qojamuratov aqynnyń eń birinshi joqtaýshysy da, zertteýshisi de bolypty. Ol Tamdyǵa arnaıy baryp, aqynnyń qoljazbalaryn saralaǵan. Redaksııalap, tekstologııalyq zertteýler júrgizgen. «Oı-keshý» (1989) jáne «Kún astynda – qudiret» (1998) degen jınaqtaryn jaryqqa shyǵaryp, dostyq paryzyn da adal atqara bilgen. Onyń ǵumyrynan mundaı mysaldardyń san túrin keltirýge bolady.

О́ıtkeni, Zeınolla Serikqalıuly: ádebı-kórkem synǵa qyryq jyldan asa úzilissiz qaltqysyz, zamana ıleýlerine kónbeı, qalamyna syzat túsirmeı qyzmet etken, kásibı deńgeıi asa joǵary synshy, álemdik rýhanı keńistikte otyryp syndy ádebı damý zańdylyqtaryn tanyp-taldaýdyń ǵana emes, qoǵamnyń pálsapasyn zerdeleýdiń de quralyna aınaldyrǵan, demek, oıy qurylymǵa túsken, teksti nyǵyz synshy.

Synshy Z.Serikqalıev jaǵasy jaılaý bolyp shyǵarmashylyqpen aınalysqandar sanatynan emes. Ol únemi at ústinde boldy, qaı býynda, qandaı laýazymda bolsyn úlken jaýapkershilikpen qyzmet etti. Synshy merzimdik basylymdar – «Pıoner», «Juldyz» jýrnaldarynda, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, respýblıkalyq «Qazaqstan», táýelsizdikten keıin ashylǵan «Rarıtet» baspalarynda, QazKSR Baspa isteri jónindegi komıtette bas redaktor, UǴA Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń M.Áýezov ǵylymı-zertteý ortalyǵynda aǵa ǵylymı qyzmetker, QR Joǵarǵy Keńesi Aýdarma redaksııasynyń bas redaktory bolyp, sondaı-aq Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qaı-qaısysynda qyzmet etsin, sol jerde ulttyq rýhanııat, ádebıet, mádenıettiń týy jelbiredi. Elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy kezeńde ana tilimizdiń bılik minberinen jarqyn estilýine bar kúsh-qajyryn jumsady. Kórkem aýdarma salasy, elimizdegi baspa isiniń damýyna da kóp atsalysyp, únemi qyzmette, únemi at ústinde júrgen synshy jasy kelip demalysqa shyqqannan soń da elimizdiń rýhanı tuǵyr-tulǵalarynyń biri bolýmen ótti. Ol jańalyqqa jany, jaqsyǵa qushaǵy ashyq, sondaı bir tekti, degdar jan edi.

Elimiz táýelsizdik alǵanda ádebıetimiz ben ónerimizde jelkildep shyqqan jas býynnyń rýhanı bulqynystaryn, kórkemdik izdenisterin qýana quptady.

Ol tek ádildikti jaqtaýshy edi. Nebir pikirtalas, dúnıetanymdyq aıtystarda, kesimdi sózin, ádil sózin aıtýshy edi. «Zeınolla aıtypty» degenge toqtap, «Zeınolla ne der eken?» dep qulaq tikken kóziqaraqty qaýym degdar synshynyń jan nuryna bólenetin.

«Syn da, synshylar da eń aldymen suryptalý belesinen ótýi kerek. Synnyń suryptalýy – árıne, qyzmet babyńnyń, ǵylymı dárejeńniń kóterilýi emes. Kimniń ne jazǵanyn, qalaı jazǵanyn, kimdi baǵdar tutaryn, kitabynyń sany emes, sapasyn uǵynar urpaq tabylady jáne olar óz qalaýyn aıqyndaı alady dep senemin…» dep ótken synshy, sýretker Zeınolla Serikqalıulynyń rýhanı-ımanı álemi jyldar ótken saıyn   jarqyrap ashyla túseri, keleshek urpaq ta onyń jasampaz synymen qaýysha bereri anyq.

Álııa BО́PEJANOVA.

P.S. Qazirgi tańda kórnekti synshynyń shyǵarmalar jınaqtary ózi ómiriniń sońǵy jyldary qyzmet etip, «Altyn qor» serııasynyń negizin qalap, kóptegen jaqsy ıdeıalaryn júzege asyra bastaǵan «Rarıtet» baspasynda birtindep jaryq kórýde. Z.Serkiqalıulynyń murasy, onyń ishinde ǵylymı jáne kórkemdik tanym erekshelikteri týraly mazmundy «Dúnıetaný danalyǵy» eńbegi de – qazaq synı oıynyń kórkem bıikteriniń biri retinde mektep baǵdarlamasyna, joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamalaryna enýi kerek dep bilemiz. Al, kórnekti synshy, mádenıetanýshynyń esimin este qaldyrý sharalary Almaty men Astana qalalarynda, týǵan jeri Atyraý oblysynda da, elimizdiń ózge óńirlerinde de qolǵa alynsa quba-qup.