Oı men sóz zergeriniń:
Halyq ek bilikti de túsinikti,
Pir tutqan tektilikti, kisilikti.
Es jıyp, eńse tiktep, degizeıik:
«Qazaqtyń sózi mándi, isi myqty», – degeninen ultynyń ulylyǵyn, danalyǵyn, múbárak kemel jaratylysyn tanýǵa meńzeıdi. Tamyry tereńge boılaǵan tálim-dástúrimizdi, saraman jolymyzdy, obal, saýap, boryshty túsinetinimizdi kóńil kózimen, oı bezbenimen zatymyzdyń asyldyǵyn shamyrqana tolǵap túsindiredi.
Tarıh tuńǵıyǵyna barlaý jasaǵan, turlaýly tujyrymdar túıgen derektanýshy avtor:
Tildiń-daǵy qarama bólegine
Dinińmen de jasqama, keregi ne?
Tegiń birge jaralǵan, týyssyńdar,
Zeıin qoısań tarıh deregine, – deıdi «Adamzatqa hat» jyrynda. Negizinde, Uly dala perzenti – qazaq balasy týmysynan oı baǵyp, zerek atanyp, aıattar men hadısterdegi «Oı júgirtpeısińder me?», «Zer salmaısyńdar ma?», «Aqyldy qoldanbaısyńdar ma?» deıtin ustanymdardy tuǵyrnama etkendeı.
Qara sózdiń quljasy, óleń sózdiń ustasyndaı quıqyljytyp tamyljytady:
Armandasań, bıikti armanda,
Jóni bólek bıiktiktiń jalǵanda.
Aıalaı ber armanyńdy ardaqtap,
Asqarlar da alasaryp qalǵanda.
Alasalar asqaq bolyp kórinip,
Zańǵarlarǵa zaman quryq salǵanda,
Jiger tanyt arman-qanat alǵanda!
Bul – qazaqtyń «Alasa taý basynda da alasa, Alpamsa apanda da alpamsa» degen nusqaly naqylyn oıǵa túsiredi.
Ulttyń rýh jyrshysy, tarlan tarıh tamyrshysy «Ultty súıý – tektilik» degen aqyndyq syr-lebizinde:
Ultty súıý,
Ultshyl bolý – tulǵalyq!
(Tulǵa bolý buıyrmaǵan qulǵa anyq).
Baǵy janyp, kórkeıedi qaı el de,
Tutasymen ultshyl bolsa bir halyq.
Tutas bolý – elge qonar yrys-baq,
Mánin onyń uǵa bilsek durystap.
Kún keshedi jikke, topqa bólinbeı,
Bir múddemen bir maqsatta tynystap.
Ata joly – aınymaıtyn ósıet,
Ultty súıý, ultshyl bolý – qasıet.
Ult perzenti bola bilgen adamǵa
О́zgeler de qadir tutyp bas ıed.
Aqyndyq tulǵasy aıqyndalǵan Qoıshyǵara Salǵaraulynyń azamattyq tulǵasy asqaq, sýretkerlik ustanymy aıqyn salıqalylyqpen órilgen, «injý oılar», «ýyz sózder» tógilgen jyr shýmaqtarynda jahandaný jaǵdaıyndaǵy «qomaǵaı qoǵam», «ónegesiz órkenıet», turmys-tirshilik qaıshylyqtary men tártipsizdikter aqynnyń oıyn shyrmaýyqsha shyrmap, janyn jegideı jep, súıegin syrqyratady.
«Bilimdiniń oıy – nár, sózi – jupar» dep ózi aıtqandaı, oı júıesin, sóz kıesin qalaısha qabyldap, beınelep, sýrettep, oıýlap, naqyshtap tolyq tolǵap sıpattaıtynyn tup-týra tórt júz tórttaǵandarynda dáleldep kórsetken. Aıtalyq:
1. Ár adam – patsha, sezinse sony bolǵany,
Aqyly – ýáziri, sabyry – berik qorǵany.
Bilim men biligi – jınalǵan qazyna.
Kókirek – saraıdyń kemel tolǵany,
Sezinse sony bolǵany.
2. Qara jer – qaıtqandarǵa qalyń qundaq,
Sol qundaqta tán erip, janyń tynbaq.
Kelgenderge keremet kórinetin
Bul ómir – sheshilmeıtinmálim jumbaq.
3. Kisilikti qasıetten aryltyp,
Qundylyqtyń quldyraýynyń jamany-aı.
Adamdardyń arasynan saryltyp,
Adam izdetip qoıǵan zamany-aı.
Teginde, osynaý pálsapalyq oıǵa, kórkemdik tájirıbelerge, mánge negizdelgen tórttaǵandar (rýbaılar) adamnyń rýhanı jetilýine, ózin-ózi tanýyna keńes, tálim beretin, ónegeli qaǵıdattar, aqylshylar, danalyq dárister.
Sonymen qatar:
Shyqsań da shyńǵa umytpa,
Etekte el bar ekenin.
Jaqsy dep bıik qunyqpa,
Qara jer qaıyr mekeniń, –
deıtin naqyldar ómirge kózqarasyńdy qalyptastyrady, tanymyńdy, paıymyńdy tereńdetedi, kókirek-saraıyńdy sáýlelendiredi.
Zadynda, sóz zergeriniń «uıqasqa túsken oılarynda» qoǵam tanymyn qalyptastyratyn tarıhı sana, halyqty ortaq múddege tabystyratyn ulttyq sana, adamdy pendelikterden tazartatyn azamattyq sana jáne rýh, til, sezim, kóńil baılyǵyn jasaıtyn kórkemdik sana bar.
Keýdesi jaqsylardyń altyn sandyq, sýrethana degendeı, abany jalpaq tarlan boz Qoıshekeń ishki syrlarymen, tolqyndy oılarymen bólisip ortaqtastyrady, «adaldyqtyń jarysyn» uıymdastyrady, «bilim men biliktilik birlestigin» qýattaıdy, «tól tarıhtyń qaldyrmaı jalǵyz shegesin», «qazyp baq tarıhty arǵy, bergi» dep maqsatkerligin málimdeıdi.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor